Thái Bình quảng ký, quyển một trăm chín mươi tám
Văn chương
Tư Mã Tương Như, Tạ Diểu, Thẩm Ước
Dữu Tín, Vương Bột, Lư Chiếu Lân
Thôi Dung, Trương Thuyết, Thôi Thự
Vương Duy, Lý Hàn, Cố Huống
Đường Đức Tông, Nhung Dục, Lý Đoan
Hàn Hoằng, Dương Bằng, Phù Tái
Vương Kiến, Bùi Độ, Bạch Cư Dị
Nhà sư đời Nguyên Hoà
Tư Mã Tương Như
Đời Hán, Tư Mã Tương Như làm phú (thể văn vần dài, nửa thơ nửa văn xuôi, chuyên trải bày và miêu tả rộng rãi sự vật). Người đương thời đều khen phú của ông vừa trang nhã vừa đẹp đẽ, dù là thơ của các nhà thơ thời Kinh Thi cũng không hơn được.
Tử Vân (tức Dương Hùng, nhà văn đời Hán) nói: "Phú của Trường Khanh (tên chữ của Tương Như) không giống từ cõi người mà ra, phải chăng đã đạt tới mức thần diệu biến hoá?" Tử Vân học làm phú theo Tương Như mà không theo kịp, nên hết lòng khâm phục.
Tương Như làm bài "Thượng Lâm phú" (bài phú tả vườn săn Thượng Lâm của vua Hán). Khi làm, ý tứ ông thả lỏng phóng khoáng, không còn dính dáng gì tới sự vật bên ngoài, thâu tóm cả trời đất, đan xen cả xưa nay. Có lúc bỗng ngủ thiếp đi, có lúc lại bật dậy, hơn trăm ngày mới xong.
Bạn ông là Thịnh Lãm, tên chữ Trường Khanh (?), một danh sĩ đất Tang Kha, có lần hỏi cách làm phú. Tương Như nói: "Kết các dải lụa thêu lại để thành hoa văn, bày gấm vóc ra làm chất liệu; một sợi dọc một sợi ngang, một tiếng cung một tiếng thương (cung, thương: tên các bậc âm trong năm âm của nhạc cổ, ý nói câu chữ phải hài hoà âm điệu), đó là phần dấu vết bên ngoài của phú.
Còn cái tâm của nhà làm phú thì phải bao trùm cả vũ trụ, nhìn thấu khắp người và vật; cái ấy phải tự có được từ bên trong, không thể nhìn mà học được." Thịnh Lãm bèn làm bài "Hợp tổ ca" và bài "Liệt cẩm phú" rồi lui về, suốt đời không dám nói đến cái tâm của việc làm phú. (Trích từ sách "Tây Kinh tạp ký")
Tạ Diểu
Lương Cao Tổ (vua khai quốc nhà Lương) rất quý thơ của Tạ Diểu người quận Trần, thường nói: "Ba ngày không đọc thơ họ Tạ thì thấy miệng hôi." (Trích từ sách "Đàm tẩu")
Thẩm Ước
Nhà Lương có quan triều thỉnh (chức quan nhàn, được dự buổi chầu theo định kỳ) là Ngô Quân, có tài năng. Ông từng làm bài thơ "Kiếm kỵ" có câu: "Bao giờ được gặp thiên tử (nhà vua), vạch đất mà lấy Quan Tây (vùng phía tây cửa ải, khi ấy đang thuộc triều phương Bắc)." Cao Tổ bảo ông: "Thiên tử nay đã gặp rồi, Quan Tây đâu?" Quân lặng thinh không đáp.
Quân lại làm thơ: "Gió thu tung nước trắng, chân nhạn in cát vàng." Thẩm Ẩn hầu, tức Thẩm Ước (Ẩn hầu: tước hầu, tên thuỵ là Ẩn), bảo ông: "Chữ 'in cát vàng' dùng quá gượng." Quân đáp: "Tôi cũng thấy thơ ngài có câu 'hoa anh đào núi nở như sắp cháy'." Ước nói: "Ta mới 'sắp cháy' thôi, ông thì đã 'in' xong rồi." (Câu đùa: chữ "sắp" là chưa thành, chữ "in" là đã thành hẳn, ý nói chữ của Quân còn gượng hơn.) (Trích từ sách "Đàm tẩu")
Dữu Tín
Đời Lương, Dữu Tín từ Nam triều mới sang phương Bắc, văn sĩ phương Bắc phần nhiều coi thường ông. Tín đem bài "Khô thụ phú" (bài phú về cây khô) ra cho xem, từ đó không ai dám nói gì nữa.
