Thiên 202 — Quyển 202

 Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn biên soạn đầu đời Tống, gom chép các truyện ký, giai thoại từ các sách xưa), quyển hai trăm lẻ hai.

 Nho hạnh (nết hạnh của nhà Nho)

 Lưu Hiến Chi, Lư Cảnh Dụ, Tiêu Đức Ngôn

 Trương Sở Kim

 Liên tài (quý trọng người tài)

 Thẩm Ước, Đường Cao Tông, Thiên Hậu

 Nguyên Càn Diệu, Trương Kiến Phong, Lý Thực

 Hàn Dũ, Dương Kính Chi, Lư Triệu

 Lệnh Hồ Đào, Thôi

 Cao dật (người thanh cao, sống ẩn dật ngoài vòng danh lợi)

 Khổng Trĩ Khuê, Lý Nguyên Thành, Đào Cảnh

 Điền Du Nham, Chu Đào Chùy, Lư Hồng

 Nguyên Kết, Hạ Tri Chương, Cố Huống

 Trần Thục, Khổng Chửng

 Nho hạnh

 Lưu Hiến Chi

 Lưu Hiến Chi thời Hậu Ngụy, thuở nhỏ ham học, đặc biệt tinh thông Kinh Thi và các sách chú giải kinh, lại đọc rộng sách chư tử và sách sử. Khi đọc đến lời lẽ của Danh gia và Pháp gia (hai trường phái tư tưởng thời Chiến Quốc: một bên chuyên biện luận về danh và thực, một bên chủ trương trị nước bằng pháp luật nghiêm khắc), ông gấp sách lại cười mà nói: “Nếu bọn Dương Chu, Mặc Địch không viết ra những sách này thì nghìn năm sau ai biết được họ nông cạn đến đâu!”

 Ông lại nói với người thân: “Xem bài Ly Tao của Khuất Nguyên thì biết đó vốn là kẻ ngông cuồng, chết đi có gì đáng tiếc.”

 Người đương thời có kẻ theo ông học, Hiến Chi bảo: “Việc lập thân tuy có trăm nết, mỗi nết một đường, nhưng lấy bốn khoa (bốn môn học trò Khổng Tử được xếp vào: đức hạnh, ngôn ngữ, chính sự, văn học) làm chuẩn thì cốt yếu phải lấy đức hạnh làm đầu. Nếu anh vào nhà thì hiếu với cha mẹ, ra ngoài thì kính nhường bậc trên, trung thực, giữ chữ tín, nhân hậu, khiêm nhường, thì chẳng cần bước ra khỏi cửa, thiên hạ tự khắc biết đến anh.

 Nếu không được như thế, thì dù có buông rèm đóng cửa miệt mài học, lấy dùi đâm vào đùi cho khỏi ngủ gật, mang giày lặn lội đi theo thầy, cũng chỉ được nghe nhiều nhớ dai mà thôi, chẳng khác gì nặn rồng đất để cầu mưa (làm cho có hình thức mà vô ích), chỉ làm lầm lạc người đời sau, đối với đạo lập thân thì có ích gì?

 Học trò cửa Khổng Tử lúc đầu cũng chưa tỉnh ngộ, đến khi nghe tiếng than của Khâu Ngô Tử (người ẩn sĩ khóc than với Khổng Tử rằng mình mải đi học xa, khi về thì cha mẹ đã mất) mới quay về phụng dưỡng cha mẹ. Than ôi, những bậc hiểu biết đi trước sao tự tỉnh ngộ muộn màng đến thế!”

 Từ đó học giả bốn phương đều ngưỡng mộ ông. Ông than rằng: “Ta còn kém xa lối sống của Trang Chu tự ví mình như cây xư vô dụng, nhàn tản (cây xư gỗ xấu, thợ mộc chẳng dùng nên được sống trọn tuổi trời; ý nói người không màng được đời dùng đến, sống tự do).” Rồi ông một mực cáo bệnh, từ chối ra làm quan. [Trích sách Đàm tẩu]

 Lư Cảnh Dụ

 Lư Cảnh Dụ người Phạm Dương, là con của Thái thường (chức quan đứng đầu Thái thường tự, cơ quan coi lễ nghi, tế tự của triều đình) Lư Tĩnh, và là cháu gọi bằng chú của Tư không (một trong ba chức quan cao nhất triều đình) Lư Đồng. Thuở nhỏ ông ưa nhàn tĩnh, ít nói, rong ruổi trong kinh sách sử sách, giữ đạo, cung kính, mộc mạc, không để lòng vào vinh hoa lợi lộc. Người đương thời gọi ông là Cư sĩ (người có học mà ở nhà, không ra làm quan).

