Thái Bình quảng ký, quyển thứ hai trăm
Văn chương
Lý Úy, Lư Ác, Hàn Định Từ
Diêu Nham Kiệt, Địch Quy Xương, Đỗ Tuân
Quan võ có văn tài
Tào Cảnh Tông, Cao Ngang, Hạ Bật
Lý Mật, Cao Sùng Văn, Vương Trí Hưng
Cao Biền, La Thiệu Uy, Triệu Diên Thọ
Văn chương
Lý Úy
Thời Đường, khi Thừa tướng (tức Tể tướng, chức quan đứng đầu triều đình, giúp vua điều hành việc nước) Lý Úy đang trấn giữ Hoài Nam, có một người bạn quen từ thuở còn áo vải nghèo hèn là xử sĩ (người có học nhưng không ra làm quan) họ Tôn, không quản đường xa nghìn dặm, đến thẳng nơi để thăm hỏi. Lý Úy giữ ông ở lại trọn một tháng. Một hôm ông Tôn xin từ biệt lên đường. Lý Úy quý tình bạn cũ, mở cuộc dạo sông để tiễn đưa.
Khi thuyền đi qua dưới gầm cầu, sóng nước xiết mạnh, người lái thuyền quay thuyền (?) rồi giơ sào lên, làm nước bắn tung toé. Mấy cô kỹ nữ ngồi uống rượu gần đó bị ướt áo nhiều nhất. Lý Úy nổi giận, sai bắt người lái thuyền, đóng gông giao cho quan sở tại trị tội. Ông xử sĩ chắp tay bước lên thưa: "Chuyện này xảy ra vì cuộc tiễn đưa đầy ân sủng dành cho tôi, ấy là lỗi của tôi. Xin cho mượn bút nghiên để tôi bày tỏ đôi lời vụng về." Lý Úy nghe theo.
Ông bèn làm một bài Liễu chi từ (một điệu thơ ca hát, nguyên là những khúc hát về cành liễu), rằng: "Nửa vầng trán điểm phấn vàng (?), áo thêu chỉ vàng, / Trâm ngọc cài đầu, đôi phượng lượn bay. / Mặc cho nước bắn ướt váy lụa, / Cứ bảo rằng các nàng vừa đi làm mưa buổi sớm trở về." (Câu cuối dùng điển nữ thần núi Vu Sơn, buổi sáng hoá làm mây, buổi chiều hoá làm mưa, ý ví các kỹ nữ như tiên nữ, áo ướt là vì vừa làm mưa xong.)
Lý Úy đọc xong thì nguôi giận, cười vui vẻ. Khách khứa và người theo hầu đều khen hay. Ông sai đào hát hát bài từ ấy, mọi người vui uống đến tối. Người lái thuyền được tha tội.
Lại có Lý Vanh dâng thơ rằng: "Khói trên cây Kê thụ ngậm khí lành đọng lại (Kê thụ: hàng cây trước sở Trung thư, tức cơ quan soạn thảo chiếu lệnh của triều đình, dùng để chỉ chức Tể tướng), / Sóng ao Phượng trì chờ núi ngọc soi trong (Phượng trì: ao Phượng, cũng chỉ sở Trung thư; núi ngọc: ví người có dung mạo, phẩm cách đẹp đẽ, ở đây chỉ Lý Úy). / Người trong nước từ lâu tựa cửa ải phía đông trông ngóng, / Định đắp đê cát cho đến tận Quảng Lăng." (Đê cát: lệ đời Đường, khi có người mới được phong Tể tướng thì đắp con đường bằng cát từ nhà người ấy đến cung vua; ý nói Lý Úy sắp được vời vào làm Tể tướng.) Về sau ông quả nhiên được vào làm Tể tướng. (Trích từ sách «Trữ tình thi»)
Lư Ác
Thời Đường, Tả thừa tướng Lư Ác có địa vị quan tước hiển hách, đời gần đây không ai sánh bằng. Bốn anh em ông đều giữ những chức vị cao. Đầu niên hiệu Càn Phù (874–879, đời Đường Hy Tông), ông mãn tang mẹ. Lư Ác từ chức cũ là Trung thư xá nhân (quan ở sở Trung thư, lo việc soạn thảo chiếu lệnh) được phong làm Quan sát sứ (quan đứng đầu một vùng, giám sát các châu quận và quan lại địa phương) phủ Thiểm.
Mười ngày sau, em ông là Lư Thiệu từ chức cũ là huyện lệnh Trường An được bổ làm Cấp sự trung (quan ở sở Môn hạ, có quyền xem xét, bác lại các chiếu lệnh không hợp lẽ). Mười ngày sau nữa, em là Lư Hàng từ chức cũ là Tập Hiền hiệu lý (quan hiệu đính sách vở ở viện Tập Hiền, thư viện của triều đình) được bổ làm Tả thập di (quan can gián, nhặt nhạnh những thiếu sót của vua để dâng lời khuyên). Lại mười ngày sau, em là Lư Chiểu từ chức Kỳ úy (quan coi việc trị an ở một huyện thuộc vùng kinh kỳ) được thăng làm Giám sát ngự sử (quan có nhiệm vụ xét hạch, tố giác lỗi lầm của quan lại). Chiếu chỉ đến dồn dập, giới sĩ tộc đều lấy làm vẻ vang.