Khi ấy Ôn Tử Thăng làm bài văn bia chùa núi Hàn Lăng, Tín đọc rồi chép lấy một bản. Người phương Nam hỏi Tín: "Văn sĩ phương Bắc thế nào?" Tín đáp: "Chỉ có tấm đá núi Hàn Lăng là đáng cùng trò chuyện. Tiết Đạo Hành và Lư Tư Đạo hơi biết cầm bút. Còn lại đều như lừa kêu chó sủa, chỉ ồn tai mà thôi." (Trích từ sách "Triều dã thiêm tái")
Vương Bột
Đời Đường, Vương Bột mỗi khi làm văn bia hay bài tụng (bài văn ca ngợi), trước hết mài mấy thăng mực, rồi kéo chăn trùm kín mặt nằm. Bỗng ông ngồi dậy viết một mạch, từ đầu không hề sửa chữa. Người đương thời gọi là "bản nháp trong bụng". (Trích từ sách "Đàm tẩu")
Lư Chiếu Lân
Đời Đường, Lư Chiếu Lân, tên chữ Thăng Chi, người Phạm Dương. Năm hai mươi tuổi, ông được bổ làm điển thiêm (chức coi giữ văn thư) ở phủ Đặng vương; mọi việc giấy tờ trong vương phủ đều giao hết cho ông. Đặng vương có mười hai xe sách, Chiếu Lân đọc khắp lượt, phần lớn đều nhớ được.
Sau ông làm huyện uý (quan phụ trách việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) huyện Tân Đô thuộc châu Ích. Hết nhiệm kỳ, ông thong dong ở đất Thục, phóng túng với thơ và rượu. Đời gọi bốn người là "Vương, Dương, Lư, Lạc" (tức Vương Bột, Dương Quýnh, Lư Chiếu Lân, Lạc Tân Vương). Chiếu Lân nghe vậy nói: "Mừng được đứng sau Vương, thẹn phải đứng trước Lạc."
Bấy giờ Dương Quýnh làm văn thích dùng liền họ tên người xưa, ví như: "Điều Trương Bình Tử bàn sơ lược, điều Lục Sĩ Hành ghi chép, Phan An Nhân hẳn là quê mùa, Trọng Trường Thống nào đủ hiểu", nên người ta gọi là "sổ điểm danh ma" (chê văn chỉ toàn kê tên người đã chết).
Lạc Tân Vương làm văn thích dùng con số để đối nhau, như: "Đất Tần cửa ải hiểm một trăm lẻ hai, nhà Hán cung riêng ba mươi sáu", nên người ta gọi là "ông thầy tính toán". Còn văn của Lư thì người đương thời không ai bình được hay dở.
Tiếc thay, ông không may mắc bệnh nan y như Nhiễm Canh (học trò Khổng Tử, mắc bệnh hiểm nghèo), bèn viết sách "U ưu tử" để giải nỗi uất ức. Ông có văn tập hai mươi quyển. (Trích từ sách "Triều dã thiêm tái")
Thôi Dung
Đời Đường, quốc tử tư nghiệp (phó chủ quản Quốc tử giám, trường học cao nhất của triều đình) Thôi Dung soạn bài sách văn cho Vũ hậu (bài văn khắc lên thẻ ngọc dùng trong đại lễ của vua và hậu). Vì thế ông phát bệnh mà chết. Người đương thời cho rằng hai trăm năm nay chưa có bài văn nào như thế. (Trích từ sách "Quốc sử toản dị")
Trương Thuyết
Đời Đường, Trương Thuyết và Từ Kiên cùng làm học sĩ viện Tập Hiền (viện của triều đình chuyên lo sách vở, soạn sách) hơn mười năm, sở thích khá giống nhau, tình ý rất hợp. Khi ấy các học sĩ phần nhiều đã qua đời, chỉ còn lại hai người. Thuyết tự tay ghi tên mọi người rồi cùng Kiên xem.
