Thiên 199 — Quyển 199

 Thái Bình quảng ký, quyển một trăm chín mươi chín

 Văn chương

 Đỗ Mục, Thiên Kiệu du nhân, Đàm Thù

 Chu Khuông Vật, Vương Bá, Chu Khánh Dư

 Đường Tuyên Tông, Ôn Đình Quân, Lý Thương Ẩn

 Lưu Thoán, Trịnh Điền, Tư Không Đồ

 Cao Thiềm

 Đỗ Mục

 Đời Đường, Bạch Cư Dị lúc mới làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Hàng Châu, sai người đi tìm hoa mẫu đơn. Chỉ có nhà sư Huệ Trừng ở chùa Khai Nguyên gần đây mới lấy được giống từ kinh đô, đem trồng trong sân, rào cổng rất kín; nơi khác chưa đâu có. Bấy giờ cảnh xuân đang độ đậm, Huệ Trừng giăng màn vải tẩm dầu che phía trên. Mẫu đơn từ đó mới được chia giống ra trồng khắp vùng Đông Việt.

 Gặp lúc Từ Ngưng từ Phú Xuân tới, chưa biết Bạch, đã đề thơ trước rằng:
"Hoa này đất nam biết khó trồng,
Cảm ơn sư rảnh dốc lòng vun.
Én biển biết thương thường liếc ngó,
Ong rừng chưa biết cứ lượn quanh.
Thược dược sinh ra hoài công ghét,
Hoa hồng thẹn chết chẳng dám bung.
Chỉ còn mấy nụ khăn hồng ấy,
Ngậm hương chờ đợi xá nhân sang."
(Xá nhân: tức trung thư xá nhân, chức quan soạn thảo chiếu chỉ ở triều đình; Bạch Cư Dị từng giữ chức này nên ở đây dùng để chỉ ông.)

 Bạch tìm đến chùa xem hoa, bèn mời Từ cùng uống say rồi về. Lúc ấy Trương Hỗ chèo thuyền tới, người rất phóng túng ngông nghênh. Hai người Trương và Từ chưa quen biết nhau, ai cũng mong được châu tiến cử đứng đầu danh sách đi thi. Bạch nói: "Hai vị đem văn ra so tài, cũng như Liêm Pha với Bạch Khởi đánh nhau trong hang chuột (ý nói chỗ hẹp gặp nhau thì ai gan hơn người ấy thắng), thắng thua chỉ ở một trận." Bèn ra đề thi: phú đề "Kiếm dài tựa ngoài trời", thơ đề "Ráng chiều còn sót tan thành gấm lụa". Thi xong, khi gửi người lên kinh dự thi, lấy Từ Ngưng đứng đầu, Trương Hỗ xếp thứ hai.

 Nói về họ Trương, [Bạch] bảo (?): "Thơ của Hỗ có câu 'Thế đất xa xa tôn núi Nhạc, dòng sông nghiêng mình nhường cửa ải', nhiều kẻ sĩ cho là giống câu của Trần Hậu Chủ 'Trời trăng soi sáng đức trời, núi sông làm hùng tráng chốn vua ở', thế thì chỉ là mượn tiếng người trước mà thôi." Lại bài thơ Hỗ đề ở chùa Kim Sơn có câu: "[Bóng cây] giữa dòng thấy, tiếng chuông hai bờ nghe." Đặt cạnh câu của Kỳ Vô Tiềm "Bóng tháp treo trên sông Ngân, tiếng chuông hòa cùng mây trắng", thì câu ấy chưa thể gọi là hay. Bạch lại cho rằng bài cung từ (thơ viết về chuyện trong cung) của Hỗ, bốn câu đều lấy con số đối nhau, có gì đáng lạ; không bằng câu của Từ sinh: "Xưa nay mãi như dải lụa trắng bay, một vệt rạch đôi sắc núi xanh."

 Hỗ than rằng: "Vinh nhục rối ren, có gì là nhất định đâu!" Rồi vừa đi vừa hát mà bỏ đi; Ngưng cũng gõ mái chèo mà về. Từ đó hai người suốt đời sống nhàn tản, không theo thi hương (kỳ thi ở địa phương để chọn người lên kinh thi tiếp) nữa.