Khi Lư Ác lên đường nhận chức ở vùng Thiểm, tại thành Lạc Dương, từ quan Cư thủ (quan được giao trông coi kinh đô phía đông khi vua vắng mặt) cùng các triều thần thuộc Phân ty (các sở quan đặt thêm ở kinh đô phía đông) trở xuống đều thay nhau bày tiệc tiễn biệt, chắn cả đường đi. Thành Lạc Dương vì thế mà vắng hẳn người. Dân kinh đô kéo ra xem đông đến nỗi vai chen vai, trục xe va nhau, còn náo nhiệt hơn ngày tảo mộ tiết Thanh minh. Từ trạm dịch Lâm Đô cho đến chỗ đi tiếp (?), suốt năm mươi dặm, người nối nhau không dứt.
Có một người lính trạm râu tóc bạc phơ, búng ngón tay than rằng: "Lão làm lính trạm dịch gần năm mươi năm, đã thấy nhiều chuyện, nhưng chưa từng thấy cuộc tiễn đưa nào linh đình như thế này." Bấy giờ giới sĩ phu thì thầm với nhau rằng ai ngày hôm ấy ở nhà là điều đáng hổ thẹn.
Lư Ác có bài thơ đề ở trạm dịch Gia Tường rằng: "Họ hàng bè bạn tiễn đưa vinh hiển, thành Lạc vắng không, / Khoác bộ quân phục như đùa (?), dáng chẳng khác đại tướng. / Sứ giả nhà vua từ trên trời mang chiếu son xuống, / Yên ngựa chạm trổ rực sáng mặt đất suốt mấy chặng đường. / Ngựa hí trong hang vắng, tiếng vang dội, / Cờ phướn soi bóng núi tạnh, sắc càng thêm đỏ. / Đến nơi rồi ắt biết dân dễ cảm hoá, / Khắp phố còn lưu phong thái của cây cam đường." (Cây cam đường: điển Thiệu Bá thời Chu từng xử kiện dưới gốc cây cam đường, dân nhớ ơn ông mà giữ gìn cây ấy; ý nói người làm quan cai trị nhân hậu, để lại tiếng thơm.) Tấm bảng khắc bài thơ này về sau bị Thượng thư Vương Tồn, chủ soái vùng Dịch Định, đập vỡ. (Trích từ sách «Đường khuyết sử»)
Hàn Định Từ
Thời Đường, Hàn Định Từ làm thư ký (người lo việc giấy tờ, thư từ trong phủ của một vị tướng trấn giữ địa phương) cho Vương Dung ở Trấn Châu. Ông được sai đi sứ sang chỗ Lưu Nhân Cung, chủ soái đất Yên, được cho ở nhà khách. Lưu Nhân Cung sai mạc khách (người được mời về giúp việc trong phủ một vị tướng) là Mã Hoặc ra tiếp đón.
Mã Hoặc làm thơ tặng Hàn rằng: "Cỏ thơm rừng Toại (?) như nỗi nhớ miên man, / Suốt ngày dắt tay nhau lên lầu cao đẹp. / Sau khi chia tay, đứng trên núi Quyền Vụ ngóng trông, / Mến ông thường được gặp lại Vương Kiều." (Vương Kiều: tức Vương Tử Kiều, một vị tiên trong truyền thuyết.) Thơ của Mã Hoặc tuy thanh nhã nhưng ý là muốn thử xem học vấn của Hàn.
Hàn cũng ngay tại chỗ làm thơ đáp lại rằng: "Vị khách thần tiên trên đài Sùng Hà, / Học phân biệt được con 'rồng ngốc', tài nghệ hơn hết. / Đức lớn đáng đem bút bạc ghi chép, / Lời đẹp đáng giao cho nàng Tuyết Nhi ca hát." Các vị khách trong tiệc ai cũng kính phục ngạc nhiên, khen là câu hay, nhưng cũng ngờ rằng điển "bút bạc" kia thật là hiếm lạ.
Ngày khác, Mã Hoặc lại vâng lệnh chủ soái đất Yên sang Thường Sơn đáp lễ, Hàn Định Từ cũng được giao ra tiếp ở nhà khách công. Bấy giờ có một kỹ nữ tên Chuyển Chuyển là người Hàn yêu mến. Mỗi khi ngồi tiệc rượu, Mã Hoặc cứ đưa mắt nhìn nàng mãi.