 Ban đầu trên đầu ông mọc một chòm tóc bạc, đếm được bốn mươi chín sợi, vì thế ông đặc biệt ưa sách của Lão Tử và Kinh Dịch, làm chú giải cho hai sách ấy. Đến năm bốn mươi chín tuổi thì ông mất. Vì vậy tên lúc nhỏ của ông là Bạch Đầu (Đầu Bạc).

 Tính ông đoan chính, cẩn trọng; dù ở trong phòng tối không ai thấy cũng giữ mình trang nghiêm. Dù tháng nóng nực nhất cũng chưa từng cởi áo phơi mình; đối với vợ con thì nghiêm trang như tiếp khách quý. Ông làm quan đến chức Trung thư thị lang (phó quan của sảnh Trung thư, cơ quan soạn thảo chiếu lệnh của vua). [Trích sách Đàm tẩu]

 Tiêu Đức Ngôn

 Tiêu Đức Ngôn đời Đường dốc chí vào việc học. Mỗi lần mở Ngũ kinh (năm bộ kinh của Nho gia: Thi, Thư, Lễ, Dịch, Xuân Thu), ông đều rửa tay, thắt đai áo chỉnh tề, ngồi ngay ngắn mà đọc. Vợ con bảo ông: “Suốt ngày như thế chẳng mệt lắm sao?” Đức Ngôn đáp: “Kính trọng lời của bậc thầy xưa, lẽ nào lại ngại chuyện này?” [Trích sách Đàm tân lục]

 Trương Sở Kim

 Trương Sở Kim và anh là Trương Việt Thạch cùng dự hàng hương cống tiến sĩ (người được địa phương tiến cử lên kinh dự khoa thi Tiến sĩ). Quan châu định gạt Việt Thạch ra mà chỉ tiến cử Sở Kim. Sở Kim từ chối: “Xét theo thứ bậc thì Việt Thạch là anh; xét theo tài thì Sở Kim này không bằng.” Rồi một mực xin cả hai cùng rút lui.

 Lý Tích lúc ấy làm Đô đốc (quan võ cai quản quân chính một vùng gồm nhiều châu), than rằng: “Tiến cử kẻ sĩ vốn là để tìm người có tài và có đức hạnh; đã nhường nhau như thế thì cử cả hai có gì đáng ngại (?)” Bèn tiến cử cả hai, và cả hai đều thi đỗ. [Trích sách Đàm tân lục]

 Liên tài

 Thẩm Ước

 Vương Quân người Lang Da đời Lương, thuở nhỏ (?) đã có văn từ trong sáng, đẹp đẽ, văn chương bay bổng, diễm lệ, được Thẩm Ước tán thưởng. Khi Thẩm Ước làm Thượng thư lệnh (người đứng đầu sảnh Thượng thư, cơ quan điều hành chính sự của triều đình), Vương Quân làm lang (viên quan thuộc cấp trong sảnh). Thẩm Ước bảo Vương Quân:

 “Tôi xưa cùng các bậc hiền tài họ Vương, họ Tạ làm văn, cùng nhau hội họp thưởng thức (?). Từ khi họ lần lượt tàn tạ, qua đời, già nua bệnh tật nối nhau kéo đến, những thú vui bình sinh gần như dứt cả, chỉ còn việc làm một bài văn, ngâm một bài thơ là chưa hề suy giảm. Không ngờ lúc tuổi già mỏi mệt lại gặp được người có đức lớn như anh.

 Xưa Bá Giai (tức Thái Ung đời Hán) gặp Vương Trọng Tuyên (tức Vương Xán), than rằng: ‘Đây là cháu của Vương công. Sách vở nhà ta có đến vạn quyển, ắt sẽ trao hết cho cậu ấy.’ Tôi tuy không sáng dạ, xin được noi theo lời ấy.”

 Mỗi lần cùng nhau bàn bạc sách sử, xem xét bài vở, hai người thức suốt đến khi đêm tàn, coi đó là niềm vui đắc ý. Vương Quân làm quan đến chức Tư đồ tả trưởng sử (trưởng quan văn phòng trong phủ quan Tư đồ) và Độ chi thượng thư (quan thượng thư coi việc tài chính, chi thu của nhà nước). [Trích sách Đàm tẩu]

 Đường Cao Tông

 Hồ Sở Tân làm văn rất nhanh, mỗi lần đều uống rượu đến ngà ngà say rồi mới cầm bút. Mỗi khi Cao Tông sai ông làm văn, đều lấy chén vàng chén bạc rót rượu cho ông uống, rồi ban luôn chén ấy cho ông. [Trích sách Đàm tân lục]