 Trước đó, Lý Lâm Tông và Đỗ Mục cùng Bạch so văn ở kinh đô, nói thẳng rằng thể thơ của Nguyên Chẩn, Bạch Cư Dị lộn xộn sai lạc, bị những người làm thơ theo lối thanh khổ (lời lẽ gầy gọn, khắc khổ, chau chuốt) chê cười; vì thế hai bên có hiềm khích. Khi Bạch làm Hà Nam doãn (quan đứng đầu phủ Hà Nam, tức vùng Lạc Dương), Lý làm Hà Nam lệnh (quan huyện thuộc phủ ấy, là cấp dưới), hai người gặp nhau trên đường: quan doãn thì cưỡi ngựa, còn quan huyện lại ngồi kiệu, có vẻ trái với lễ cấp dưới hầu cấp trên. Lý từng gọi Bạch là "thằng ấp úng", ai nghe cũng cười, tiếng tăm của Lạc Thiên (tên chữ của Bạch Cư Dị) vì thế giảm đi đôi chút. Bạch nói: "Lý Mộc (tên chữ của Lâm Tông) là con chó dại của ta, mũi nhọn của nó không ai chống nổi."

 Về sau Đỗ Mục làm quan giữ đất Thu Phố, kết bạn thơ rượu với Trương Hỗ, rất mê ngâm bài cung từ của Hỗ; lại biết năm ở Tiền Đường, Bạch có lời chê Hỗ, nên thường bất bình, bèn làm hai bài thơ để đề cao Hỗ, rằng: "Ai người sánh được Trương công tử, nghìn bài thơ coi nhẹ tước vạn hộ hầu." Lại rằng: "Cớ sao một câu 'quê cũ ba nghìn dặm', hát suông mà lời ca vang khắp sáu cung." Thơ của Trương rằng:
"Quê cũ ba nghìn dặm,
Cung sâu hai mươi năm.
Một tiếng 'Hà Mãn Tử' (tên một khúc hát buồn),
[Đôi dòng] lệ rơi trước mặt vua."
Đó là câu đắc ý nhất của Hỗ.

 Từ Lý, Đỗ trở xuống, những người hết lời khen thơ Hỗ là muốn tỏ ra khác với Bạch mà khéo chiều để tác thành cho Trương. Cho nên Mục lại viết bài luận nói: "Gần đây có bọn Nguyên, Bạch thích làm những lời dâm đãng suồng sã, cổ vũ thói phù phiếm ồn ào; ta giận rằng mình còn ở chức thấp, chưa thể dùng phép nước mà trị." Đó cũng là để giúp sức cho Hỗ mà thôi. (Trích từ "Vân Khê hữu nghị")

 Thiên Kiệu du nhân

 Núi Ma Cô hang núi đẹp đẽ, cây cỏ nhiều thứ lạ. Có vị Đặng tiên khách, từ niên hiệu Diên Khang (?) trải bốn năm đời vua làm quốc đạo sư (bậc thầy Đạo giáo của triều đình), được ban áo tía. Đến khi chết, từ kinh đô đưa về chôn ở núi này, người ta bảo ông thi giải (theo Đạo giáo: người tu thành tiên bỏ lại xác như ve lột xác mà đi, không phải chết thật). Thế nhưng nơi ấy vẫn thành gò mả, tùng bách mọc đối nhau. Khách làm thơ đi qua tất ngâm vịnh, đến gần nghìn bài. Bỗng có một thiếu niên tình cờ đề một bài tuyệt cú (thơ bốn câu), không nói tên họ, chỉ xưng là "Thiên Kiệu du nhân" (người du ngoạn núi cao chạm trời). Người đến sau xem lời châm biếm ấy thì không ai làm thơ nữa, và tiếng tăm họ Đặng cũng vì thế mà giảm đi. Thơ rằng:
"[Hạc] già ruộng nấm thần, gà trong lồng (?),
Cõi Thượng Thanh (cõi tiên cao nhất của Đạo giáo) đâu giống bụi trần?
Đã bảo giữa ban ngày bay lên làm tiên,
Cớ sao nhân gian còn có mộ phần?" (Trích từ "Vân Khê hữu nghị")