Hàn nói: "Xưa nghe Tấn Văn Công nhường nàng Quý Ngỗi cho Triệu Thôi, Tôn Bá Phù (tức Tôn Sách) nhường nàng Tiểu Kiều cho Công Cẩn (tức Chu Du), vì người đẹp có thể làm rạng danh người tài. Chỉ e cô kỹ nữ này không đáng để bậc hiền giả đoái hoài. Xin ông làm một bài, thì sẽ được nàng." Mã Hoặc cầm bút viết một mạch không ngừng, thành bài phú (một thể văn có vần, câu dài, chuyên tả cảnh, tả vật) về nàng Chuyển Chuyển. Lời văn rất đẹp, mọi người đều phục tài nhanh nhạy tuyệt diệu, bài phú truyền đi khắp gần xa.
Mã Hoặc thong thả hỏi Hàn về chuyện "Tuyết Nhi" và "bút bạc". Hàn đáp: "Xưa Lương Nguyên Đế khi còn làm Tương Đông vương rất ham học, viết sách, thường ghi chép về các trung thần nghĩa sĩ và những áng văn hay. Bút có ba hạng: hoặc chạm trổ bằng vàng bạc, hoặc dùng trúc đốm làm cán. Người trọn vẹn trung hiếu thì viết bằng bút cán vàng; người đức hạnh trong sáng thuần khiết thì viết bằng bút cán bạc; văn chương phong phú đẹp đẽ thì viết bằng bút cán trúc đốm. Vì thế tiếng tăm của Tương Đông vương vang khắp miền Giang Nam. Còn Tuyết Nhi là người thiếp yêu của Lý Mật, giỏi ca múa. Mỗi khi thấy văn chương của khách khứa, thuộc hạ có câu nào lạ, đẹp, vừa ý, Lý Mật liền đưa cho Tuyết Nhi phổ vào âm luật mà hát."
Lại hỏi "rồng ngốc" xuất xứ từ đâu. Định Từ đáp: "Ở vùng Lạc Dương có một cái hang. Từng có người lỡ rơi xuống hang, rồi đi mấy dặm, dần thấy sáng sủa rộng rãi, thấy có cung điện, người vật cả thảy chín nơi. Lại thấy một con dê lớn, râu dê có hạt ngọc; người ấy lấy ăn mà không biết đó là nơi nào. Sau khi ra được, đem hỏi Trương Hoa. Trương Hoa nói: 'Đó là chín quán của các vị địa tiên (tiên sống ở chốn trần gian, không bay lên trời). Con dê lớn ấy tên là rồng ngốc.'"
Định Từ hỏi lại Mã Hoặc núi Quyền Vụ ở đâu. Mã Hoặc đáp: "Đây là chuyện cũ ngay ở vùng đất của ông (?), sao ông lại khiêm tốn hỏi người dưới thế?" Từ đó hai người cùng vui vẻ khâm phục nhau, kết bạn rồi mới chia tay. (Trích từ sách «Bắc mộng tỏa ngôn»)
Diêu Nham Kiệt
Diêu Nham Kiệt là cháu nhiều đời của Lương công Diêu Nguyên Sùng (vị Tể tướng nổi tiếng đời Đường). Từ khi còn để tóc trái đào, ông đã thông minh hơn người. Mới hai mươi tuổi đã thông thạo khắp các sách cổ. Ông ngưỡng mộ Ban Cố, Tư Mã Thiên trong việc viết văn, người đương thời gọi là bậc đại nho. Ông thường rong chơi phóng túng với thơ và rượu ở vùng Giang Tả (vùng phía đông hạ lưu sông Trường Giang), đặc biệt hay khinh nhờn các bậc tiền bối hiển đạt, coi như bên cạnh không có ai.
Trong niên hiệu Càn Phù đời Đường, Nhan Tiêu cai quản quận Bà Dương. Khi dinh thự bên sân đá cầu vừa dựng xong, ông mời Nham Kiệt viết bài ghi lại việc ấy. Bài văn viết xong rực rỡ, hơn một nghìn chữ. Nhan Tiêu muốn bớt đi một hai chữ, Nham Kiệt nổi giận lớn, Nhan Tiêu không chịu nổi. Lúc đó bài văn đã khắc vào đá, ông bèn sai lật tấm bia xuống đất, mài nhẵn chữ đi.
Nham Kiệt làm một bài thơ ghi lại việc ấy rằng: "Nhắn bảo Nhan công có biết ta chăng? / Lòng ta chỉ hoà hợp cùng trời. / Vật tục trước mắt ít khi vướng bận, / Say rồi núi xanh thường hiện vào giấc mộng. / Ông Điền chớ chê nỗi hận gõ chuôi gươm, / Chàng Ninh thôi đừng hát bài ca cho trâu ăn. / Thánh triều nếu biết lo cho muôn dân, / Thì cũng nên sai xe công đến tận chốn ẩn cư." (Gõ chuôi gươm: điển Phùng Hoan làm khách của Mạnh Thường Quân họ Điền, vì bị đãi bạc mà gõ gươm hát than; hát cho trâu ăn: điển Ninh Thích vừa cho trâu ăn vừa gõ sừng trâu mà hát, được Tề Hoàn Công nghe thấy và trọng dụng; cả hai đều chỉ người tài chưa gặp thời. Xe công: xe của triều đình dùng để đón người tài về làm quan.)