Kiên nói với Thuyết: "Các vị ấy năm xưa đều nổi danh một thời, dám hỏi tài văn ai hơn ai kém?" Thuyết đáp: "Văn của Lý Kiệu, Thôi Dung, Tiết Tắc, Tống Chi Vấn đều như vàng tốt ngọc đẹp, dùng vào việc gì cũng được.
Văn của Phú Gia Mô như ngọn núi đứng trơ trọi, như bờ vực dựng đứng, vách cao muôn nhận (nhận: đơn vị đo chiều cao thời xưa, khoảng bảy tám thước), mây dồn dập bốc lên, sấm sét cùng nổ, quả là lạ lùng; nhưng nếu đem dùng nơi triều đình thì khiến người ta kinh hãi.
Văn của Diêm Triều Ẩn thì như người đẹp trang điểm lộng lẫy, mặc gấm thêu, múa hát theo lối nước Yên nước Triệu, người xem quên cả buồn; nhưng đem so với phong nhã (khuôn mẫu văn chương ngay thẳng, trang trọng theo Kinh Thi) thì thành trò hề."
Kiên lại hỏi: "Trong lớp người đi sau hiện nay, văn ai giỏi?" Thuyết đáp: "Văn của Hàn Hưu như rượu thái (rượu nhạt dùng trong lễ tế), tuy trang nhã có khuôn phép nhưng nhạt vị. Văn của Hứa Cảnh Tiên như da thịt đầy đặn mịn màng, tuy tươi đẹp đáng yêu nhưng thiếu phong cốt (khí lực và cốt cách cứng cáp).
Văn của Trương Cửu Linh như lụa mỏng lụa trắng, thật có ích cho việc đời nhưng khổ hẹp (thiếu sự rộng mở). Văn của Vương Hàn như rừng ngọc quỳnh, chén ngọc, tuy rực rỡ đáng quý nhưng nhiều tì vết. Nếu ai sửa được chỗ kém, phát huy được chỗ hay thì cũng là bậc tài giỏi một thời." (Trích từ sách "Đại Đường tân ngữ")
Thôi Thự
Đời Đường, Thôi Thự dự thi tiến sĩ (khoa thi chọn người giỏi văn chương thời Đường), làm bài thơ "Hạt châu lửa trên Minh Đường" (Minh Đường: toà điện lớn nơi vua làm đại lễ, trên nóc có gắn hạt châu đỏ rực). Trong bài có câu hay: "Đêm đến trăng tròn đầy, sau rạng sáng một sao lẻ loi." Câu ấy rất khéo, các văn sĩ đều phục.
Về sau ông chết sớm, chỉ để lại một con gái tên là Tinh Tinh mà không có con trai. Người đương thời đều lấy làm lạ (vì tên ông là Thự, nghĩa là rạng sáng, mà câu thơ nói "sau rạng sáng một sao lẻ loi" như lời đoán trước). (Trích từ sách "Minh Hoàng tạp lục")
Vương Duy
Đời Đường, Vương Duy mộ đạo Phật nên đặt tên chữ là Ma Cật (lấy theo tên Duy Ma Cật, vị cư sĩ hiền triết trong kinh Phật). Ông tính tình thanh cao, có được biệt thự Võng Xuyên của Tống Chi Vấn, núi sông đẹp tuyệt, nay là chùa Thanh Lương.
Vương Duy nổi tiếng về thơ, nhưng hay lấy câu chữ của người khác. Như câu "Đi đến chỗ nước cùng, ngồi xem lúc mây dậy", người ta cho là thơ trong tập "Hàm anh"; câu "Mênh mông ruộng nước cò trắng bay, rợp mát cây hè vàng anh hót" là thơ của Lý Gia Hựu. (Trích từ sách "Quốc sử bổ")
Lý Hàn
Đời Đường, văn của Lý Hàn tuy rộng lớn trôi chảy, nhưng lúc nghĩ thì rất khó nhọc. Cuối đời ông ở Dương Địch, thường xin quan huyện là Hoàng Phủ Tăng cho nghe nhạc: khi ý cạn thì cho tấu nhạc, đến lúc tinh thần đầy đủ thì viết văn. (Trích từ sách "Quốc sử bổ")
Cố Huống
Đời Đường, Cố Huống ở Lạc Dương, nhân lúc rảnh cùng vài người bạn thơ dạo chơi trong vườn của vua. Trên dòng nước chảy, ông nhặt được một chiếc lá ngô đồng lớn, trên có đề thơ: "Một khi vào cung sâu, năm năm chẳng thấy xuân. Tạm đề lên chiếc lá, gửi cho người hữu tình."