 Đàm Thù

 Chân Nương là người đẹp đất Ngô, được ví như Tô Tiểu Tiểu ở Tiền Đường. Khi chết, nàng được chôn bên cạnh cung Ngô. Khách qua đường cảm vẻ đẹp của nàng, tranh nhau đề thơ lên mộ, dày đặc như vảy cá. Có cử tử (người đi thi) là Đàm Thù, kẻ sĩ tài giỏi đất Ngô Môn, viết một bài tuyệt cú; người đến sau thấy chỗ ông đề thì ít ai còn đặt bút nữa. Thơ rằng:
"Dưới núi Hổ Khâu mồ mả chất chồng,
Tùng bách tiêu điều thật đáng thương.
Cớ sao người đời chỉ trọng sắc,
Riêng trên mộ Chân Nương lại đề thơ?" (Trích từ "Vân Khê hữu nghị")

 Chu Khuông Vật

 Chu Khuông Vật, tên chữ là Kỷ Bản, người Chương Châu, năm Nguyên Hòa thứ mười hai đời Đường đỗ tiến sĩ cùng khoa mà Vương Bá đỗ đầu. Lúc ấy ông nổi tiếng về thơ ca. Thuở trước, vì nhà nghèo, Chu đi bộ lên kinh dự thi, lận đận gió bụi, mang danh thiếp đi gặp người quyền thế mà chẳng được ai đoái hoài. Đi qua sông Tiền Đường, không có tiền thuê thuyền, lâu không qua được sông, ông bèn đề thơ ở nhà công quán rằng:
"Muôn dặm mênh mông hào trời xa,
Vua Tần cớ chi chẳng bắc cầu?
Cửa sông Tiền Đường không tiền qua,
Lại bị hai con nước Tây Lăng đúng hẹn chặn đường."
(Chữ "Tiền" trong Tiền Đường đồng âm với "tiền" bạc.)
Quan đứng đầu quận ra thấy, bèn trị tội viên lại coi bến. Đến nay các bến đò trong thiên hạ vẫn còn truyền tụng bài thơ ấy; việc người lái đò không dám lấy tiền của học trò đi thi bắt đầu từ đó. (Trích từ "Mân Xuyên danh sĩ truyện")

 Vương Bá

 Đời Đường, Vương Bá thuở nhỏ mồ côi, nghèo khó, từng ở nhờ viện Mộc Lan chùa Huệ Chiếu ở [Dương] Châu, theo các sư ăn cơm chay. Về sau các sư chán ghét, bèn ăn xong rồi mới đánh chuông báo giờ ăn. Hai kỷ sau (một kỷ là mười hai năm, tức khoảng hai mươi bốn năm), Bá từ chức vị cao được ra trấn giữ vùng ấy, nhân đến thăm chốn cũ, thấy những bài thơ đề tên mình ngày trước đều được che bằng lụa xanh. Bá bèn viết tiếp hai bài tuyệt cú:
"Ba mươi năm trước dạo viện này,
Hoa mộc lan nở, viện mới sửa xây.
Nay lại đến chỗ ngày xưa qua,
Cây già chẳng hoa, sư bạc đầu."
"Lên nhà ăn chưa xong đã mỗi người một ngả,
Hổ thẹn tiếng chuông sau bữa của các thầy (nguyên văn 'xà lê', cách gọi nhà sư).
Ba mươi năm nay bụi bám mặt,
Đến giờ mới được lụa xanh che."
(Trích từ "Trích ngôn")

 Chu Khánh Dư

 Đời Đường, Chu Khánh Dư gặp được Thủy bộ lang trung (quan trưởng ty Thủy bộ, coi việc sông ngòi, đường thủy thuộc bộ Công) là Trương Tịch làm tri âm. Tịch xin xem mấy chục bài thơ mới cũ của Khánh Dư, ngâm đọc sửa chữa, chỉ giữ lại hai mươi sáu bài, giữ trong lòng áo mà đề cao khen ngợi. Người đương thời vì Tịch có danh tiếng lớn, ai cũng chép lại ngâm tụng, nhờ vậy Khánh Dư thi đỗ. Lúc đầu Khánh Dư còn khiêm nhường, làm bài "Lòng người con gái trong phòng khuê" dâng Trương, rằng:
"Phòng hoa đêm qua thắp nến hồng,
Chờ sáng trước nhà lạy cha mẹ chồng.
Trang điểm xong rồi khẽ hỏi chồng:
Kẻ mày đậm nhạt hợp thời không?"
Tịch đáp lại rằng:
"Gái Việt trang điểm mới, bước ra giữa gương,
Tự biết mình tươi đẹp, lại càng ngẫm ngợi.
Lụa nước Tề chưa đủ quý ở nhân gian,
Một khúc hát hái củ ấu đáng giá muôn vàng."
Từ đó tiếng thơ của Chu lan khắp bốn biển. (Trích từ "Vân Khê hữu nghị")