Lư Triệu làm quan cai trị Hấp Châu, Nham Kiệt ở Vụ Nguyên, trước gửi văn chương của mình cho Lư Triệu. Lư Triệu biết ông hay say rượu sinh sự, bèn viết thư tay khen ngợi, tặng một bó lụa, rồi từ chối rằng: "Sau cơn binh lửa, trong quận tiêu điều, không có gì để đón tiếp bậc đại hiền." Nham Kiệt lại viết một bức thư dài khích bác. Lư Triệu bất đắc dĩ phải đón ông về phủ quận, tiếp đãi theo lễ dành cho bậc công khanh (?). Nhưng rồi ngày ngày ông ngạo mạn, khinh thường Lư Triệu.
Lư Triệu từng đem thơ mình khoe với Nham Kiệt, đọc câu: "Trăng sáng soi trời đất Ba." Nham Kiệt cười lớn: "Trăng sáng soi khắp bầu trời, sao lại chỉ nói trời đất Ba?" Lư Triệu ngày càng không vui.
Ít lâu sau, mọi người họp nhau ở đình bên sông, lúc ấy có Khoái Hi Dật dự tiệc. Lư Triệu đề nghị chơi tửu lệnh (trò chơi trong tiệc rượu, ai không đối được hoặc đối sai thì phải uống phạt): lấy một việc ngay trước mắt, cuối câu phải có tên một nhạc cụ. Lư Triệu ra câu: "Nhìn xa thuyền chài, rộng chẳng quá một thước tám." ("Một thước tám" đọc là "xích bát", cũng là tên một loại sáo thổi dọc.) Nham Kiệt liền uống một chén rượu, tựa lan can nôn oẹ, giây lát quay về chỗ ngồi đối lại: "Tựa lan can nôn một trận, đã thấy cổ họng rỗng không." ("Cổ họng rỗng" đọc là "không hầu", đồng âm với tên đàn không hầu, một loại đàn hạc; ý chế giễu câu của Lư Triệu khiến người nghe buồn nôn.) Sự khinh nhờn, ngạo mạn của ông là như thế. (Trích từ sách «Chích ngôn»)
Địch Quy Xương
Khi Đường Hy Tông chạy vào đất Thục, có một nhà thơ đề thơ ở trạm dịch Mã Ngôi rằng: "Liễu khói Mã Ngôi đang rủ lả lơi, / Lại thấy xe vua từ Thục trở về. / Dưới suối vàng, A Man hẳn có lời rằng: / 'Lần này thôi đừng đổ lỗi cho Dương phi nữa.'" (A Man: tên tục của Đường Huyền Tông. Xưa Huyền Tông chạy loạn vào Thục, đến Mã Ngôi bị quân sĩ ép phải giết Dương Quý phi, người đời đổ cho Dương phi là mầm loạn; nay Hy Tông cũng chạy vào Thục mà chẳng có Dương phi nào, nên mới nói vậy.) Bài thơ không ghi tên người làm, ai cũng ngưỡng mộ tài lạ. (Đây chính là thơ của Thị lang Địch Quy Xương. Trích từ sách «Trữ tình thi»)
Đỗ Tuân
Thời Đường, Đỗ Tuân từng ngâm một cặp câu thơ: "Áo cũ, bông vụn lả tả; rượu mới, giỏ tre lọc lọc." Có người kể lại cho Vi Trang nghe, Vi Trang nói: "Ta thì bảo: ấn đem khoá vàng khoá lại, [rèm] dùng móc ngọc móc lên (?)." (Ý chế giễu lối lặp chữ của Đỗ Tuân.) Về sau Vi Trang làm Tể tướng ở Tây Thục. (Trích từ sách «Bắc mộng ngôn»)
Quan võ có văn tài
Tào Cảnh Tông
Đời Lương, Tào Cảnh Tông nhiều lần lập công trong quân. Đầu niên hiệu Thiên Giám (502–519, đời Lương Vũ Đế), ông được vời về làm Hữu vệ tướng quân (tướng chỉ huy một cánh quân cấm vệ bảo vệ kinh đô). Sau ông đánh tan quân Ngụy, kéo quân thắng trận trở về. Vua mở tiệc ở điện Hoa Quang, cho các quan làm thơ liên cú (mỗi người làm một hai câu nối tiếp nhau thành một bài). Tả bộc xạ (một trong hai quan đứng đầu sở Thượng thư, cơ quan thi hành chính sự) Thẩm Ước chia vần cho mọi người. Cảnh Tông không được chia vần, nét mặt không vui, bèn tâu xin được làm thơ.
