Thái Bình quảng ký, quyển hai trăm lẻ ba
Âm nhạc, phần một
(Mục lục) Ống sáo ngọc trắng thời vua Thuấn — Sư Diên — Sư Khoáng
Sư Quyên — Sở Hoài vương — Tượng người bằng đồng ở cung Hàm Dương — Tùy Văn đế — Đường Thái Tông — Vệ Đạo Bật và Tào Thiệu Quỳ (?) — Bùi Tri Cổ — Lý Tự Chân — Tống Duyện
Vương Nhân — Lý Sư Hối
Đàn cầm (loại đàn dây gảy cổ của Trung Hoa, thân dài, thường bảy dây, đặt nằm trên bàn mà gảy)
Khúc nhạc Dư Phiên — Lưu Đạo Cường — Triệu hậu
Mã Dung — Dương Tú — Lý Miễn
Trương Tĩnh — Đổng Đình Lan — Thái Ung
Vu Địch — Hàn Cao — Vương Trung Tán
Đàn sắt (loại đàn dây cổ, lớn hơn đàn cầm, có nhiều dây, mỗi dây có một con nhạn kê riêng)
Lư Mại — Nguyễn Hàm
Âm nhạc, phần một
Ống sáo ngọc trắng thời vua Thuấn
Vào thời vua Thuấn, Tây Vương Mẫu (vị nữ thần trong truyền thuyết, ở núi Côn Lôn phía tây) đến dâng ống quản (ống thổi, cũng dùng làm ống chuẩn để định cao độ âm thanh) bằng ngọc trắng. Thời Hán Chương đế, viên quan văn học (chức quan trông coi việc học hành ở quận) của quận Linh Lăng là Hề Cảnh, ở dưới đền thờ vua Thuấn tại huyện Linh Đạo, đào được những ống quản bằng ngọc trắng của một cây đàn sênh (nhạc cụ thổi gồm nhiều ống ghép lại). Nhờ đó biết rằng thời xưa dùng ngọc làm ống quản, về sau mới đổi sang dùng tre. Vì dùng ngọc để tạo âm thanh, cho nên thần và người hòa hợp, chim phượng hoàng bay đến múa (ý nói thời thái bình, có điềm lành). (Trích "Phong tục thông")
Sư Diên
Sư Diên là nhạc công đời Ân (tức nhà Thương). Từ thời Bào Hoàng (tức Phục Hy, vị vua thần thoại thời thượng cổ) trở đi, các đời nhà ông đều nối nhau giữ chức này. Đến Sư Diên thì ông tinh thông thuyết âm dương (học thuyết cho rằng muôn vật do hai mặt đối lập âm và dương tạo thành), hiểu rõ tượng vĩ (các hiện tượng trên trời và sự vận hành của các vì sao), rốt cuộc không ai đoán được ông là người thế nào. Các đời cách nhau rất xa, ông khi thì xuất hiện, khi thì ẩn đi. Vào thời Hiên Viên (tức Hoàng Đế), ông làm quan tư nhạc (quan trông coi âm nhạc). Đến thời Ân, ông chỉnh lý toàn bộ âm nhạc của Tam Hoàng Ngũ Đế (các vị vua huyền thoại thời thượng cổ). Ông gảy cây đàn một dây thì các thần đất đều trồi lên, thổi ống luật bằng ngọc (ống chuẩn định cao độ) thì các thần trời đều giáng xuống. Ngay từ thời Hiên Viên, ông đã mấy trăm tuổi, nghe tiếng nhạc của các nước để xét điềm hưng vong của từng thời đại. Đến cuối đời Hạ, ông ôm nhạc cụ chạy sang nước Ân. Nhưng vua Trụ đắm chìm trong ca hát và sắc dục, bèn giam Sư Diên trong Âm cung, định dùng hình phạt nặng nhất mà giết. (Âm cung là nơi giam tù nhân.) Sư Diên bị giam cầm, liền tấu những khúc thuộc các điệu thanh thương, lưu chủy, điệu giốc (tên các điệu nhạc cổ, đặt theo các bậc âm thương, chủy, giốc trong ngũ âm). Người coi ngục tâu lên vua Trụ, Trụ vẫn