 Đường Tuyên Tông

 Thời Đường Tuyên Tông, ba người là tiền tiến sĩ (người đã đỗ tiến sĩ nhưng chưa được bổ quan) Trần Ngoạn cùng hai người khác dự khoa Bác học hoành từ (khoa thi đặc biệt dành cho người đã đỗ, thi văn chương uyên bác để được bổ chức). Quan phụ trách xét định thứ hạng, cùng các bài thơ, phú, luận dâng lên điện Diên Anh. Vua xuống chiếu hỏi trung thư xá nhân Lý Phiên và những người khác: "Phàm trong thi cử, dùng lặp chữ thì sao?" Phiên đáp: "Phú thì kỵ lệch lạc khô khan, tầm thường tạp nham; luận thì cốt khen chê phải trái; thơ thì cốt theo đề mà hạ vần. Theo đề, như bài đề 'Mây trắng nổi trong núi Phong' thì thơ nói 'Trong núi Phong mây trắng nổi' là vậy. Còn dùng lặp chữ ở trong đó thì cũng tạm được, không có lệ nhất định."

 Vua lại hỏi: "Thơ ai dùng lặp chữ?" Đáp: "Bài 'Thần sông Tương gảy đàn sắt' của Tiền Khởi rằng:
'Khéo gảy đàn sắt Vân Hòa,
Từng nghe hồn con gái vua.
Phùng Di (thần sông) múa suông một mình,
Khách nước Sở chẳng nỡ nghe.
Vận phóng khoáng hòa cùng chuông khánh,
Tiếng trong vang tới chốn xa thẳm.
Thương Ngô vọng lại niềm oán nhớ,
Cỏ bạch chỉ lay động hương thơm.
Nước chảy truyền về bến Tương,
Gió buồn thổi qua hồ Động Đình.
Khúc dứt chẳng thấy người đâu,
Trên sông mấy đỉnh núi xanh.'
Trong bài có hai chữ 'chẳng'."

 Vua nói: "Tiền Khởi tuy dùng lặp chữ, nhưng thơ người khác dường như không bằng Khởi. Dù là bài của Tạ Thiểu có câu 'Động Đình nơi tấu nhạc, Tiêu Tương chốn con gái vua dạo chơi; mây đi Thương Ngô xa, nước về Giang Hán chảy' cũng không sánh được. Thơ khoa hoành từ mà dùng lặp chữ thì vẫn cho đỗ; thơ của Khởi thì giao cho sử quán ghi chép." (Trích từ "Vân Khê hữu nghị")

 Lại

 Tuyên Tông nhân tiết Trùng Dương (mồng chín tháng chín âm lịch) ban yến cho các quan, có bài thơ do vua làm, đại ý rằng:
"Người ngoài biên gõ cửa ải xin quy thuận, quân chinh chiến trở về,
Việc giảng hòa với giặc giao cho bậc hiền tài nơi triều đình.
Dốc lòng đang trông cậy,
Hợp sức cùng giữ yên biên cương."
Từ tể tướng trở xuống đều làm thơ họa theo lệnh vua. Vua nói thơ của tể tướng Ngụy Mô hay nhất, có hai cặp câu đối rằng:
"Bốn phương đã yên việc,
Vua vui lúc cuối thu.
Tám sông (tám con sông quanh kinh đô Trường An) ánh lạnh dâng,
Nghìn núi sắc tạnh mở."
Vua khen ngợi hồi lâu; Ngụy làm lễ vũ đạo (nghi thức vừa múa vừa lạy để tạ ơn vua) bái tạ, các quan đều chăm chú nhìn, Ngụy lộ vẻ đắc ý; tiệc vui hết mức rồi mới tan. (Trích từ "Trữ tình thi")

 Ôn Đình Quân

 Đời Đường, Ôn Đình Quân tên chữ là Phi Khanh, tên cũ là Kỳ, nổi tiếng ngang Lý Thương Ẩn, người đương thời gọi là "Ôn Lý". Tài tứ đẹp đẽ, giỏi làm tiểu phú (bài phú ngắn). Mỗi khi vào trường thi, làm phú theo vần do quan định, chỉ khoanh tay tám lần là xong cả tám vần; ông thường làm bài thay cho người ngồi bên, nên được gọi là người "cứu mấy người". Nhưng về đức hạnh thì giới quan lại sĩ phu coi khinh.