Vua nói: "Khanh tài năng rất nhiều, là bậc nhân tài xuất chúng, cần gì phải bận tâm đến một bài thơ." Cảnh Tông đã say, cứ nài xin làm mãi. Vua bèn hạ lệnh cho ông làm thơ với hai vần "cạnh" và "bệnh" (hai vần khó còn sót lại). Cảnh Tông liền cầm bút viết ngay: "Lúc đi, vợ con buồn bã; / Lúc về, kèn trống thi nhau rộn rã. / Thử hỏi người đi đường: / Ta so với Hoắc Khứ Bệnh thế nào?" (Hoắc Khứ Bệnh: danh tướng đời Hán, nhiều lần đánh thắng quân Hung Nô.) Vua khen ngợi mãi, rồi thăng tước cho ông lên bậc công. (Trích từ «Tào Cảnh Tông truyện»)
Cao Ngang
Đời Bắc Tề, Cao Ngang tự là Ngao Tào, gan dạ và sức lực hơn người, dung mạo khác thường. Cha ông là Cao Thứ Đồng tìm thầy nghiêm khắc để dạy, nhưng Ngang không theo lời thầy, chỉ chuyên cưỡi ngựa rong ruổi, thường nói: "Làm trai phải tung hoành thiên hạ, tự mình giành lấy giàu sang, ai lại ngồi ngay ngắn đọc sách để làm một ông bác sĩ (quan chuyên giảng dạy kinh sách) già!" Cha ông thấy ông hiên ngang, ngông nghênh, nên đặt tên là Ngang và tự là Ngao Tào.
Cuối đời Đông Ngụy, Tề Thần Vũ (tức Cao Hoan) khởi binh, Cao Ngang hết lòng theo phò, nhờ đó mà nên nghiệp bá. Ông được phong làm Thị trung (quan cận thần hầu bên vua, bàn bạc chính sự), Tư đồ (một trong ba chức quan cao nhất triều đình), kiêm Đại đô đốc (tướng thống lĩnh quân đội cả một vùng) đạo Tây Nam. Ngao Tào rất mê làm thơ, thơ thanh nhã có tình ý, người đương thời đều khen.
Ông từng theo quân, cùng Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Tương Châu là Tôn Đằng làm bài «Hành lộ nan» (tên một khúc nhạc phủ, nghĩa là "đường đi khó") rằng: "Cuốn giáp rong ruổi đường dài, không được nghỉ, / Sáu ngày sáu đêm chỉ ba bữa ăn. / Ban đầu bảo sẽ dừng ở Hổ Lao, / Rồi lại bị đặt đóng quân phía bắc Hà Kiều. / Ngoảnh đầu nhìn mãi không thấy, lòng tiêu điều, / Buồn đến lau nước mắt rồi lại tự nén lòng."
Lại có bài thơ đi đánh trận rằng: "Nuôi (?) nghìn con dê, / Rượu trăm vò nối nhau như suối. / Sáng sáng vây núi săn bắn, / Đêm đêm đón cô dâu mới."
Ít lâu sau, em ông là Cao Quý Thức làm Thứ sử Tề Châu. Ngao Tào sai ngựa trạm mang rượu đến mời uống, kèm bài thơ rằng: "Thương em, nhớ em, như muốn chết, / Trên trời dưới đất chẳng gì sánh được. / Phi ngựa bên bờ biển bắn hươu chạy, / Ngồi lệch trên đá bắn chim trĩ kêu. / Xưa kia bậc phương bá (người đứng đầu một phương) mong làm Tam công (ba chức quan cao nhất triều đình), / Ngày nay quan Tư đồ lại thèm làm Thứ sử." Những bài khác còn rất nhiều, ở đây không chép lại. (Trích từ sách «Đàm tẩu»)
Hạ Nhược Bật
Đời Tùy, Hạ Nhược Bật tự là Phụ Bá, từ nhỏ đã có chí lớn, mạnh mẽ dũng cảm, giỏi cưỡi ngựa bắn cung, biết làm văn, đọc nhiều sách vở, nổi tiếng lớn. Khi Tùy Văn Đế nhận ngôi do nhà Bắc Chu nhường lại, ngầm có ý bình định Giang Nam, tìm người có thể giao việc. Cao Quýnh tiến cử Nhược Bật là người có tài văn võ. Vua phong ông làm Tổng quản (quan võ đứng đầu, nắm quân sự của một vùng), giao cho việc đánh dẹp nhà Trần. Nhược Bật vui vẻ nhận đó là trách nhiệm của mình. Ông cùng Tổng quản Thọ Châu là Nguyên Hùng đều trấn giữ những nơi trọng yếu.