chê: "Đây là thứ nhạc cổ xưa mộc mạc xa xôi, không phải thứ ta nghe mà vui được." Vẫn không tha Sư Diên. Sư Diên bèn tấu những khúc làm mê mẩn hồn vía, buông thả tinh thần, để làm vui những cuộc chơi suốt đêm dài, nhờ thế mới thoát khỏi hình phạt bào lạc (hình phạt bắt người đi trên cột đồng nung đỏ). Nghe tin Chu Vũ vương dấy binh, ông bèn vượt sông Bộc mà đi mất. Có người nói về sau ông chết ở thủy phủ (cõi dưới nước), cho nên người nước Tấn, nước Vệ khắc đá, đúc kim loại, vẽ tranh để tạc hình ông, lập đền thờ, hương khói không dứt. (Trích "Thập di ký" của Vương Tử Niên)
Sư Khoáng
Sư Khoáng, có người nói ông xuất hiện vào thời Tấn Linh công, giữ chức quan đứng đầu về âm nhạc, phân biệt âm luật (quy luật cao thấp của âm thanh) tài tình, soạn sách binh pháp cả vạn thiên. Người đương thời không ai biết dòng dõi gốc gác của ông, việc ông xuất hiện hay ẩn đi cũng khó biết rõ. Thời Tấn Bình công, ông nổi tiếng đương thời nhờ học thuật âm dương. Ông bèn hun khói vào mắt cho mù, để chặn hết mọi suy nghĩ tạp nhạp, chuyên tâm vào việc tính toán thiên văn và âm luật. Ông khảo xét chung lữ (hệ thống mười hai luật, tức mười hai bậc âm chuẩn, dùng chuông và ống để định) để định bốn mùa, không sai một mảy may. Sách "Xuân Thu" không ghi Sư Khoáng sống vào đời vua nào. Sư Khoáng biết mạng mình sắp hết, bèn viết sách "Bảo phù" một trăm quyển; đến thời Chiến Quốc tranh giành, sách ấy bị mất hẳn.
Tấn Bình công sai Sư Khoáng tấu khúc thanh chủy. Sư Khoáng nói: "Thanh chủy không bằng thanh giốc." (Thanh chủy, thanh giốc: tên các khúc nhạc cổ có sức cảm động quỷ thần.) Bình công hỏi: "Thanh giốc có thể nghe được không?" Sư Khoáng đáp: "Đức của nhà vua còn mỏng, chưa đủ để nghe; nghe thì e sẽ gặp tai họa." Bình công nói: "Quả nhân già rồi, chỉ thích âm nhạc, mong được nghe cho thỏa." Sư Khoáng bất đắc dĩ phải gảy. Tấu lần thứ nhất, có mây từ phía tây bắc nổi lên; tấu lần thứ hai, gió lớn ập đến, mưa to theo sau, giật rách màn trướng, làm vỡ trở đậu (đồ đựng lễ vật trong tế lễ), làm rơi ngói hành lang, người ngồi dự đều chạy tán loạn. Bình công sợ hãi nằm phục trong gian nhà bên hành lang. Nước Tấn hạn hán lớn, đất đai khô cằn ba năm, còn Bình công thì sinh bệnh. (Trích "Thập di ký" của Vương Tử Niên)
Sư Quyên
Sư Quyên xuất hiện vào thời Vệ Linh công, có thể chép lại âm nhạc các đời, giỏi sáng tác khúc mới để thay cho âm điệu cũ, vì thế có nhạc bốn mùa. Mùa xuân có các bài ca "Ly hồng" (chim hồng rời đi), "Khứ nhạn" (?) (nhạn bay đi), "Ứng bình"; mùa hạ có các điệu "Minh thần" (sớm mai sáng), "Tiêu tuyền chi hoa" (hoa bên suối cạn), "Lưu kim" (kim loại chảy, ý nói nóng như nung); mùa thu có các khúc "Thương tiêu" (gió thu), "Bạch vân" (mây trắng), "Lạc diệp" (lá rụng), "Xuy bồng" (gió thổi cỏ bồng); mùa