Hôm sau, Cố Huống lên phía thượng nguồn, cũng đề thơ lên lá rồi thả xuống dòng nước: "Buồn thấy oanh kêu, tơ liễu bay, chính lúc cung nữ cung Thượng Dương đứt ruột. Ơn vua không cấm dòng nước chảy về đông, đề thơ lên lá, gửi cho ai?"
Hơn mười ngày sau, có người khách vào vườn ngắm xuân, lại nhặt được một bài thơ trên lá, đem đưa cho Huống xem. Thơ rằng: "Một lá đề thơ ra khỏi cấm thành, ai người buồn mà hoạ lại, riêng ôm mối tình. Tự than chẳng bằng chiếc lá trong sóng, dập dềnh theo gió tuỳ ý mà đi." (Trích từ sách "Bản sự thi")
Lư Ác
Trung thư xá nhân (quan ở Trung thư tỉnh, lo soạn thảo chiếu lệnh) Lư Ác, năm đi thi, tình cờ đến bên ngự câu (con lạch chảy từ trong cung ra), thấy một chiếc lá đỏ, sai đầy tớ vớt lên. Trên lá có một bài tuyệt cú (thơ bốn câu). Ông cất vào hộp đựng khăn, có khi đưa cho bạn bè xem.
Đến khi vua Tuyên Tông giảm bớt cung nữ, ban đầu xuống chiếu cho phép họ lấy chồng là các quan và lại viên, riêng không cho lấy người đang đi thi. Về sau Lư Ác làm quan một nhiệm kỳ ở Phạm Dương, lại riêng được một cung nữ được thả ra cung.
Nàng thấy chiếc lá đỏ thì than thở hồi lâu, nói: "Khi ấy tình cờ đề thơ rồi thả theo dòng nước, không ngờ chàng lại cất trong hộp khăn." Đối chiếu nét chữ, ai nấy đều kinh ngạc. Thơ rằng: "Nước chảy sao vội thế, cung sâu suốt ngày nhàn. Ân cần nhờ lá đỏ, đi nhé đến nhân gian." (Trích từ sách "Vân Khê hữu nghị")
Đường Đức Tông
Đường Đức Tông mỗi khi ra coi chầu, thường cho vời những người ở ẩn nơi vườn ruộng khắp bốn phương, có tài năng học vấn, dám nói thẳng can vua. Vì thế người cầm bút đến dâng tài đông chật dưới cửa cung. Vua phần nhiều tự mình ra đề chấm thi, nên dứt hẳn đường nhờ vả.
Bấy giờ mọi người đua nhau trọng văn học, lẽ công bằng được đề cao; ai được tiến dụng đều lấy việc tiến cử người hiền tài làm tâm niệm.
Vua tổ chức thi chế khoa (khoa thi đặc biệt do vua đích thân ra đề) ở điện Tuyên Chính. Bài nào sai trái thì vua lấy bút chấm mực đậm gạch đi; bài nào hợp ý thì vua vắt chân ngâm to, hôm sau đưa cho khắp các tể tướng, học sĩ xem, nói: "Đây đều là học trò của trẫm." Từ công khanh đại phu trở xuống, không ai không phục tài thẩm định của vua.
Ở khoa hoành từ (khoa thi chọn người có văn từ rộng lớn), Độc Cô Thụ thi bài "Phú thả voi thuần". Khi dâng bản, vua xem khen ngợi hồi lâu, rồi ngâm câu trong đó: "Giáo hoá đã được tin phục thì ắt nhận đồ cống đến dâng; vật nếu bị trái tính thì lấy lòng nhân tột bậc mà cảm hoá." Vua rất khen, đặc cách xếp ông vào hạng ba.