Nhược Bật gửi tặng thơ rằng: "Giao Hà có trướng của tướng Phiêu kỵ, / Hợp Phố có doanh của tướng Phục Ba. / Chớ để trên gác Kỳ Lân / Không có tên hai ta." (Phiêu kỵ: Hoắc Khứ Bệnh, danh tướng đời Hán; Phục Ba: Mã Viện, tướng đời Hán từng đánh xuống Giao Chỉ; gác Kỳ Lân: nơi vua Hán Tuyên Đế cho vẽ hình các công thần.) Ông dâng mười kế sách bình nhà Trần, được vua khen hợp ý. Năm Khai Hoàng thứ chín (589), nhà Tùy cất quân lớn đánh nhà Trần, cho Nhược Bật làm Hành quân tổng quản (tướng chỉ huy một cánh quân trong chiến dịch), bắt được Trần Thúc Bảo (vua cuối cùng nhà Trần). (Trích từ «Hạ Nhược Bật truyện»)
Lý Mật
Đời Tùy, Lý Mật là con của Bồ Sơn công Lý Khoan. Ban đầu ông được phong làm Thân vệ đại đô đốc (chức võ quan trong đội cận vệ của vua), nhưng không phải điều ông thích nên cáo bệnh về nhà. Trong niên hiệu Đại Nghiệp, ông giúp Dương Huyền Cảm khởi binh. Khi Huyền Cảm thất bại, Lý Mật đi đường tắt vào Quan Trung, rồi trốn đến Bình Nguyên. Thủ lĩnh quân giặc là Hác Hiếu Đức không trọng đãi ông, ông đói khổ đến mức phải lột vỏ cây mà ăn. Ông bèn đến Tuy Dương, trú trong một thôn, đổi họ tên là Lưu Trí Viễn, tụ học trò để dạy học. Trải mấy tháng không đạt chí, ông làm một bài thơ năm chữ:
"Gió vàng tung bay giữa tiết thu, / Sương ngọc làm rừng chiều tàn úa. / Đêm nay kẻ sĩ cùng đường, / U uất đau tấc lòng. / Nhìn ngắm lắng nghe, bao điều cảm khái, / Khẳng khái một mình lệ ướt vạt áo. / Ướt vạt áo vì đâu? / Bùi ngùi nhớ chuyện xưa. / Thói nhà Tần còn chưa dẹp yên, / Đạo nhà Hán biết trông mong gì? / Phàn Khoái vốn là kẻ mổ thịt ngoài chợ, / Tiêu Hà vốn là viên lại giữ sổ sách giấy tờ. / Một sớm gặp thời vận, / Muôn đời truyền danh tiếng. / Nhắn bảo anh hùng trên đời: / Sống uổng phí thật đáng hổ thẹn." Thơ làm xong, ông rơi mấy hàng nước mắt.
Năm Nghĩa Ninh thứ nhất (617), Lý Mật ngầm chiếm Lạc Khẩu, tụ họp bọn giặc cướp lên đến trăm vạn, đắp đàn xưng là Ngụy công. Năm thứ hai sau khi đặt niên hiệu (?), Lý Mật từ vùng Củng, Lạc gióng trống tiến quân đánh nhà Tùy, thua trận rồi quy hàng nhà Đường, được phong làm Quang lộc khanh (quan đứng đầu sở Quang lộc, lo việc yến tiệc, cỗ bàn trong cung). (Trích từ sách «Hà Lạc ký»)
Cao Sùng Văn
Thời Đường, Tể tướng Cao Sùng Văn vốn là một viên tướng dũng mãnh ở đất Kế Môn. Nhờ công đánh dẹp Lưu Tịch, ông được phong làm Tiết độ sứ (tướng trấn giữ một vùng, nắm cả quân sự lẫn hành chính) Tây Xuyên. Một hôm tuyết rơi nhiều, các viên tòng sự (người giúp việc trong phủ Tiết độ sứ) ngâm vịnh thưởng tuyết, làm thơ. Sùng Văn bỗng đến chỗ tiệc rượu, cười nói: "Các ông tự vui với nhau, chẳng đoái hoài gì đến kẻ quê mùa này. Kẻ quê mùa này là người võ biền, cũng có một bài thơ vịnh tuyết."
Ông bèn đọc ngay: "Sùng Văn chuộng võ chẳng chuộng văn, / Vác giáo ra biên ải, theo quân đã lâu. / Giống như chàng trai người Hồ bắn chim nhạn đang bay, / Lông trắng giữa không trung rơi lả tả." (Câu đầu chơi chữ: tên ông là Sùng Văn, nghĩa là "chuộng văn".) Thơ ông phần nhiều trúng ý, ai cũng ví ông với Ngao Tào đời Bắc Tề. Thái úy (chức quan võ cao nhất) Cao Biền chính là cháu nội của ông. (Trích từ sách «Bắc mộng tỏa ngôn»)
Vương Trí Hưng
Thời Đường, Thị trung Vương Trí Hưng khi mới làm Tiết độ sứ Từ Châu, tài thao lược quân sự xuất chúng, được tiếng là bậc người tài của đời. Sau khi mở phủ, những người ông mời về giúp việc đều là danh sĩ. Một hôm, các viên tòng sự tụ họp uống rượu ở sứ viện (nơi làm việc của Tiết độ sứ), cùng bạn bè làm thơ. Chẳng bao lâu tin ấy đến tai Vương, Vương bèn mời viên giám quân (quan do triều đình phái đến giám sát quân đội, thường là hoạn quan) cùng đến. Các viên tòng sự vì thế cất bút mực đi, chỉ bày chén đĩa ra tiếp đón.
