Thái Bình Quảng Ký, quyển 186
Thuyên tuyển (việc khảo xét, lựa chọn và bổ nhiệm quan lại), phần 2
Quan tà phong; Lư Tòng Nguyện; Vi Kháng
Trương Nhân Nguyện; Đỗ Xiêm; Ngụy Tri Cổ
Lư Tề Khanh; Vương Khâu; Thôi Lâm
Bùi Quang Đình; Tiết Cứ; Lý Lâm Phủ
Trương Thuyết; Trương Thích; Dương Quốc Trung
Lục Chí; Trịnh Dư Khánh; Bùi Tuân Khánh
Lý Giáng; Lý Kiến; Thôi An Tiềm
Quan tà phong
Trong niên hiệu Cảnh Long (707–710) đời Đường, có tới hai trăm người được làm quan theo lối "tà phong" (sắc phong quan do vua, hoàng hậu, công chúa trao thẳng, không qua các cơ quan xét duyệt chính thức; tờ sắc được niêm phong chéo nên gọi là "tà phong", nghĩa là "phong lệch"). Họ vốn là kẻ mổ thịt, buôn bán mà được bước lên địa vị cao.
Đến khi vua niên hiệu Cảnh Vân (Đường Duệ Tông) lên ngôi, Thượng thư Tống Cảnh và Ngự sử đại phu (quan đứng đầu Ngự sử đài, cơ quan giám sát, đàn hặc quan lại) Tất Cấu tâu xin bãi chức quan của những người tà phong. Sau khi Cảnh và Cấu bị đưa ra làm quan ở ngoài kinh, có kẻ thầy đồng (người tự xưng nhìn thấy được ma quỷ) tên Bành Khanh (?) nhận tiền hối lộ của những người tà phong. Hắn tâu rằng: "Thần trông thấy vua Hiếu Hòa (tức Đường Trung Tông, đã mất), ngài giận nói: 'Ta trao quan cho người ta, cớ gì lại tước đi?'" Thế là những người tà phong đều được trở lại chức cũ.
Lúc nhà Ngụy Chu (triều Chu do Võ Tắc Thiên dựng lên thay nhà Đường, đời sau coi là triều ngụy) đổi ngôi, sứ giả của mười đạo (đạo: đơn vị hành chính lớn nhất thời ấy) đi khắp thiên hạ. Những người dự tuyển bị loại còn sót lại, những người đỗ minh kinh (khoa thi về kinh sách Nho gia), tiến sĩ (khoa thi về văn chương, thời Đường là khoa khó và được coi trọng nhất), cho tới thầy dạy trẻ ở xóm quê, đều bị lùng ra. Họ chưa từng qua thi thử, thế mà đều được trao chức tốt. Việc ấy làm nhơ bẩn phẩm giá kẻ sĩ, dụ dỗ lòng kẻ ngu. Kẻ tầm thường được làm quan thì lấy làm vinh, người có tài được làm quan lại lấy làm nhục.