Trước đó, thời Đại Tông, nước Văn Đan nhiều lần dâng tất cả ba mươi hai con voi đã thuần; vua (Đức Tông) sai thả hết về phía nam núi Kinh. Độc Cô Thụ trong bài không chê việc nhận cống, cũng không chê việc thả voi đi, nên vua khen ông biết giữ mực, khéo cân nhắc nên theo bên nào. (Trích từ sách "Đỗ Dương tạp biên")
Năm Trinh Nguyên thứ năm (năm 789), lần đầu đặt ra tiết Trung Hoà. Vua làm thơ, các quan trong triều hoạ lại; vua xuống chiếu sao một bản ban cho Đới Thúc Luân ở Dung Châu, thiên hạ đều cho là vinh dự. (Trích từ sách "Quốc sử bổ")
Nhung Dục
Thời vua Đường Hiến Tông, vì giặc Bắc Địch (các tộc du mục phương bắc) nhiều lần xâm lấn biên giới, đại thần dâng tấu bàn rằng: thời xưa, việc hoà thân (gả công chúa cho vua nước ngoài để giảng hoà) có năm điều lợi mà không tốn nghìn vàng.
Vua nói: "Gần đây trẫm nghe có một vị quan làm được thơ, mà họ hơi lạ, là ai vậy?" Tể tướng đáp: "E là Bao Tử Hư hoặc Lãnh Triều Dương." Vua nói: "Đều không phải." Rồi ngâm:
"Thông xanh trên núi, bụi ngoài đường, mây với bùn sao hợp mà gần nhau. Đường đời ai cũng chê ngựa tốt gầy, chỉ có ông không bỏ con rồng nằm nghèo khó. Nghìn vàng chưa chắc đổi được họ, một lời đã hứa xưa nay dám liều thân. Chớ bảo thư sinh không biết cảm kích, tấc lòng này vẫn là người báo ơn."
Quan hầu cận đáp: "Đây là thơ của Nhung Dục. Kinh Triệu doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô) Lý Loan định gả con gái cho Dục, bắt ông đổi họ, Dục một mực từ chối."
Vua vui vẻ nói: "Trẫm còn nhớ một bài vịnh sử của ông. Người này nếu còn thì cho làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Lãng Châu; Đào Nguyên ở Vũ Lăng đủ để cho thi nhân hứng mà ngâm vịnh." Ý vua ân cần nhắc đi nhắc lại như thế, là vinh dự của giới sĩ phu.
Bài vịnh sử ấy rằng: "Trong sử xanh nhà Hán, kế vụng nhất là hoà thân. Xã tắc trông vào chúa sáng, an nguy lại gửi đàn bà. Há đem nhan sắc như ngọc, mà mong dẹp yên bụi giặc Hồ. Xương nghìn năm dưới đất, ai là bề tôi phò tá?"
Vua cười nói: "Công của Nguỵ Giáng (đại phu nước Tấn thời Xuân Thu, chủ trương hoà hiếu với người Nhung) sao mà hèn yếu thế!" Các đại thần công khanh từ đó thôi bàn chuyện hoà với giặc. (Trích từ sách "Vân Khê hữu nghị")
Lý Đoan
Đời Đường, Quách Ái lấy công chúa Thăng Bình, mở tiệc lớn mời đông đủ văn sĩ, ngay tại tiệc làm thơ; công chúa ngồi sau màn xem. Giữa tiệc, Lý Đoan làm xong thơ, có câu ví với "Tuân lệnh" và "Hà lang" (Tuân Úc và Hà Yến, hai người nổi tiếng đẹp trai đời Hán – Nguỵ, dùng để khen chàng phò mã), mọi người khen là tuyệt diệu.
Có người nói là đã làm sẵn từ trước. Đoan nói: "Xin cho một vần để làm lại." Tiền Khởi nói: "Xin lấy họ của tôi làm vần." Đoan lại làm có câu "bờ tường vàng, núi đồng" (chỉ sự giàu sang tột bậc). Quách Ái cả mừng, đem ngựa quý, vàng lụa tặng ông.
Ở hội ấy, Lý Đoan đứng đầu cả hội. Ở buổi tiễn thừa tướng Vương Tấn đi trấn giữ vùng U Sóc, Hàn Hoằng đứng đầu; ở buổi tiễn thừa tướng Lưu Yến đi tuần vùng Giang Hoài, Tiền Khởi đứng đầu. (Trích từ sách "Quốc sử bổ")
Hàn Hoằng
Đời Đường, Hàn Hoằng từ trẻ đã có tiếng tài. Khi Hầu Hi Dật trấn giữ Thanh Tri, Hoằng làm tòng sự (quan phụ tá trong phủ). Sau phủ bị bãi, ông ở nhà nhàn rỗi mười năm. Khi Lý Miễn trấn giữ Di Môn, lại dùng ông làm quan giúp việc trong phủ.