Hồi lâu, Vương hỏi: "Vừa rồi nghe các vị phán quan (quan giúp việc, xử lý công vụ trong phủ) cùng chư hiền làm thơ, sao thấy tôi đến lại thôi?" Ông lập tức sai mang bút nghiên trở lại, bày mấy tờ giấy hoa lên chiếu. Các vị khách ngần ngừ nhìn nhau, đợi rót rượu, cử nhạc. Ông lại nói: "Tôi vốn muốn xem các vị sáng tác, chứ không có ý uống rượu."
Lúc ấy một viên lại nhỏ cũng đặt giấy bút trước mặt Vương công, các viên tòng sự giữ lễ nhường ông. Vương nói: "Tôi xuất thân từ nghề binh thư thao lược, chưa từng để tâm đến câu chữ. Hôm nay được ngồi cùng các bậc anh tài, không khỏi cũng phải bày tỏ tấm lòng ngu vụng." Ông bèn kéo giấy, cầm bút, chốc lát đã xong: "Ba mươi năm nay là gã lính già khoẻ mạnh, / Vừa bị các ông quan sai làm thơ. / Hoa liễu Giang Nam mặc các ông ngâm vịnh, / Khói bụi biên ải phương bắc thì ta tự biết." Mọi người ngồi quanh đọc xong đều kinh ngạc thán phục không thôi.
Bấy giờ nhà văn Trương Hựu cũng dự tiệc này. Giám quân bảo ông: "Xem việc hay như thế này, há lại không có lời gì sao?" Trương Hựu liền tại chỗ làm thơ dâng lên: "Mười năm vâng mệnh trấn giữ một phương, / Hiếu tiết, trung nghĩa đều dư đầy. / Ai ngờ ngoài tài cầm quân và chính sự tốt, / Còn có câu thơ như Lý Lăng, nét chữ như Hữu quân." (Lý Lăng: tướng đời Hán, nổi tiếng có thơ hay; Hữu quân: Vương Hi Chi, nhà thư pháp lừng danh, từng làm Hữu quân tướng quân.)
Trí Hưng đọc xong cười nói: "Lời khen ngợi thế này có thể nói là quá đáng rồi." Người hầu bên cạnh có kẻ nói: "Bọn thư sinh chỉ chuyên nịnh bợ." Trí Hưng quát: "Nếu có người nói xấu ta, bọn ngươi có chịu không? Tú tài (người có học, đi thi) Trương là danh sĩ khắp bốn bể, đâu dễ có được! Người trong thiên hạ nghe chuyện này, sẽ cho rằng Vương Trí Hưng biết quý điều thiện." Ông giữ Trương Hựu ở lại mấy tuần, lúc chia tay tặng một nghìn tấm lụa. (Trích từ sách «Kịch đàm lục»)
Cao Biền
Thời Đường, Cao Biền rất (?) thích làm thơ, thơ thanh nhã, lời lẽ đẹp lạ, gửi gắm tình ý vào ngâm vịnh vượt hẳn người thường. Những người cầm bút đương thời phần nhiều không bằng ông. Vì thế vào cuối đời nhà Lý (tức nhà Đường, họ vua là Lý), nói đến công thần có văn tài thì Cao Biền đứng đầu. Tập thơ của ông gặp loạn phần nhiều mất mát, những bài còn lại nay được truyền tụng rộng rãi.
Bài thơ ông tự làm để bày tỏ nỗi lòng: "Giận mình thiếu kế dẹp giặc, / Thẹn được lên đàn phong tướng. / Tay cầm búa vàng nặng trĩu, / Mình khoác áo sắt lạnh lùng. / Chúa thánh thì giúp rập dễ, / Ơn sâu thì đền đáp khó. / Ba vùng biên cương còn chưa yên, / Đâu dám vội từ quan."
Bài thơ đề ở miếu Hai Bà: "Vua Thuấn tuần du phương nam đi không trở lại, / Hai bà phi u sầu oán hận giữa mây nước. / Thuở ấy lệ ngọc rơi biết bao nhiêu, / Đến nay trúc vẫn còn lốm đốm." (Hai bà phi: Nga Hoàng và Nữ Anh, vợ vua Thuấn; tương truyền hai bà khóc chồng, nước mắt rơi vào trúc thành vết đốm, gọi là trúc Tương phi.)
Lại vịnh tuyết: "Hoa sáu cánh bay vào cửa, / Ngồi xem trúc dài hoá thành cành ngọc. / Lát nữa nên lên lầu cao mà ngắm, / Phủ kín hết những ngả đường hiểm ác ở nhân gian." (Hoa sáu cánh: chỉ bông tuyết.)