 Thiên Hậu (tức Võ Tắc Thiên)

 Tắc Thiên ngự đến Long Môn, sai các quan theo hầu làm thơ. Tả sử (sử quan ghi chép việc làm hằng ngày của vua) Đông Phương Cầu làm xong trước, Tắc Thiên ban cho áo bào gấm. Đến khi Tống Chi Vấn làm xong thơ, Tắc Thiên khen lời thơ còn hay hơn, bèn lấy lại áo bào mà ban cho Tống Chi Vấn. [Trích sách Đàm tân lục]

 Nguyên Càn Diệu

 Nguyên Càn Diệu nhân tâu việc vừa ý vua, vua (tức Đường Huyền Tông) rất thích, bèn mau chóng cất nhắc, trải qua các chức Hộ bộ thị lang (phó quan bộ Hộ, coi hộ khẩu, thuế khóa), Kinh triệu doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô), cho đến tể tướng.

 Ngày khác, vua riêng nói với Cao Lực Sĩ: “Ngươi có biết vì sao ta cất nhắc Càn Diệu nhanh như thế không?” Đáp: “Không biết ạ.” Vua nói: “Ta thấy dung mạo, lời nói của hắn giống Tiêu Chí Trung, cho nên dùng hắn.” Cao Lực Sĩ đáp: “Chí Trung chẳng phải đã từng phụ bệ hạ sao? Cớ gì bệ hạ còn nhớ hắn sâu nặng như vậy?”

 Vua nói: “Chí Trung về sau mới tính kế sai lầm thôi. Lúc mới đứng trong triều, chẳng phải ai cũng gọi là hiền tướng sao?” Vua yêu người tài, tha thứ lỗi lầm như thế, ai nghe cũng cảm động, vui lòng. [Trích sách Quốc sử bổ]

 Trương Kiến Phong

 Thôi Ưng tính ngông cuồng. Trương Kiến Phong mến văn của ông, cho làm khách trong phủ. Có lần theo Kiến Phong ra doanh trại hành quân, nửa đêm ông la hét ầm ĩ làm kinh động cả quân, quân sĩ đều giận dữ, muốn ăn thịt ông. Kiến Phong đem ông giấu đi.

 Hôm sau bày tiệc, Giám quân (viên quan, thường là hoạn quan, được triều đình cử đến giám sát quân đội) nói: “Tôi có điều giao ước với Thượng thư (chỉ Trương Kiến Phong, người mang hàm Thượng thư): hai bên không được làm trái ý nhau.” Kiến Phong đáp: “Vâng.” Giám quân nói: “Tôi có một điều xin: xin giao Thôi Ưng cho tôi.” Kiến Phong nói: “Xin theo như giao ước.”

 Một lúc sau, Kiến Phong lại nói: “Tôi cũng có một điều xin: xin trả lại Thôi Ưng cho tôi.” Cả tiệc đều cười, về sau Thôi Ưng mới được thoát. [Trích sách Quốc sử bổ]

 Lý Thực

 Lý Thực làm Tư nông khanh (quan đứng đầu Tư nông tự, cơ quan coi kho lương và thóc thuế của nhà nước), thúc ép nộp tô thuế ruộng công. Tiêu Hựu đang để tang, nộp không kịp hạn. Lý Thực giận, sai gọi đến; vừa lúc xe chở tô cũng tới nên Tiêu Hựu không bị bắt tội.

 Gặp dịp vua có ban thưởng, Lý Thực phải dâng biểu tạ ơn, mà người thường lo việc cầm bút lại đang có việc bận. Lý Thực gấp quá bèn nói: “Gọi người mặc áo tang tề thôi (loại tang phục bằng vải sô có viền gấu, mặc khi để tang người thân) kia đến đây.” Tiêu Hựu đến, đứng viết ngay bản thảo biểu. Lý Thực rất mừng, tiến cử ông ở điện Diên Anh.

 Vua Đức Tông sai hỏi bao giờ hết hạn tang, rồi bấm đốt ngón tay chờ đợi. Ngay hôm sau ngày bỏ áo tang, Tiêu Hựu từ thân phận xử sĩ (người có học mà chưa ra làm quan) được phong làm Thập di (quan can gián, chuyên nhặt ra những chỗ sơ sót, lầm lỗi của vua). Tiêu Hựu có văn chương, giỏi vẽ, thích gảy đàn cầm; còn việc ông được cất nhắc chỉ là ngẫu nhiên mà thôi. [Trích sách Quốc sử bổ]

 Hàn Dũ

 Lý Hạ tự là Trường Cát, là cháu xa đời của các vương nhà Đường. Cha là Lý Tấn Túc, làm tòng sự (quan phụ tá trong phủ quan trấn thủ) ở vùng biên ải. Năm bảy tuổi, Lý Hạ đã nổi tiếng khắp kinh đô nhờ những bài ca câu dài câu ngắn.