Khi ấy Hàn đã già, các đồng sự đều là lớp trẻ mới vào, không biết đến ông, cùng gọi ông là "Hàn Hoằng thơ dở". Hoằng rất không vui, thường cáo bệnh ở nhà. Chỉ có một người giữ chức thấp nhất là quan tuần họ Vi, cũng là danh sĩ, riêng thân với ông.
Một đêm gần nửa đêm, Vi gõ cửa gấp. Hàn ra gặp, Vi chúc mừng: "Ngài viên ngoại (cách gọi tôn quan có hàm viên ngoại lang) được bổ làm giá bộ lang trung tri chế cáo (quan coi xe ngựa thuộc bộ Binh, kiêm soạn thảo chiếu lệnh của vua)." Hàn rất kinh ngạc: "Chắc chắn không có chuyện ấy, nhầm rồi."
Vi ngồi xuống nói: "Tôi có giữ tờ báo tin đây (?). Chỗ soạn chiếu lệnh thiếu người, Trung thư tỉnh hai lần dâng tên, vua không phê; lại xin nữa, Đức Tông phê: 'Giao cho Hàn Hoằng.' Khi ấy có một người cùng họ tên với ông đang làm thứ sử ở Giang Hoài, nên lại trình cả hai người lên. Vua lại tự tay phê bài thơ:
'Thành xuân chẳng chỗ nào không hoa bay, tiết Hàn thực (dịp tết ăn đồ nguội, kiêng nhóm lửa) gió đông thổi liễu vườn vua nghiêng. Chiều tối trong cung Hán truyền nhau nến sáp, khói nhẹ tan vào nhà Ngũ hầu (năm người họ ngoại của vua Hán cùng được phong hầu một ngày, chỉ nhà quyền quý).' Rồi phê thêm: 'Giao cho Hàn Hoằng này.'"
Vi lại chúc: "Đây chẳng phải thơ của ngài sao?" Hàn đáp: "Phải." Thế mới biết là không nhầm. Trời vừa sáng, Lý Miễn cùng các đồng liêu đều kéo đến. Lúc ấy là đầu niên hiệu Kiến Trung. (Trích từ sách "Bản sự thi")
Dương Bằng
Đời Đường, Kinh Triệu doãn Dương Bằng có ba anh em đều giỏi văn, học hành rất chăm khổ. Có khi cùng làm một bài, ngồi chung trên tảng đá giữa sân, sương đọng đầy vạt áo, tay áo, làm xong bài mới thôi. (Trích từ sách "...tái" – tên sách bị thiếu (?))
Phù Tái
Đời Đường, Phù Tái, tên chữ Hậu Chi, người quận Thục, có tài lạ. Ban đầu ông cùng Dương Hành, Tống Tế ở núi Thanh Thành học tập. Dương Hành thi đỗ, Tống Tế chết sớm chẳng làm nên gì; chỉ có Tái tự cho mình có tài giúp nên nghiệp vương nghiệp bá, lấy làm thẹn nếu phải theo đường bổ quan thông thường.
Khi Vi Cao trấn giữ đất Thục, mời ông làm chi sứ (quan phụ tá trong phủ tiết độ sứ). Tuy được Vi Cao biết đến, ông vẫn nhiều phần kiêu ngạo.
Vi Cao từng lập đàn chay ở hai mươi bốn "trị" (hai mươi bốn nơi đạo quán chính của phái Thiên Sư trong Đạo giáo), nhờ ông soạn văn sớ cúng. Khi ấy ông đang ngồi hầu rượu bên ao Ma Ha. Tái rời chiếu, rửa tay súc miệng, sai mười hai viên lại nhỏ bưng nghiên, mỗi người chia hai đề; ông thong thả dạo quanh ao, lần lượt đọc miệng cho từng người chép. Ông nhanh nhạy đến thế.