Xưa khi Triệu vương Tư Mã Luân cướp ngôi (đời Tấn), những người trong thiên hạ được tiến cử là hiếu liêm (người hiếu thảo, liêm khiết), tú tài (người tài giỏi xuất sắc), mậu dị (người tài cao khác thường) đều không qua chọn lọc, thi cử, cứ đồng loạt trao quan. Kẻ chợ búa, đồ tể, người bán rượu, kẻ trốn tránh, kẻ làm điều phạm pháp gần như ai cũng được phong hầu. Đồng trong kho Thái phủ (cơ quan giữ của cải nhà nước) không đủ để đúc ấn, đến mức có kẻ thành "hầu bảng trắng" (được phong hầu chỉ bằng tấm bảng gỗ trắng, không có ấn). Trong buổi chầu, quá nửa số người đội mũ cắm đuôi chồn điêu (vật trang sức của quan to). Cho nên có câu ca rằng: "Đuôi điêu không đủ, đuôi chó nối vào." Kẻ tiểu nhân phần nhiều được may mắn, người quân tử lấy làm xấu hổ. Các triều đại vô đạo sao mà nối tiếp nhau như vậy! Đáng tiếc thay (?). (Trích "Triều dã thiêm tái")
Lư Tòng Nguyện
Năm Cảnh Vân thứ nhất (710), Lư Tòng Nguyện làm Thị lang (tức Lại bộ thị lang, phó quan bộ Lại, bộ phụ trách việc tuyển bổ quan lại). Ông dốc lòng sắp xếp mọi việc có trật tự, rất được khen là công bằng, thỏa đáng. Những kẻ mạo tên người khác đi dự tuyển hay khai tăng công trạng giả, ông đều vạch ra được. Ông giữ việc tuyển cử sáu năm, khá có tiếng tăm. Người đương thời nói: "Trước có Bùi, Mã; sau có Lư, Lý." Bùi là Bùi Hành Kiệm, Mã là Mã Tái (?), Lý là Lý Triêu Ẩn (?). (Trích "Đường hội yếu")
Vi Kháng
Năm Cảnh Vân thứ hai (711), Ngự sử trung thừa (phó quan của Ngự sử đài) Vi Kháng được kiêm chức Kinh kỳ án sát sứ (quan đi tra xét, giám sát quan lại vùng quanh kinh đô). Ông tiến cử huyện úy (quan phụ trách việc trị an, bắt trộm cướp trong một huyện) huyện Phụng Thiên là Lương Thăng Khanh, huyện úy Tân Phong là Vương Thùy, huyện úy huyện Kim Thành là Vương Thủy (?), huyện úy huyện Hoa Nguyên là Vương Đảo, cho làm phán quan (quan phụ tá, giúp xử lý công việc cho quan đứng đầu). Về sau những người ấy đều nổi danh và có địa vị cao. (Trích "Đường hội yếu")
Trương Nhân Nguyện
Năm Cảnh Vân thứ hai, Sóc Phương tổng quản (quan chỉ huy quân sự vùng Sóc Phương, nay thuộc Ninh Hạ, Nội Mông) Trương Nhân Nguyện tâu xin dùng các giám sát ngự sử (quan thuộc Ngự sử đài, chuyên đi kiểm tra, đàn hặc) Trương Kính Trung và Hà Dịch, huyện úy huyện Trường An là Khấu Thử, huyện úy huyện Hộ là Vương Dịch Tòng, chủ bạ (quan giữ sổ sách, giấy tờ của huyện) huyện Thủy Bình là Lưu Thể Vi, chia nhau xử lý việc quân. Ông lại dùng huyện úy huyện Nghĩa Ô là Triều Lương Trinh làm quan theo quân. Về sau họ đều lên tới quan lớn. (Trích "Đường hội yếu")
Đỗ Xiêm