 Lý Nghĩa Sơn (tức Lý Thương Ẩn) nói với ông: "Gần đây tôi được một câu: 'Xa sánh Triệu công ba mươi sáu năm làm tể tướng', mà chưa tìm được câu đối." Ôn nói: "Sao không nói: 'Gần như Quách lệnh hai mươi bốn kỳ khảo ở Trung thư'?" (Quách lệnh: Quách Tử Nghi, làm trung thư lệnh, tức người đứng đầu sảnh Trung thư, cơ quan soạn chiếu lệnh của triều đình; ông trải hai mươi bốn kỳ khảo xét công trạng quan lại.)

 Tuyên Tông từng làm thơ, câu trên có ba chữ "kim bộ dao" (trâm vàng có tua đung đưa khi bước), chưa đối được, bèn sai các tiến sĩ chưa đỗ đối; Đình Quân lấy "ngọc điều thoát" (vòng ngọc đeo tay) để nối, Tuyên Tông khen ngợi. Lại có vị thuốc tên "bạch đầu ông" (ông đầu bạc), Ôn lấy "thương nhĩ tử" (cháu tai xanh) để đối; những chuyện khác cũng đều như thế.

 Vua Tuyên thích hát điệu từ "Bồ Tát man"; thừa tướng Lệnh Hồ Đào mượn những bài Ôn mới soạn, bí mật dâng lên vua, dặn ông chớ tiết lộ với ai, thế mà Ôn vội nói ra với người khác, vì thế Đào xa lánh ông. Ôn còn có câu "Trong sảnh Trung thư có ông tướng võ ngồi", để chê tướng quốc không có học.

 Vua Tuyên thích đi vi hành (cải trang đi ra ngoài), gặp Ôn ở quán trọ. Ôn không biết mặt vua, ngạo nghễ hỏi vặn: "Ông chẳng phải hạng trưởng sử, tư mã (các quan phụ tá ở châu) sao?" Vua nói: "Không phải." Lại hỏi: "Hay là hạng lục tham, chủ bạ, huyện úy (các quan nhỏ coi sổ sách, giấy tờ, trị an ở châu huyện)?" Vua nói: "Không phải." Sau ông bị giáng làm úy huyện Phương Thành; tờ chế (văn bản bổ nhiệm của vua) viết: "Cửa Khổng Tử lấy đức hạnh làm đầu, văn chương làm cuối. Ngươi đức hạnh đã chẳng ra gì, văn chương lấy gì bù đắp? Chỉ mang cái tài phóng túng không chịu ràng buộc, mà hiếm khi dùng được hợp thời." Rốt cuộc ông lưu lạc mà chết.

 Bân quốc công Đỗ Tông từ Tây Xuyên được bổ đi trấn Hoài Hải; Đình Quân đến khu vườn đình của họ Đỗ ở Vi Khúc, để lại bài thơ rằng:
"Liễu tơ vàng trước lò rượu họ Trác,
Gió buồm gấm bên đê nhà Tùy.
Mải làm mưa dầm khắp hai nơi,
Chẳng thấy sen ao rọi nước hồng."
Bân công nghe được, tặng ông một nghìn tấm lụa.

 Thẩm Huy người Ngô Hưng kể: Ôn từng ở vùng Giang Hoài bị họ hàng bên ngoại đánh đòn, vì thế đổi tên là Đình Quân. Lại mỗi năm ở trường thi, ông thường làm bài thay cho các cử nhân (người đi thi). Thị lang Thẩm Tuân chủ trì kỳ thi, bèn bày chiếu riêng cho Đình Quân, không cho ngồi gần mọi người. Hôm sau, trước mặt mọi người, ông nói với Đình Quân: "Trước nay những người được ghi tên đỗ (?) đều nhờ học sĩ làm văn phú hộ; năm nay trong trường không ai nhờ được nữa, học sĩ hãy gắng sức." Rồi cho ông đi; từ đó ông không được đắc ý. (Trích từ "Bắc mộng tỏa ngôn")