Lưu Tịch khi ấy làm Kim Ngô thương tào tham quân (quan coi kho lương trong quân Kim Ngô), mới đến nương nhờ Vi Cao. Tái làm cho ông bài tán chân dung (bài văn ngắn ca ngợi đề trên tranh vẽ người): "Hiên ngang từ buổi đầu (?), khí kiệt xuất văn hùng tráng. Như rồng thiêng ra khỏi nước, như chim ưng mùa thu cưỡi gió. Làm việc nghĩa thì vững vàng, giúp điều nhân thì thông suốt. Ngày sau sẽ gặp lại tốt đẹp, ở trong gác Kỳ Lân (gác đời Hán vẽ hình các công thần)."
Đến khi Vi Cao mất, Lưu Tịch nắm việc coi giữ phủ, Tái cũng làm việc trong phủ. Đến khi Tịch thất bại (vì làm phản), Tái cũng thoát được tai vạ. (Trích từ sách "Bắc mộng ngôn")
Vương Kiến
Đời Đường, Vương Kiến lúc đầu làm huyện uý huyện Vị Nam. Khi ấy có viên hoạn quan họ Vương giữ chức xu mật (hoạn quan coi việc cơ mật của triều đình), Kiến hết lòng giữ tình người cùng họ; nhưng hai bên địa vị chênh lệch, viên hoạn quan lại có vẻ khinh thường chê bai.
Một hôm uống quá chén, Kiến nói đến chuyện Hoàn đế, Linh đế (hai vua cuối Đông Hán) tin dùng hoạn quan, gây ra vụ "đảng cố" (bắt bớ, cấm làm quan những sĩ phu bị coi là bè đảng) làm nước suy vong. Viên xu mật rất căm lời chê ấy, vặn hỏi: "Những bài cung từ (thơ tả đời sống trong cung) của em, thiên hạ ai cũng truyền miệng; cung cấm sâu kín, làm sao em biết được?" Kiến không trả lời được.
Vì thế, Nguyên Chẩn vì từng làm cung từ nên có chiếu bảo giấu văn ấy đi; triều đình cho việc ấy giống như chuyện Khổng Quang không nói đến cây ở điện Ôn Thất (Khổng Quang đời Hán, người nhà hỏi cây trồng trong điện Ôn Thất là cây gì cũng không đáp, để giữ kín việc trong cung), là cẩn thận đến tột bậc.
Đến khi Vương Kiến sắp bị dâng sớ hạch tội, ông bèn làm thơ trách lại viên hoạn quan, nhờ đó thoát vạ. Thơ rằng: "Đời vua trước đi đứng luôn kề theo, thấy đức vua nay lớn lên từ thuở ở Đông cung. Áo ngự cởi ra riêng ông được mặc, ngựa rồng tiến vào mỗi lần đều cho cưỡi. Thường nhận chỉ kín nên ít về nhà, một mình tâu việc biên ải nên ra điện muộn. Nếu chẳng phải người trong họ thường hay kể, chín lớp cửa cung sao để người ngoài biết được?" (Trích từ sách "Vân Khê hữu nghị")
Bùi Độ
Đường Hiến Tông ban ngọc cho Bùi Độ. Lúc sắp mất, Độ dâng trả lại. Các môn khách soạn tờ biểu đều không vừa ý; ông bảo con cháu cầm bút, tự mình đọc: "Của báu trong kho vua, do đời vua trước ban cho; đã không dám mang theo xuống đất, lại không nên để lại nhân gian." Người nghe khen lời ông ngắn gọn, thấm thía mà không rối. (Trích từ sách "Nhân thoại lục")
Bạch Cư Dị
Đời Đường, Bạch Cư Dị có hai người hát xướng trong nhà: Phàn Tố giỏi hát, Tiểu Man giỏi múa. Ông từng làm thơ: "Miệng anh đào là Phàn Tố, eo dương liễu là Tiểu Man."
Khi ông đã cao tuổi mà Tiểu Man đang lúc đầy đặn xinh tươi, ông nhân bài "Dương liễu từ" để gửi gắm ý mình: "Một cây gió xuân muôn nghìn cành, non hơn sắc vàng, mềm hơn tơ. Góc đông nam phường Vĩnh Phong, suốt ngày không người, thuộc về ai?"
Đến đời Tuyên Tông, nhạc trong cung hát bài này, vua hỏi bài của ai, phường Vĩnh Phong ở đâu; người hầu tâu rõ. Vua bèn nhân có sứ đi về phía đông, sai lấy hai cành liễu ở Vĩnh Phong về trồng trong cung.