đông có các khúc đàn "Ngưng hà" (sông đóng băng), "Lưu âm" (khí lạnh tràn lan), "Trầm vân" (mây nặng nề). Những khúc nhạc bốn mùa này tấu lên cho Linh công nghe, Linh công say đắm tình cảm, mê muội trong lòng, quên cả việc nước. Cừ Bá Ngọc can rằng: "Những khúc này tuy có thể khơi dậy khí luật (khí của từng mùa ứng với các bậc âm), nhưng rốt cuộc là thứ âm thanh đắm say, ủy mị, không hợp với Phong Nhã (phần thơ ca chính đáng trong Kinh Thi, chỉ âm nhạc đoan chính), không phải thứ bề tôi nên dâng lên vua." Linh công bèn bỏ những khúc nhạc mới mà tự mình lo việc chính sự, cho nên người nước Vệ khen sự cảm hóa ấy. Sư Quyên hối hận vì đã làm trái với Nhã Tụng (nhạc chính đáng dùng ở triều đình và tế lễ), mất đạo làm tôi, bèn lui về ở ẩn. Bá Ngọc đốt nhạc cụ của ông ở ngã chín đường, sợ đời sau truyền lại mà làm theo. Các bài ca khúc nhạc ấy đều đã mai một, đời đã xa xôi, chỉ còn ghi lại đại ý của các tên khúc. (Trích "Thập di ký" của Vương Tử Niên)
Sở Hoài vương
Núi Động Đình nổi trên mặt nước, bên dưới có điện vàng mấy trăm gian, là nơi các con gái của vua Đế (?) ở. Quanh năm bốn mùa đều nghe tiếng kim thạch ti trúc (tiếng chuông kim loại, khánh đá, đàn dây tơ, sáo trúc — tức đủ các loại nhạc cụ) vang lên tới đỉnh núi. Thời Sở Hoài vương, vua cùng các bậc tài tử làm thơ bên bờ nước, nên người ta nói rằng âm nhạc ở Tiêu Tương, Động Đình khiến người nghe khó già; ngay cả nhạc Hàm Trì (nhạc của Hoàng Đế) và nhạc Tiêu Thiều (nhạc của vua Thuấn) cũng không sánh được. Mỗi khi đến tiết tứ trọng (tháng giữa của mỗi mùa: tháng hai, năm, tám, mười một âm lịch), nhà vua thường đi vòng quanh núi dạo chơi yến tiệc, mỗi lần đều lấy khí của tháng giữa mùa ấy làm chương nhạc. Như tháng giữa xuân, luật ứng với Giáp chung (một trong mười hai luật, ứng với tháng hai), thì làm bài thơ "Khinh lưu thủy" (nước chảy nhẹ), mở tiệc ở phía nam núi; khi luật ứng với Nhuy tân (?) (luật ứng với tháng năm) thì làm khúc "Hạo lộ thu sương" (sương móc trắng, sương mùa thu). Về sau Hoài vương thích tiến dùng bọn gian hùng, các bậc hiền tài bỏ trốn sang nước Việt. Khuất Bình (tức Khuất Nguyên) vì trung thành mà bị ruồng bỏ, ẩn ở vùng giữa sông Nguyên và sông Lễ. Nhà vua cứ ép đuổi mãi không thôi, ông bèn gieo mình xuống vực Thanh Linh. Người nước Sở thương nhớ ông, gọi ông là Thủy tiên (tiên dưới nước). (Trích "Thập di ký" của Vương Tử Niên)
Tượng người bằng đồng ở cung Hàm Dương
Trong cung Hàm Dương nhà Tần có mười hai tượng người đúc bằng đồng, ngồi cao đều từ ba đến năm thước, xếp hàng trên một chiếc chiếu. Mỗi tượng cầm một thứ nhạc cụ: đàn cầm, đàn trúc (đàn dây gõ bằng que), kèn vu, kèn sênh (các loại nhạc cụ thổi nhiều ống); tượng nào cũng đeo dây thao dải lụa, màu sắc rực rỡ, trông y như người sống. Dưới chiếu có ống đồng, miệng trên cao mấy thước. Một ống rỗng, một ống bên trong có sợi dây to bằng ngón tay. Cho một người thổi ống rỗng, một người kéo vặn sợi dây, thì đàn cầm, đàn sắt, kèn vu, đàn trúc đều cùng vang lên, không khác gì âm nhạc thật. (Trích "Tây Kinh tạp ký")