 Lý Thương Ẩn

 Đời Đường, Lý Thương Ẩn tên chữ là Nghĩa Sơn, làm tòng sự (thuộc quan giúp việc trong phủ) cho Bành Dương công Lệnh Hồ Sở. Con của Bành Dương là Lệnh Hồ Đào nối nghiệp cha được phong tể tướng, như họ Vi, họ Bình đời Hán cha con nối nhau làm tướng; Đào dường như xa lánh Thương Ẩn, chưa từng tỏ chút tình nghĩa. Ngày Trùng Dương, Thương Ẩn đến nhà Đào, đề thơ ở gian sảnh, đại ý rằng:
"Mười năm dưới suối vàng chẳng tin tức,
Ngày chín trước chén rượu có điều nhớ thương.
Lang quân quan cao, cửa đặt rào chắn ngựa,
Gác đông chẳng còn cho ghé nhìn lần nữa."
(Rào chắn ngựa: hàng rào đặt trước cửa nhà quan to để ngăn người ngựa; gác đông: nơi tể tướng xưa mời tiếp người hiền.)
Tướng quốc thấy vậy chỉ biết thẹn thùng buồn bã, bèn khóa gian sảnh ấy lại, suốt đời không ở. (Trích từ "Bắc mộng [tỏa] ngôn")

 Lưu Thoán

 Đời Đường, Lưu Thoán tên chữ là Tử Toàn, thuở nhỏ (?) chăm học, giỏi văn, tài văn dồi dào. Đầu niên hiệu Đại Trung, ông làm Hàn lâm học sĩ (quan trong viện Hàn lâm, chuyên soạn thảo chiếu chỉ cho vua). Bấy giờ vừa thu phục vùng Hà Hoàng, việc quân ở biên giới khá nhiều; gặp lúc các học sĩ trong viện nhiều người xin nghỉ, một mình Thoán đảm nhận việc soạn chiếu; một ngày liền thảo cả trăm phong chiếu, bút không ngừng, lời lẽ tinh tường thỏa đáng. Đêm khuya vua lại triệu đến trước mặt, sai thảo tờ chế báo cho thiên hạ; Thoán chấm bút suy nghĩ, chốc lát đã xong. Sáng ra vua triệu vào đối đáp, hết sức khen ngợi, nhân đó ban ngay áo tía và túi vàng (phẩm phục của quan cao cấp). Thoán nhờ văn học mà được vua biết đến, không mấy năm sau cuối cùng được trọng dụng ở chức lớn.

 Tờ chế báo cho thiên hạ viết: "Từ xưa các bậc vua chúa có nước, có ai không dùng văn để giữ cơ nghiệp, dùng võ để làm nên việc, dùng cả hai quyền ấy mà đưa đất nước về cảnh đại an. Trẫm kém cỏi mà được nhận cơ đồ lớn, nghĩ đến việc nối nghiệp sáng, lo toan chăm chỉ, răn mình kính sợ, đến nay đã bốn năm. Mỗi khi nghĩ đến đất đai vùng Hà Hoàng liền dải xa rộng; cuối niên hiệu Thiên Bảo, bọn Khuyển Nhung (tiếng gọi khinh miệt quân Thổ Phồn) nhân lúc nước ta lắm hoạn nạn, không đủ sức chống bọn gian, bèn để lũ tanh hôi tràn đến chẳng xa kinh đô. Việc ấy đã trải mười đời vua, thời gian gần trăm năm. Các quan dâng tài năng, không ai không dốc hết mưu kế lâu dài; triều đình đem ra bàn, cũng đều nghe theo lời họ, ai nấy đều lấy việc không gây chuyện ở biên giới làm kế lâu dài, lấy việc giữ đất cũ làm lẽ sáng suốt; dần dà vì thế mà không có đường thu phục. Nay trời đất tích điềm lành, tổ tông phù hộ, tướng sĩ gội gió chải mưa, phơi mình nơi đồng nội, phát gai góc mà đêm đêm tiếng điêu đẩu (nồi đồng nhà binh, ban ngày nấu cơm, ban đêm gõ báo canh) vang nghiêm ngặt, lùa sói lang ra mà sớm mai lều nỉ của giặc bị phá tan; hễ động là như ý, từ xưa chưa có gì lớn bằng. Nghĩ đến lòng thành và công khó ấy, nên ban thêm ân thưởng." Lời văn không chép hết. (Trích từ bài văn bia Lưu Thoán do Trịnh Xử Hối soạn)