Lại có bài nghe hát: "Công tử mời vui, trăng tràn khắp lầu, / Giai nhân cất giọng hát khúc Y Châu (tên một điệu nhạc). / Liền như từ trên chiếu gió thu nổi dậy, / Thổi thẳng đến tận cuối dòng nước ải Tiêu Quan."
Lại có bài gửi tặng nhà sư cây gậy trúc cùng: "Gậy trúc cùng vừa chắc vừa nhẹ, / Một cây có chín đốt. / Gửi tặng nhà sư ở Ốc Châu, / Thong thả dạo bước dưới trăng núi thu." (Trích từ «Tạ Bàn tạp thuyết»)
La Thiệu Uy
Nghiệp vương nhà Lương là La Thiệu Uy, đời đời làm võ tướng, có gan dạ quả quyết, ưa chuộng văn học, rất quý nho sinh. Bên cạnh phủ (?) ông dựng riêng một trường học, mời các kẻ sĩ ngao du khắp bốn phương về ở, đối đãi ân cần, có lễ. Mỗi sáng xử lý công việc xong, lúc rảnh ông cùng các nhà nho giảng bàn nghĩa lý kinh sách. Ông gom góp hơn một vạn quyển sách, dựng một lầu chứa sách cạnh trường, để các nho sĩ tha hồ xem đọc, bản thân ông cũng chăm chỉ đọc tụng. Trong số các quan trấn giữ địa phương thời bấy giờ, ông nổi tiếng về văn chương hơn cả.
Mỗi khi sai mạc khách thảo thư từ, hịch văn gửi bốn phương, hễ hơi không vừa ý là ông xé bỏ, tự mình gấp giấy thảo bài, hạ bút là thành văn. Tuy không có vẻ hoa mỹ, nhưng mạc khách phần nhiều không theo kịp. Ông lại đặc biệt ưa thơ bảy chữ; mỗi lần ca hát, tiệc rượu, hội họp, dạo chơi ao đình, chẳng lần nào không làm thơ, đề lên tường nhà.
Bấy giờ ở Giang Nam có La Ẩn, làm mạc khách cho Tiền Lưu ở Lưỡng Chiết, có văn tài. Thiệu Uy đặc biệt sai sứ mang lễ vật sang kết giao, tỏ lòng kính trọng như người trong một họ (dùng điển họ Nguyễn ở phía nam và phía bắc đường là cùng một dòng họ, ý nói hai người cùng họ La). La Ẩn đem hết văn chương thơ phú mình viết gửi đáp lại. Thiệu Uy hết sức ngưỡng mộ, bèn đặt tên tập thơ của mình là «Thâu Giang Đông» (nghĩa là "trộm của Giang Đông", ý khiêm tốn nói thơ mình học lén La Ẩn ở Giang Đông). Nay ở đất Nghiệp vẫn còn người đọc tụng. Ông tự soạn một bài ký (?), cũng khá đáng xem. (Trích từ «La Chiêu Uy truyện»)
Triệu Diên Thọ
Triệu Diên Thọ, Thừa tướng của nước Liêu tiếm ngụy, là con của Triệu Đức Quân. Ông làm quan nhà (Hậu) Đường đến chức Xu mật sứ (quan đứng đầu viện Xu mật, nắm việc quân sự cơ mật). Cuối niên hiệu Thanh Thái, ông từ Thái Nguyên sa vào tay quân giặc phương bắc. Gia Luật Đức Quang dùng ông làm Thừa tướng, trông coi việc nước. Khi vua nhỏ nhà (Hậu) Tấn mất quyền chính, Diên Thọ dẫn đường cho vua giặc gây loạn. Trong mấy năm liền chúng chiếm cứ Trung Nguyên, thật ra là nhờ sức Diên Thọ giúp sức.
Diên Thọ là con nhà tướng, khá thạo thao lược quân sự, lúc rảnh việc binh lại để tâm làm thơ, thơ cũng rất thanh nhã. Ông từng làm thơ nơi biên ải: "Gió cuốn cát vàng tung giữa lưng trời, / Mây vần núi Âm Sơn, tuyết phủ đầy đồng. / Người dò nguồn nước trở về, dời lều đến gần, / Mũi tên bắn chim điêu rơi xuống, lấy cung khều lại (?). / Chim gặp quả đọng sương, đói vẫn mổ, / Ngựa qua sông băng, khát tự cào băng. / Chiếm được cao nguyên, đồng cỏ béo tốt, / Đêm khuya bẻ ngọn cây rừng nhóm lửa." Người phương nam nghe thấy thường truyền tụng bài này. (Trích từ «Triệu Diên Thọ truyện»)
Thái Bình quảng ký, quyển thứ hai trăm
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua nhà Thanh sai biên soạn, gom sách thuộc bốn kho: kinh, sử, tử, tập)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video