 Bấy giờ Hàn Dũ và Hoàng Phủ Thực khen thơ văn Lý Hạ, lấy làm lạ nhưng chưa biết người. Hai ông bảo nhau: “Nếu là người xưa thì bọn ta không biết cũng phải; còn nếu là người nay thì lẽ nào lại không biết.” Gặp lúc có người kể chuyện về Lý Tấn Túc, hai ông bèn cưỡi ngựa nối nhau đến nhà, xin gặp con ông.

 Lát sau một đứa trẻ tóc còn búi hai trái đào (kiểu tóc trẻ con), mặc áo thường bước ra. Hai ông không tin, bèn thử ngay một bài trước mặt. Lý Hạ vâng lệnh, vui vẻ cầm thẻ viết, chấm bút, như bên cạnh chẳng có ai, đặt đề là “Cao hiên quá” (Xe cao đi qua). Thơ rằng:

 “Vạt áo hoa dệt màu biếc, xanh tựa hành non;
Vòng vàng đè dây cương, lắc lư leng keng;
Vó ngựa dồn dập, tiếng ầm ầm vang;
Vào cửa xuống ngựa, khí thế như cầu vồng.
Bảo rằng là tài tử Đông Kinh (tức Lạc Dương), bậc đại gia văn chương;
Hai mươi tám chòm sao (nhị thập bát tú: hai mươi tám chòm sao chia khắp bầu trời theo thiên văn xưa) bày trong lồng ngực;
Trước điện làm phú, tiếng vang chạm tới trời;
Ngòi bút bù đắp tạo hóa, trời cũng chẳng còn công;
Tinh khí nguyên sơ sáng rực, xuyên suốt ở bên trong.
Kẻ học trò mày rậm (tự chỉ mình) cảm thương như cỏ bồng mùa thu trôi dạt;
Ai ngờ cỏ đã chết lại gặp gió đẹp làm tươi lại;
Tôi nay cụp cánh, nương theo chim hồng bay giữa trời;
Ngày sau chẳng thẹn rắn hóa thành rồng.”

 Hai ông vô cùng kinh ngạc, bèn cho Lý Hạ cưỡi ngựa sóng hàng cùng về chỗ mình ở, đích thân búi tóc cho cậu. Chưa đến tuổi nhược quán (khoảng hai mươi tuổi, tuổi làm lễ đội mũ trưởng thành) thì Lý Hạ gặp tang mẹ. Về sau ông đi thi Tiến sĩ (khoa thi quan trọng nhất để chọn người làm quan thời Đường), có kẻ chê ông không kiêng húy tên cha (tên cha là Tấn, đọc trùng âm với chữ “tiến” trong “tiến sĩ”). Hàn Văn công (tức Hàn Dũ) khi ấy viết bài “Biện húy” để bênh vực. Không may Lý Hạ chưa đến tuổi tráng thất (ba mươi tuổi, tuổi lấy vợ theo lễ xưa) đã mất. [Trích sách Chích ngôn]

 Lại một chuyện khác

 Hàn Dũ hay dẫn dắt lớp hậu bối, lo giúp họ việc thi đỗ, nên có nhiều người gửi thư xin chỉ bảo; người đương thời gọi họ là “học trò cửa Hàn”. Về sau khi đã làm quan cao, ông không làm như thế nữa. [Trích sách Quốc sử bổ]

 Dương Kính Chi

 Dương Kính Chi yêu người tài, công bằng chính trực. Ông từng biết đến Hạng Tư, một kẻ sĩ vùng Giang Biểu (vùng phía nam sông Trường Giang), tặng thơ rằng: “Chốn chốn thấy thơ, thơ thảy đều hay; đến khi thấy cốt cách người, còn hơn cả thơ. Bình sinh chẳng biết giấu điều hay của người khác, đến đâu gặp ai cũng kể về Hạng Tư.” Nhờ đó Hạng Tư thi đỗ thứ hạng cao. [Trích sách Thượng thư cố thực]

 Lư Triệu

 Vương Liêu giàu tài tình, mấy lần đi thi mà chưa đỗ. Các môn sinh (những người đã thi đỗ, xưng đối với quan chủ khảo) như Lư Triệu cùng nhau tiến cử ông với Xuân quan (tức bộ Lễ, cơ quan coi việc thi cử), nói rằng: “Bạn cùng chí hướng không được nối bước theo sau thì người hiền bị chê cười; con quan tể tướng phải đi gánh củi thì đến kẻ đào hát cũng lên tiếng trách (điển: con của tể tướng nước Sở là Tôn Thúc Ngao nghèo phải gánh củi, người đào hát tên Mạnh giả làm Thúc Ngao để can vua Sở).”