Năm Cảnh Vân thứ hai, Lư Tòng Nguyện làm Lại bộ thị lang. Đỗ Xiêm từ chức tham quân (quan phụ tá ở châu, coi các việc chuyên môn) Vụ Châu được gọi về kinh dự tuyển, bổ làm huyện úy huyện Trịnh. Về sau Xiêm làm Hộ bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Hộ, coi việc hộ khẩu, thuế khóa), còn Tòng Nguyện từ chức trưởng sử (quan phó đứng đầu bộ máy hành chính một châu, phủ) Ích Châu vào triều. Xiêm đứng hàng trên Lư, nói với ông: "Người dự tuyển rốt cuộc thì thế nào?" Lư đáp: "Cũng là nhờ con mắt xét người của tôi mà ngài mới được thi thố đôi chân nghìn dặm (ví như ngựa hay chạy nghìn dặm, tức là thi thố tài lớn)." (Trích "Đường hội yếu")
Ngụy Tri Cổ
Năm Tiên Thiên thứ nhất (712), Thị trung (quan đứng đầu Môn hạ tỉnh, ngang hàng tể tướng) Ngụy Tri Cổ từng dâng biểu tiến cử huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) huyện Hoàn Thủy là Lã Thái Nhất, tư công tham quân (tham quân coi việc xây dựng, thợ thuyền, thi cử) Bồ Châu là Tề Hoán, kỵ tào (quan coi việc ngựa nghẽo) phủ Hữu nội suất là Liễu Trạch. Đến khi làm Lại bộ thượng thư, ông lại cất nhắc huyện úy huyện Mật là Tống Dao, tả bổ khuyết (quan can gián, chuyên nhắc nhở những điều sai sót của vua) Huy (?), Phong Hy Nhan, huyện úy huyện Y Khuyết là Trần Hy Liệt. Về sau tất cả đều giữ những chức thanh yếu (chức quan thanh cao và quan trọng). (Trích "Đường hội yếu")
Lư Tề Khanh
Năm Khai Nguyên thứ nhất (713), Lư Tề Khanh làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) U Châu. Bấy giờ Trương Thủ Khuê đang làm quả nghị (quả nghị đô úy, võ quan chỉ huy một phủ binh), ông đặc biệt lấy lễ tiếp đãi, nói với Thủ Khuê: "Trong vòng mười năm ông sẽ làm tiết độ (tiết độ sứ, quan nắm cả quân lẫn chính sự của một vùng biên)." Quả nhiên đúng như lời. (Trích "Đường hội yếu")
Vương Khâu
Tháng bảy năm Khai Nguyên thứ tám (720), Vương Khâu làm Lại bộ thị lang. Ông cất nhắc huyện úy Sơn Âm là Tôn Địch, huyện úy Đào Lâm là Trương Kính (?), huyện thừa (quan phó của huyện lệnh) Hồ Thành là Trương Tấn Minh, cùng các tiến sĩ Vương Linh Nhiên, Lý Ngang. Chẳng mấy năm sau, họ đều vào làm ở Lễ vi (?) (bộ Lễ, nơi coi việc thi cử), và giữ việc thảo chiếu chỉ, sắc lệnh cho vua. (Trích "Đường hội yếu")
Thôi Lâm
Tháng mười hai năm (Khai Nguyên) thứ mười một (723), vào kỳ tuyển, Lại bộ thị lang Thôi Lâm thu nhận những người dự tuyển đã bị loại như Lư Di, Bùi Đôn Phục, Vu Hiệu Khanh (?), cả thảy hơn mười người. Chẳng bao lâu họ đều được vào làm ở đài, tỉnh (các cơ quan trọng yếu ở triều đình như Ngự sử đài và các tỉnh). Mọi người cho rằng ông biết người.
Bùi Quang Đình
Năm Khai Nguyên thứ mười tám (730), Tô Tấn làm thị lang. Còn Thị trung Bùi Quang Đình, mỗi lần duyệt danh sách quan (theo lệ, bộ Lại xếp chức xong phải đưa sang Môn hạ tỉnh xét duyệt), gặp người đáng bị bác bỏ thì chỉ lật sổ ngay trước mặt mọi người, lấy bút son chấm vào đầu tên mà thôi. Tô Tấn bèn dán bảng ở cửa viện: "Những người bị Môn hạ chấm đầu tên thì lại được dẫn vào để xếp chức lại." Quang Đình cho là Tấn làm nhục mình nên không vui.