 Trịnh Điền

 Phật đường ở Mã Ngôi là nơi Dương phi (Dương Quý Phi, vợ yêu của Đường Huyền Tông) bị thắt cổ chết. Về sau các bậc tài tử đi qua, làm thơ nói nỗi oán hận u uất của nàng, nhiều không kể xiết, đều nói trâm lông chim trả, hoa cài thơm vứt nơi bùn đất, hồng thảm biếc sầu, khiến người buồn thương; dù giọng thảm lời trong, cũng không thoát khỏi ý ấy. Thừa tướng Trịnh Điền khi làm tòng sự ở Phượng Tường có đề thơ rằng:
"[Huyền] Tông (?) quay ngựa, Dương phi chết,
Mây mưa (chuyện ân ái) tuy mất, trời trăng đổi mới.
Rốt cuộc vẫn là việc của thiên tử triều thánh,
Giếng cung Cảnh Dương lại là người nào?"
(Giếng cung Cảnh Dương: khi quân Tùy đánh vào, Trần Hậu Chủ ôm phi tần trốn xuống giếng ở cung Cảnh Dương và bị bắt; ý nói vua Đường còn biết hy sinh người yêu để giữ nước, khác với ông vua mất nước kia.)
Người xem cho rằng đó thật là câu thơ của người giúp nước. (Trích từ "Khuyết sử")

 Tư Không Đồ

 Đời Đường, Tấn quốc công Bùi Độ đi đánh Hoài Tây, có đề tên ở cửa khuyết (cổng có hai trụ cao hai bên) miếu Hoa Nhạc. Sau này Tư Không Đồ đề thơ ghi lại việc ấy rằng:
"Trước núi đại quân kéo sang Hoài Tây,
Từ đó Trung Nguyên ngừng trống trận.
Cửa khuyết đá chớ để rêu phủ,
Cho rõ ràng nhận ra chữ Tấn công đề." (Trích từ "Trích ngôn")

 Cao Thiềm

 Đời Đường, thơ Cao Thiềm ý tứ tuy trong trẻo, nhưng cố làm cho lạ lùng hiểm hóc, ý thưa lý ít, thật là kẻ có tội với phong nhã (nền thơ chính thống theo Kinh Thi). Tiết Năng nói với người: "Nếu gặp ông ấy, ta muốn tặng cho một cái tát." Thế nhưng bài thơ thi trượt của ông rằng:
"Đào biếc trên trời trồng cùng sương móc,
Hạnh hồng bên mặt trời tựa mây mà trồng.
Phù dung sinh trên sông thu,
Chẳng hướng gió đông than mình chưa nở."
Bài ấy giữ được phận nghèo hèn, không có lòng nôn nóng tranh giành, nên các bậc công khanh đều khen ngợi.

 Trước đó Hồ Tằng có thơ rằng:
"Hàn uyển (viện Hàn lâm) bao giờ thôi gả con gái,
Văn Xương (sảnh Thượng thư, nơi bộ Lễ coi thi) sớm muộn hết đẻ con trai.
Quế mới vườn Thượng Lâm năm năm nở,
Chẳng cho người thường bẻ lấy một cành."
(Bẻ quế: ví với thi đỗ tiến sĩ; ý chê con cháu nhà quyền quý chiếm hết suất đỗ.)
La Ẩn cũng nhiều lời oán trách châm biếm, con em nhà quyền thế ghét bỏ, vì thế chỉ một mình Thiềm được đỗ (?).

 Bậc đi trước là Lý Hạ, các bài ca khúc tài hoa phóng khoáng, lạ lùng hiểm hóc, tuy vậy người ta từng ngờ là thiếu lý lẽ. Đỗ Mục có nói: "Trường Cát (tên chữ của Lý Hạ) nếu thêm chút lý lẽ, thì có thể sai khiến các nhà thơ theo lối Ly Tao (thơ của Khuất Nguyên) như đầy tớ." Thế mới biết những lời bàn chung không cách xa nhau là mấy. (Trích từ "Bắc mộng tỏa ngôn")

 Thái Bình quảng ký, quyển một trăm chín mươi chín

 <Bộ Tử, loại Tiểu thuyết gia, nhóm Dị văn, Thái Bình quảng ký>

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video