 Rồi nêu câu thơ hay của Vương Liêu: “Đập đá dễ ra lửa, gõ lòng người khó lay; kẻ ở cửa son (nhà quyền quý) hôm nay, từng giận cửa son sâu thẳm.” Tiếng tăm vang dội, quả nhiên Vương Liêu đỗ thứ hạng cao. [Trích sách Thư tình thi]

 Lệnh Hồ Đào

 Tuyên Hoàng (tức Đường Tuyên Tông) ngồi triều, các quan theo thứ tự vào trình tâu, rảo bước đến trước mặt; vua bao giờ cũng đợi họ thở cho đều rồi mới hỏi việc. Lệnh Hồ Đào tiến cử Lý Viễn làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Hàng Châu.

 Tuyên Hoàng nói: “Ta nghe thơ của Lý Viễn có câu: ‘Ngày dài chỉ để tiêu một ván cờ’, như thế sao có thể trông coi một quận được?” Lệnh Hồ Đào đáp: “Lời của nhà thơ chưa hẳn là sự thật.” Rồi lại tâu rằng Lý Viễn liêm khiết, sáng suốt, có thể giao việc. Vua bèn chấp thuận. [Trích sách U nhàn cổ xúy]

 Thôi

 Thượng thư Trịnh Ngu người Quảng Châu, thi đỗ Tiến sĩ, trải qua các chức thanh cao, hiển đạt, tiếng tăm rất lớn, nhưng tính lại ưa xa hoa, lấy gấm may áo cộc tay. Thôi Ngụy công trấn giữ Kinh Nam; Trịnh Ngu được giao chức Tiết chế (tức Tiết độ sứ, quan nắm cả quân lẫn chính một vùng) Quảng Nam, đường đi qua Chử Cung (tên cung cũ của nước Sở ở Giang Lăng, chỉ nơi đặt trị sở Kinh Nam). Thôi Ngụy công tiếp ông theo lễ thường.

 Lúc còn đi thi Tiến sĩ, Trịnh Ngu chưa từng mang văn chương đến cửa Ngụy công; đến bấy giờ mới dâng các bài mình đã làm. Ngụy công xem xong, hết lời khen ngợi: “Đúng là xứng đáng mặc áo gấm cộc tay thật!” [Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn]

 Cao dật

 Khổng Trĩ Khuê

 Khổng Trĩ Khuê người Cối Kê nước Tề, là con của Quang lộc đại phu (một hàm quan cao, thường để ban tặng danh dự) Khổng Linh Sản, cháu của Thị trung (quan cận thần cao cấp bên cạnh vua) Khổng Đạo Long, và là em vợ của Trương Dung. Trĩ Khuê học vấn uyên bác, cùng Lục Tư Hiểu và Tạ (?) kết giao theo lối người quân tử.

 Trĩ Khuê không ưa việc đời, trong nhà cỏ mọc cao ngập đầu người; phía nam có ao và núi giả, ngày xuân ếch nhái kêu vang. Bộc xạ (quan phó đứng đầu sảnh Thượng thư) Vương Yến từng cho thổi kèn đánh trống rầm rộ đến thăm, nghe đàn ếch kêu, nói: “Tiếng này ồn tai quá.” Trĩ Khuê đáp: “Tôi nghe trống kèn của ông còn chẳng bằng tiếng này.” Vương Yến có vẻ xấu hổ. Trĩ Khuê làm quan đến chức Thái tử chiêm sự (?) (quan coi mọi việc trong cung thái tử), khi mất được tặng hàm Quang lộc đại phu. [Trích sách Đàm tẩu]

 Lý Nguyên Thành

 Lý Nguyên Thành người quận Triệu thời Bắc Tề, là cháu của Cự Lộc Trinh công Lý Khôi, chắt của Cự Lộc Giản công. Tính ông phóng túng, không ưa việc đời, coi uống rượu là việc chính. Ông làm Thái thường khanh; Thái Tổ muốn cho ông làm Bộc xạ nhưng ngại ông uống rượu nhiều.

 Con ông là Lý Tao khuyên can, Nguyên Thành nói: “Ta bảo làm Bộc xạ không vui bằng uống rượu. Con thích chức Bộc xạ thì đừng uống rượu.”