Bấy giờ có Diêm Lân Chi, làm chủ sự (viên chức trông coi giấy tờ) ở Môn hạ tỉnh, là người thân tín của Quang Đình, chuyên coi việc duyệt danh sách quan của bộ Lại. Mỗi lần Lân Chi quyết định thế nào, Quang Đình cứ theo lời mà hạ bút. Người đương thời nói: "Miệng của Lân Chi, tay của Quang Đình." (Trích "Đường hội yếu")
Tiết Cứ
Trong niên hiệu Khai Nguyên, Tiết Cứ cậy mình có tài danh, đến bộ Lại xin được trao chức lục sự (viên chức coi sổ sách, giấy tờ) huyện Vạn Niên. Các quan lưu ngoại (viên chức cấp thấp nằm ngoài chín phẩm quan chính thức, thường xuất thân từ thư lại) cùng kéo nhau đến gặp tể tướng, kêu rằng: "Chức lục sự là chức thanh yếu của bọn chúng tôi. Nay đến cả chức ấy mà người đỗ tiến sĩ cũng muốn giành mất, thì hạng người như chúng tôi chẳng còn biết xoay xở vào đâu." Thế là việc ấy thôi. (Trích "Trích ngôn")
Lý Lâm Phủ
Từ năm Khai Nguyên thứ hai mươi (732), bộ Lại lập ra Nam viện, bắt đầu treo bảng danh sách dài để định ai được giữ lại bổ quan, ai bị cho về. Bấy giờ Lý Lâm Phủ coi việc tuyển. Ninh vương (Lý Hiến, anh của vua Huyền Tông) riêng đến gặp Lâm Phủ, nói: "Trong số ấy, xin cho một người." Lâm Phủ trách người kia, rồi đề lên bảng rằng: "Xét theo thư phán (chữ viết và bài văn xử án, hai tiêu chuẩn chính để tuyển quan) thì người này đáng được giữ lại; nhưng vì đã nhờ cậy Ninh vương nên tạm cho về, đợi kỳ tuyển mùa đông." (Trích "Quốc sử")
Trương Thuyết
Trung thư xá nhân (quan ở Trung thư tỉnh, chuyên thảo chiếu chỉ cho vua) Trương Quân được giao việc khảo (khảo hạch, chấm điểm thành tích làm việc hằng năm của quan lại). Cha ông là Tả tướng Trương Thuyết coi việc khảo hạch các quan ở kinh đô, đặc biệt ghi lời phê rằng: "Cha dạy con lòng trung, đó là lời dạy tốt của người xưa. Kỳ Hề (quan nước Tấn thời Xuân Thu) tiến cử chính con mình, ấy là vì việc nghĩa chứ không vì tư tình. Còn như trau chuốt lời vua, làm rạng rỡ sự nghiệp của vua, đạo lý sánh với Phần, Điển (các sách cổ xưa nhất), thì công ấy vượt hẳn công lao thường. Kính nghe các bậc tiền bối đều cho chức này là khó gánh vác nhất. Há lại vì sợ hiềm nghi mà dám làm rối phép tắc? Xếp hạng: thượng hạ (bậc thứ hai trong chín bậc khảo hạch)." (Trích "Huyền Tông thực lục")
Trương Thích
Miêu Tấn Khanh coi việc tuyển. Con trai của Ngự sử trung thừa Trương Ỷ là Trương Thích đi dự tuyển. Tấn Khanh vì Ỷ đang được vua yêu, muốn nịnh theo. Khi xếp hạng tất cả sáu mươi bốn người, Thích đứng đầu. Có Tô Hiếu Uẩn (?), đang làm huyện lệnh huyện Kế, đem việc tuyển cử ấy báo cho An Lộc Sơn, Lộc Sơn tâu lên vua. Vua Huyền Tông bèn tập hợp những người trúng tuyển trước lầu Hoa Ngạc cho thi lại; mười người chẳng đỗ được một hai. Thích tay cầm tờ giấy thi suốt cả ngày không viết nổi một chữ; người đương thời gọi là "nộp giấy trắng".
Vua giận lắm, giáng chức Ỷ, ra sắc rằng: "Trong nhà không dạy được con, đến lúc tuyển bổ lại đem gửi gắm cho người khác, khiến thiên hạ lấy làm chuyện cười." Tấn Khanh bị giáng ra An Khang. (Trích "Lư thị tạp thuyết")
Dương Quốc Trung
Tháng mười một năm Thiên Bảo thứ mười (751), Dương Quốc Trung làm Hữu tướng kiêm Lại bộ thượng thư. Ông tâu xin rằng người dự tuyển ở hai kinh (Trường An và Lạc Dương) thì ngay trong ngày tuyển phải định luôn ai được giữ lại, ai bị cho về. Không kể già trẻ, ai cũng được dẫn vào nhà riêng của ông để xếp chức. Chị em Quắc quốc phu nhân (chị của Dương quý phi) buông rèm ngồi xem. Gặp người nào già yếu, bệnh tật, xấu xí, họ đều chỉ đích tên mà cười; dù là bậc sĩ đại phu cũng bị chê cười, sỉ nhục.