Tùy Văn đế
Năm Khai Hoàng thứ mười bốn đời Tùy Văn đế (năm 594), ở Địch Tuyền đào được mười bốn chiếc khánh ngọc (nhạc cụ gõ, bằng đá hoặc ngọc mài thành phiến cong, treo lên mà gõ), đem treo ở sân. Có hai vị thần mặc áo trắng đến gõ, tiếng vang tuyệt diệu. (Trích "Hiệp văn ký")
Đường Thái Tông
Đường Thái Tông để tâm vào nhạc nhã chính (âm nhạc đoan chính, dùng trong lễ nghi triều đình), dốc sức vào việc giáo hóa bằng văn học. Vua sai Thái thường khanh (quan đứng đầu Thái thường tự, cơ quan coi việc tế lễ và âm nhạc) Tổ Hiếu Tôn chỉnh lý cung thương (tức các bậc âm trong ngũ âm cung, thương, giốc, chủy, vũ), sai Khởi cư lang (quan ghi chép lời nói việc làm hằng ngày của vua) Lữ Tài nghiên cứu âm vận, sai Hiệp luật lang (quan phụ trách điều chỉnh âm luật trong Thái thường tự) Trương Văn (?) (tức Trương Văn Thu) khảo xét luật lữ (mười hai luật chuẩn, gồm sáu luật dương gọi là luật và sáu luật âm gọi là lữ), dẹp bớt những chỗ tạp loạn thừa thãi, lấy cái chừng mực vừa phải. Họ làm ra "Giáng thần nhạc" (nhạc mời thần giáng xuống), làm điệu múa "Cửu công", khắp thiên hạ đều theo phong khí ấy. Ban đầu, Hiếu Tôn thấy nhạc cũ của nhà Lương, nhà Trần pha lẫn âm điệu đất Ngô, đất Sở; nhạc cũ của nhà Chu, nhà Tề (thời Nam Bắc triều) phần nhiều dính dáng đến nhạc Hồ, Nhung (các dân tộc phương bắc và phương tây), bèn cân nhắc cả nam lẫn bắc, khảo xét theo âm cổ mà làm ra nhã nhạc của nhà Đại Đường. Lấy mười hai luật, mỗi luật thuận theo tháng của nó, lần lượt thay nhau làm âm cung (âm chủ, âm gốc của điệu nhạc; cách này gọi là "toàn cung", tức xoay vòng âm chủ).
Theo sách "Lễ ký" nói: "Nhạc lớn hòa hợp cùng trời đất"; bài tựa Kinh Thi nói: "Âm thanh thời thái bình thì yên ổn mà vui vẻ, vì chính sự hòa hợp." Cho nên làm ra bộ nhạc "Thập nhị hòa" (mười hai khúc mang chữ "hòa"), cộng ba mươi khúc, tám mươi bốn điệu. Tế ở Viên khâu (đàn tròn tế trời) thì lấy luật Hoàng chung (luật thứ nhất, thấp nhất trong mười hai luật) làm âm cung; tế ở Phương trạch (đàn vuông tế đất) thì lấy luật Đại lữ làm âm cung; tế ở Tông miếu (miếu thờ tổ tiên nhà vua) thì lấy luật Thái thốc làm âm cung; tế đón thần ở năm vùng ngoại ô (Ngũ giao: lễ tế thần năm phương ở ngoài kinh thành) thì tùy theo tháng mà dùng luật tương ứng làm âm cung. Trước kia, nhà Tùy chỉ dùng một âm cung là Hoàng chung, chỉ gõ bảy quả chuông, năm quả còn lại treo không mà không gõ. Đến khi Hiếu Tôn đặt ra phép toàn cung thì chuông nào cũng được gõ, không còn quả chuông nào treo không nữa.