 Hành đài thượng thư (quan thượng thư ở hành đài, tức cơ quan triều đình đặt ở địa phương) Tư Mã Tử Như cùng Tôn Đằng từng đến thăm Nguyên Thành, thấy sân nhà hoang vắng, tường vây đổ nát; ông ngồi dưới đất (?), lấy chăn quấn quanh mình, một mình đối diện bình rượu, khoan khoái vui vẻ. Thấy vợ ông áo ngắn không chấm đất (ý nói nghèo túng), ông còn dẹp cả tấm đệm vải đang ngồi đem đi cầm lấy rượu thịt để khách được vui trọn vẹn.

 Hai ông thán phục, mỗi người đều gửi biếu đồ ăn của; Nguyên Thành nhận mà không từ chối, rồi đem chia cho họ hàng, bạn cũ. Nguyên Thành còn có tên là Nguyên Trung, được phong Nghi đồng (tức Nghi đồng tam ti, hàm cao được hưởng nghi lễ ngang hàng ba quan đầu triều), kiêm Vệ úy (quan coi việc canh giữ cửa cung), tước Tấn Dương công; khi mất được tặng chức Tư đồ (một trong ba chức quan cao nhất), thụy (tên đặt sau khi chết để đánh giá cả đời) là Văn Tuyên. [Trích sách Đàm tẩu]

 Đào Cảnh

 Đào Cảnh (tức Đào Hoằng Cảnh) người Đan Dương, thuở nhỏ (?) đã thông minh, học rộng kinh sử. Đọc sách Thần tiên truyện của Cát Hồng, ông liền có chí dưỡng sinh (giữ gìn, nuôi dưỡng thân thể và tinh thần để sống lâu, theo phép của Đạo gia). Ông thường nói: ngẩng nhìn mây xanh, mặt trời, chẳng thấy là xa xôi gì.

 Ban đầu ông làm thị độc (người hầu đọc và giảng sách) cho Nghi Đô vương, sau thăng Phụng triều thỉnh (chức danh được dự chầu triều). Trong niên hiệu Vĩnh Bình (?), ông từ chức về ẩn ở núi Mao Sơn. Núi này là một hang động thuộc Kim Lăng, chu vi một trăm năm mươi dặm, tên là Hoa Dương động thiên (động thiên: cõi trời trong hang núi, nơi thần tiên ở theo Đạo giáo); trong đó có phủ của Tam Mao Tư mệnh (ba anh em họ Mao tu thành tiên, giữ chức Tư mệnh, tức vị thần coi sổ mệnh của người), cho nên đương thời gọi là Mao Sơn.

 Từ đó ông tự xưng là Hoa Dương ẩn cư (người ở ẩn ở Hoa Dương); thư từ qua lại với người đời đều dùng hiệu này thay cho tên, cũng như hiệu Huyền Yến của Sĩ An (Hoàng Phủ Mật) và hiệu Bão Phác của Trĩ Xuyên (Cát Hồng) vậy. Ông chỉ yêu rừng suối, đặc biệt thích viết sách. Hàng quan lại, thân sĩ cho đến dân thường đều theo đạo của ông, phục ông hết lòng, ngưỡng mộ phong thái mà từ nghìn dặm tìm đến.

 Tiên sinh từng nói: “Ta đọc sách đời (sách ngoài đạo) chưa đủ vạn quyển, phải gộp cả sách đạo vào mới tạm gọi là được chút ít (?).” Tề Cao Tổ hỏi ông: “Trong núi có gì?” Đào Cảnh làm thơ đáp rằng: “Trong núi có gì đâu? Trên đỉnh nhiều mây trắng. Chỉ có thể tự mình vui thích, chẳng thể đem gửi tặng vua.” Cao Tổ khen ngợi. [Trích sách Đàm tẩu]

 Điền Du Nham

 Điền Du Nham đời Đường, ban đầu nhờ học vấn Nho gia mà nhiều lần được triều đình vời ra nhưng không nhận, chỉ ở nhà hầu hạ mẹ, ẩn cư ở núi Tung Sơn. Trong niên hiệu Cam Lộ (?), vua Trung Tông ngự đến Trung Nhạc (tức núi Tung Sơn), nhân đó ghé thăm nơi ông ở. Du Nham ra lạy chào.