Theo lệ cũ, bộ Binh và bộ Lại xếp chức xong phải đưa sang Môn hạ tỉnh xét duyệt, qua tay thị trung và cấp sự trung (quan Môn hạ tỉnh chuyên xét lại các văn bản, có quyền bác bỏ). Người nào tỉnh không duyệt cho qua thì gọi là "trả về xét lại". Còn Quốc Trung khi xếp chức thì gọi Tả tướng Trần Hy Liệt ngồi ở một góc, các cấp sự trung đứng xếp hàng trước mặt, rồi nói: "Đã xếp chức ngay trước mặt các ông thì tức là đã qua Môn hạ rồi." Hy Liệt và mọi người chỉ dám chê thầm trong bụng mà thôi.
Các thị lang Vi Kiến Tố và Trương Ỷ đều mặc áo tía (áo dành cho quan từ tam phẩm trở lên), cùng các lang quan (quan cấp trung trong các bộ) của bộ mình đứng ngoài bình phong sắp xếp hồ sơ, chạy tới chạy lui bẩm việc. Quốc Trung bèn nói với chị em họ Dương trong rèm: "Hai gã chủ sự mặc áo tía này thế nào?" Chị em họ Dương bèn cười ầm lên.
Có người dự tuyển họ Trịnh hùa theo ý Quốc Trung, cùng hơn hai mươi người góp tiền làm lễ cúng chay ở lầu Cần Chính, xin dựng bia ca tụng Quốc Trung ở phía nam Thượng thư tỉnh. Số người dự tuyển của cả ba ban tuyển bộ Lại (một ban do thượng thư, hai ban do hai thị lang phụ trách) mà ông xếp chức thì việc vô cùng bề bộn, ông không thể tự làm, đều giao cho điển lại, lệnh sử và khổng mục quan (các viên chức giữ giấy tờ, sổ sách) làm thay. Quốc Trung chỉ ký một chữ mà vẫn ký không xuể. (Trích "Đường tục hội yếu")
Lục Chí
Mùa xuân năm Trinh Nguyên thứ tám (792), Trung thư thị lang bình chương sự (chức danh tể tướng) Lục Chí mới cho bộ Lại khôi phục việc mỗi năm tập hợp người dự tuyển. Theo lệ cũ, năm nào bộ Lại cũng tập hợp người dự tuyển; về sau cứ ba, bốn năm mới mở một kỳ. Người dự tuyển đổ về cùng lúc, giấy tờ nhiều quá không sao tra xét được, thật giả lẫn lộn, nha lại nhân đó tha hồ gian lận. Người dự tuyển hễ lỡ một lần thì có khi mười năm không được làm quan, trong khi chức quan bỏ trống có khi nhiều năm không có người.
Lục Chí ra lệnh cho bộ Lại chia các chức quan trong kinh và ngoài kinh làm ba phần, tính theo số chức bỏ trống mà gọi người dự tuyển, năm nào cũng làm như thế thành lệ thường. Nhờ vậy tệ hại bỏ được bảy, tám phần mười, thiên hạ đều khen. (Trích "Đường hội yếu")
Trịnh Dư Khánh
Khi tướng công họ Trịnh ở phường Tuyên Bình (tức Trịnh Dư Khánh) giữ việc tuyển quan, người dự tuyển mừng cho nhau vì được vào ban tuyển của ông. Lưu Vũ Tích kể: "Em họ ta là mỗ, ở ban tuyển của ông Trịnh được xếp làm một chức huyện úy ở Hồ Châu, đáp 'vâng' rồi lui ra. Ông Trịnh gọi quay lại, nói: 'Bài thi như của ông, cả trường thi không có tới năm, sáu người. Thế mà vừa xướng chức một lần ông đã nhận ngay. Như vậy mà không khen thưởng thì còn gì là cân nhắc chọn người? Ông muốn chức gì để tiện cho việc nhà?' Em ta đáp: 'Nhà tôi ở Thường Châu.' Ông bèn xếp cho làm huyện úy huyện Vũ Tiến." Người dự tuyển ai nấy đều vừa sợ vừa mến ông.