Bạch cảm kích vì vua biết đến tên mình lại chuộng phong nhã, nên làm thêm một bài thơ, câu cuối rằng: "Hẳn biết từ nay trong thiên văn, giữa ánh sao Liễu (một trong hai mươi tám chòm sao) thêm hai ngôi."
Sau ông được bổ làm thứ sử Tô Châu, từ vùng Tam Hiệp xuôi dòng về quận. Khi ấy Phồn Tri Nhất ở huyện Tỷ Quy nghe Cư Dị sắp qua núi Vu, liền viết trước những chữ lớn lên vách vôi đền Thần Nữ (vị thần nữ núi Vu trong phú "Cao Đường" của Tống Ngọc, mộng gặp vua Sở, sớm làm mây chiều làm mưa):
"Thứ sử Tô Châu là bậc tài tử ngày nay, đi đến núi Vu ắt có thơ. Xin báo cho thần nữ Cao Đường hay, mau vén mây mưa mà chờ lời thơ trong trẻo."
Cư Dị thấy chỗ đề, vui vẻ mời Tri Nhất đến, nói: "Lang trung Lưu Vũ Tích ở Lịch Dương ba năm cai trị vùng Bạch Đế, muốn làm một bài thơ ở đây mà e ngại không làm. Khi thôi chức đi qua, ông bỏ hết hơn nghìn bài thơ đề ở đây, chỉ giữ lại bốn bài. Bốn bài ấy là tuyệt tác xưa nay, người ta không nên vội vàng làm thơ ở đây.
Thơ Thẩm Thuyên Kỳ rằng: 'Núi Vu cao chẳng cùng, trùng điệp dáng lạ mới. Hang tối ngỡ gió mưa, vách sâu như có thần. Trăng sáng Tam Hiệp rạng, nước lên Cửu Giang xuân. Xin hỏi khách Dương Đài (nơi thần nữ hẹn gặp vua Sở), hẳn biết người vào mộng.'
Thơ Vương Vô Cạnh rằng: 'Thần nữ hướng Cao Đường, núi Vu xuống bóng chiều. Bồi hồi làm mưa bay, dịu dàng theo vua Sở. Bóng chớp rơi trước sông, tiếng sấm vang ngoài hẻm. Mây tạnh chẳng còn đâu, đài quán sớm xanh mờ.'
Thơ Lý Đoan rằng: 'Núi Vu mười hai ngọn, đều ở giữa trời xanh. Quanh co mây che mặt trời, lất phất mưa theo gió. Tiếng vượn lạnh vượt sông, sắc cây chiều liền trời. Buồn hướng Cao Đường đi, nghìn thu thấy cung Sở.'
Thơ Hoàng Phủ Nhiễm rằng: 'Hẻm Vu trông Ba Đông, xa vời giữa lưng trời. Mây giấu quán thần nữ, mưa đến cung vua Sở. Sớm chiều tiếng suối đổ, nóng lạnh sắc cây như nhau. Vượn kêu không nỡ nghe, lại đúng giữa tiết thu tháng chín.'"
Bạch Cư Dị ngâm bốn bài thơ ấy, cùng họ Phồn qua sông, rốt cuộc không làm thơ. (Trích từ sách "Vân Khê hữu nghị")
Nhà sư đời Nguyên Hoà
Đời Đường, khoảng niên hiệu Nguyên Hoà, ở Trường An có một vị sa môn (nhà sư), không nhớ tên, giỏi bắt lỗi văn chương người khác, nhất là bắt được chỗ ý câu trùng với người trước. Trương Tịch rất bực, càng tìm tòi kỹ hơn, nghĩ ra được câu: "Thường nhân lúc tiễn người, nhớ lại thuở rời nhà."
Ông đến thẳng chỗ sư khoe: "Câu này hẳn không trùng ý người trước." Sư cười nói: "Câu này đã có người nói rồi." Tịch hỏi: "Trước đây ai nói?" Sư lạnh lùng ngâm: "Thấy đào mận nhà người nở, nhớ xuân vườn sau nhà mình." Tịch vỗ tay cười lớn. (Trích từ sách "Chích ngôn")
Thái Bình quảng ký, quyển một trăm chín mươi tám
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua nhà Thanh sai biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video