 Vua xuống chiếu sai Trung thư thị lang Tiết Nguyên Khởi vào hỏi thăm mẹ ông, lại tự tay đề lên cửa nhà: “Nhà của ẩn sĩ Điền Du Nham”, rồi vời ông về phong làm Văn học sĩ (?) (chức học quan hầu cận, lo việc sách vở, văn thư). [Trích sách Hàn lâm thịnh sự]

 Chu Đào Chùy

 Chu Đào Chùy là người đất Thục, tính điềm đạm, không màng việc đời, ở ẩn không ra làm quan, khoác áo da thú, thắt lưng bằng dây thừng, sống lẫn lộn chìm nổi giữa người đời. Đậu Quỹ làm quan ở Ích Châu, nghe tiếng bèn vời đến, tặng áo quần, ép làm hương chính (người đứng đầu một làng). Đào Chùy không nói gì, lui ra rồi trốn vào trong núi.

 Mùa hè ông ở trần, mùa đông lấy da thú che thân; mọi thứ người ta biếu tặng, ông nhất loạt không nhận. Ông đan giày cỏ gai rồi để bên đường; người thấy đều nói: “Đây là giày của Chu cư sĩ”, bèn mua lấy, đặt gạo vào chỗ cũ. Đến tối Đào Chùy ra lấy gạo, trước sau không hề gặp mặt ai.

 Cao Sĩ Liêm vừa đến nhậm chức đã hết sức lễ độ, kính trọng ông; vời ông đến, ông Sĩ Liêm bước xuống thềm để nói chuyện, nhưng Đào Chùy không đáp, trừng mắt rồi bỏ đi. Sĩ Liêm lại càng khen ngợi, đối đãi đặc biệt; người đất Thục coi đó là chuyện đẹp. [Trích sách Đại Đường tân ngữ]

 Lư Hồng

 Huyền Tông vời ẩn sĩ núi Tung Sơn là Lư Hồng, ba lần xuống chiếu ông mới đến. Đến khi vào yết kiến, ông không lạy mà chỉ cúi gập mình. Vua hỏi duyên cớ, Lư Hồng đáp: “Thần nghe Lão Tử nói: ‘Lễ là cái mỏng manh của lòng trung tín’, không đủ để nương dựa. Kẻ thần ở núi là Hồng này xin dâng lòng trung tín lên bệ hạ.”

 Huyền Tông lấy làm lạ, mời vào ban tiệc, phong làm Gián nghị đại phu (quan chuyên can gián vua), ban chương phục (áo mũ theo phẩm hàm), nhưng ông đều từ chối không nhận. Vua bèn cấp một trăm thạch gạo, một trăm tấm lụa, cho người đưa ông về nơi ở ẩn. [Trích sách Đại Đường tân ngữ]

 Nguyên Kết

 Khi loạn thời Thiên Bảo (loạn An Lộc Sơn) nổ ra, Nguyên Kết từ bên bờ sông Nhữ dẫn hết láng giềng xuống phía nam, đến vùng Tương Dương, sông Hán, giữ được an toàn cho hơn một nghìn nhà. Ông lại dấy nghĩa binh ở vùng Uyển, Diệp, có công giữ thành chống giặc.

 Nguyên Kết trong niên hiệu Thiên Bảo (?), lúc đầu ở núi Thương Ư, tự xưng là Nguyên Tử; khi lánh nạn vào núi Y Vu thì xưng là Y Vu Tử, có lúc xưng là Lãng sĩ (kẻ sĩ lang bạt). Người đánh cá gọi ông là Ngao tẩu (ông già ngang bướng, khó nghe lời), bạn rượu gọi ông là Mạn tẩu (ông già phóng túng), đến khi làm quan thì gọi là Mạn lang (chàng quan tản mạn). [Trích sách Quốc sử bổ]

 Hạ Tri Chương

 Hạ Tri Chương tính phóng khoáng, giỏi nói chuyện vui, các bậc hiền tài, hiển đạt đương thời đều ngưỡng mộ. Lục Tượng Tiên là con của cô Tri Chương, Tri Chương đặc biệt thân thiết với ông. Tượng Tiên nói với người khác: “Anh Hạ lời lẽ, phong thái thật đáng gọi là người phong lưu.”

 Về già ông càng phóng túng, chẳng còn giữ phép tắc gì, tự xưng là Tứ Minh cuồng khách (người khách ngông cuồng đất Tứ Minh). Sau khi say mà làm văn, hễ đặt bút là thành cả thiên, văn không cần sửa chữa mà bài nào cũng đáng xem. Ông lại giỏi viết chữ thảo, chữ lệ, những người ham chuộng truyền nhau cất giữ như của quý.