Về sau ông làm tể tướng, việc xét duyệt quan lại cũng được xưng là bậc nhất. Lưu Vũ Tích nói rằng con cháu ông hẳn sẽ được hiển đạt (mượn lời trong sách Tả truyện, khen người có đức ắt có con cháu hưng thịnh) (?). Lại kể: Trần Phúng và Trương Phục Nguyên đều được xếp làm quan ở huyện kỳ (huyện thuộc vùng quanh kinh đô), xin đổi huyện cho nhau, ông chấp thuận. Sau đó Trương lại xin không đổi nữa. Ông Trịnh cho gọi Trương vào; Trương vừa bước vào cửa, ông đã nói: "Đã định rồi, không thể sửa." Người đương thời đều phục. (Trích "Gia thoại lục")
Bùi Tuân Khánh
Bùi Tuân Khánh thôi chức tể tướng rồi coi việc tuyển quan. Triều đình ưu đãi ông vì tuổi cao đức lớn, cho ông ở ngay nhà riêng mà xếp chức. Bảng dẫn sĩ tử kéo dài từ phường Tuyên Bình đến tận hai phố ở chợ Đông. Người đương thời cho là chuyện rất thịnh. (Trích "Quốc sử bổ")
Lý Giáng
Đầu niên hiệu Trường Khánh (821), Lại bộ thượng thư Lý Giáng đề nghị đặt mười lang quan chia nhau xét việc ở Nam tào (cơ quan của bộ Lại chuyên xét giấy tờ người dự tuyển). Đám nha lại thấy bất tiện cho mình. Chỉ trong mười ngày, ông bị đưa ra làm Đông Đô lưu thủ (quan trấn giữ Lạc Dương, kinh đô phía đông). Từ đó, hồ sơ của bộ tuyển thường làm xong rất nhanh (?). (Trích "Quốc sử bổ")
Lý Kiến
Lý Kiến làm Lại bộ lang trung (quan cấp trung của bộ Lại), thường nói: "Nay những người tài giỏi đều nằm trong số tiến sĩ. Nếu tôi được toại chí, sẽ cho họ ngay năm thi đỗ được về bộ Lại dự tuyển, cho làm huyện úy ở huyện hạng khẩn (huyện hạng trung bình). Hết nhiệm kỳ lại về dự tuyển, cho lên làm huyện úy ở huyện hạng vọng (huyện lớn, quan trọng hơn). Hết nhiệm kỳ nữa thì cho làm huyện úy ở huyện kỳ, rồi được lên làm quan ở triều. Đại khái người bậc trung ba mươi tuổi thành danh, bốn mươi tuổi được vào hàng quan thanh cao, nhanh chậm như thế là vừa phải.
Đã thi đỗ thì được hưởng lộc, đã hưởng lộc thì ắt được lên làm quan ở triều, ai mà chẳng muốn? Không ai bị chậm trễ, ai cũng giữ theo thời hạn thường; không ai phải tranh giành rối rít mà chạy chọt. Người ở dưới được cất nhắc theo thứ tự, người ở trên thì đã từng trải công việc. Nói tóm lại, lợi ích rất lớn." Những người bàn luận phần nhiều tán thành. (Trích "Quốc sử bổ")
Thôi An Tiềm
Khi Thôi An Tiềm coi việc tuyển quan ở Đông Lạc (tức Lạc Dương), trong số người dự tuyển có kẻ chẳng có tên tuổi gì, lấy trộm thư khải (thư trình bày việc, gửi lên người trên) của Cố Vân đem dâng. Ông Thôi không biết, rất khen ngợi, gọi đến nói chuyện, rồi xếp ngay cho làm huyện lệnh, vượt mấy bậc. Về sau có người bẩm lại với ông Thôi, ông mới hối hận. (Trích "Lư thị tạp thuyết")
Thái Bình Quảng Ký, quyển 186
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh theo lệnh vua biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video