 Ông xin làm đạo sĩ, về quê, bỏ nhà mình làm đạo quán (nơi tu hành, thờ phụng của Đạo giáo); vua chấp thuận, lại phong con ông làm Tư mã (quan phụ tá ở châu quận) quận Cối Kê, và tự làm thơ tặng ông lúc lên đường. [Trích sách Đàm tân lục]

 Cố Huống

 Cố Huống chí hướng phóng khoáng, nhàn tản, gần với người ngoài thế tục. Có vị tể tướng đương thời từng vời ông, định cho làm chức quan tốt. Cố Huống làm thơ đáp rằng: “Bốn biển nay đã thái bình, Tướng công cớ chi gọi kẻ cuồng sinh? Thân này vẫn như chim trong lồng (?), ngóng sang biển xanh phía đông kêu mấy tiếng.” Về sau, người đất Ngô đều nói Cố Huống đã đắc đạo, giải hóa (thoát xác thành tiên) mà đi. [Trích sách Thượng thư cố thực]

 Trần Thục

 Trần Thục là con của Trần Hồng. Trần Hồng cùng Bạch phó (tức Bạch Cư Dị, từng làm Thái tử thiếu phó) làm truyện cho bài Trường hận ca, văn cách rất cao, quả là một tay viết sử giỏi.

 Trong niên hiệu Hàm Thông, Trần Thục làm việc trong mạc phủ (phủ quan có các phụ tá riêng) của Liêm sứ (quan quan sát, coi xét một vùng) là Quách thường thị (thường thị: chức cận thần hầu bên vua) Quách Thuyên ở Từ Châu. Tính ông rất cương trực, không phải người xứng đáng thì không kết giao. Cùng viện có một viên tiểu kế (viên chức nhỏ lo sổ sách tiền nong) họ Võ, cũng là con cháu tướng quốc Võ Nguyên Hành, lại là con rể nhà Phần Dương (tức dòng họ Quách Tử Nghi, được phong Phần Dương vương). Trần Thục trong lòng bất bình về người ấy.

 Ông bèn đưa cả nhà đến ở núi Mao Sơn, nhưng ở cách vợ con một quả núi, mặc áo vải ngắn, thắt dây lưng, chỉ đốt hương tập thiền mà thôi; có khi một năm hay nửa năm mới gặp mặt vợ con qua loa một lần. Khi còn làm quan, chỉ có vị trưởng lão chùa Lưu Câu là giao du thân thiết với ông, và ông cũng mặc áo vải ngắn mà tiếp. Ông tự thuật Đàn kinh (bộ kinh của Thiền tông) ba quyển, nay còn trong tạng kinh (kho kinh sách nhà Phật).

 Lúc sắp đi, ông để lại cho nhà sư một bài, rằng: “Đi như xe một bánh, thường sợ đường lớn làm lật; dừng như đồ đáy tròn, thường sợ vật khác va vào. Đi hay dừng đã như thế, sao có thể chẳng lìa bỏ thế tục?”

 Trong niên hiệu Càn Phù, em ông là Trần Liên lại làm việc trong mạc phủ của Tiết Năng ở Từ Châu. Trần Thục từ Đan Dương chèo thuyền nhỏ đến Bành Môn gặp em. Tiết công trọng con người ông, mời vào thành, nhưng ông một mực từ chối: “Tôi đã thề không bước chân vào cửa quan nữa.” Tiết Năng bèn tự tìm đến thuyền thăm ông, bàn chuyện đạo suốt ngày, rồi ông không ngủ lại mà đi. Chí hướng cương trực, khác người của ông là như vậy. [Trích sách Ngọc đường nhàn thoại]

 Khổng Chửng

 Khổng Chửng khi làm quan Di bổ (gọi chung hai chức Thập di và Bổ khuyết, đều là quan can gián vua), có lần chầu triều về gặp mưa mà không mang đồ che mưa, bèn đứng tránh dưới mái hiên một nhà dân. Đã quá giờ ăn, mưa càng to, nhà ấy bèn mời ông vào phòng khách. Có một ông lão ra đón rất cung kính, bày rượu cũng rất đầy đủ, sạch sẽ, đến nhà công hầu cũng không bằng.

 Khổng Chửng ngượng ngùng cảm tạ, rồi hỏi mượn đồ che mưa. Ông lão nói: “Tôi ở nhàn, không dự vào việc của người đời, nóng lạnh mưa gió chưa từng phải xông pha ra ngoài; để những thứ ấy thì biết dùng vào đâu?” Rồi sai người đi mượn chỗ khác về cho ông. Khổng Chửng ra về than thở, dường như quên cả lòng ham làm quan, nói với người khác: “Đó là bậc đại ẩn (người ở ẩn ngay giữa chốn đông người, cao hơn kẻ ẩn trong núi).” [Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn]

 Thái Bình quảng ký, quyển hai trăm lẻ hai.

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh theo lệnh vua biên soạn, gom sách thuộc bốn kho: kinh, sử, tử, tập).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video