Bấy giờ Trương Văn giỏi âm luật, thấy nhạc phổ của Tiêu Cát chưa được tường tận, bèn lấy sự biến đổi qua các đời, cắt tre làm mười hai ống luật, thổi lên, giải thích trọn vẹn ý nghĩa của phép toàn cung. Thái Tông lại triệu Trương Văn đến Thái thường, sai cùng Hiếu Tôn tham gia định ra nhã nhạc. Ở Thái nhạc (cơ quan âm nhạc thuộc Thái thường) có mười hai quả chuông cổ, tục gọi là "chuông câm", không ai làm cho kêu thông được. Trương Văn thổi ống luật để chỉnh, thì tiếng chuông liền vang thông suốt; những người hiểu âm nhạc đều phục tài ông. Ông được trao chức Hiệp luật lang. Đến khi Hiếu Tôn mất, Trương Văn mới lại thu thập "Tam Lễ" (ba sách về lễ: Chu lễ, Nghi lễ, Lễ ký), sửa đổi thêm, nhờ thế việc giáo hóa bằng âm nhạc được đầy đủ. (Trích "Đàm tân lục")
Lại một chuyện
Nhuận châu từng đào được mười hai chiếc khánh ngọc, đem dâng lên. Trương Suất Canh (tức Trương Văn Thu, làm chức Thái tử suất canh lệnh, nên gọi như vậy) gõ thử một chiếc rồi nói: "Đây là khánh làm vào năm nọ đời Tấn. Năm ấy có tháng nhuận (tháng thêm vào trong năm âm lịch để khớp với mùa), người làm khánh theo số tháng mà làm, lẽ ra phải có mười ba chiếc, nay thiếu mất một. Nên đào ở chỗ cách khánh Hoàng chung chín thước về phía đông, ắt sẽ thấy." Đi tìm đúng như lời ông, quả nhiên tìm được. (Trích "Quốc sử toản dị")
Lại một chuyện
Trong niên hiệu Trinh Quán, mây lành xuất hiện, nước sông Hoàng Hà trong lại. Trương Suất Canh sáng tác bài "Cảnh vân hà thanh ca" (bài ca mây lành, sông trong), gọi là yến nhạc (nhạc dùng trong yến tiệc của triều đình). Nay khúc tấu đầu tiên trong lễ nguyên hội (?) (buổi triều hội lớn đầu năm) chính là khúc này. (Trích "Quốc sử toản dị")
Lại một chuyện
Khi Thái Tông dẹp yên Lưu Vũ Chu, người dân và sĩ phu vùng Hà Đông ca múa trên đường, quân lính cùng nhau làm ra khúc "Tần vương phá trận nhạc" (nhạc Tần vương phá trận; Thái Tông lúc ấy là Tần vương), về sau được biên vào nhạc phủ (cơ quan thu thập và quản lý ca nhạc của triều đình). (Thiếu nguồn)
Lại một chuyện
Khúc "Phá trận nhạc" thì người múa mặc giáp, cầm kích (?) để mô phỏng việc chiến trận; khúc "Khánh thiện nhạc" thì người múa áo tay dài, kéo lê giày để mô phỏng văn đức. Trịnh công (tức Ngụy Trưng, được phong Trịnh quốc công) thấy tấu "Phá trận nhạc" thì cúi đầu không xem, còn "Khánh thiện nhạc" thì xem mãi không chán. (Trích "Quốc sử toản dị")
Vệ Đạo Bật và Tào Thiệu Quỳ
Nhạc công Vệ Đạo Bật, trong thiên hạ không ai lấy âm thanh mà lừa được ông. Tào Thiệu Quỳ (?) cùng Đạo Bật đều làm quan Thái nhạc (quan coi âm nhạc ở Thái thường). Khi cùng dự lễ tế ở Bắc giao (đàn tế đất ở ngoại ô phía bắc kinh thành), có một viên Ngự sử (quan có nhiệm vụ xét hặc lỗi lầm của quan lại) giận Thiệu Quỳ, muốn bắt tội ông là nhạc tấu không hòa hợp, bèn gõ lẫn lộn chuông và khánh, bắt Thiệu Quỳ nghe mà gọi tên từng tiếng, ông không sai một tiếng nào, nhờ thế viên Ngự sử trái lại phải thở dài thán phục.
Ở Lạc Dương có một nhà sư, chiếc khánh trong phòng cứ đêm đến lại tự kêu. Nhà sư cho là quái lạ, sợ hãi mà sinh bệnh, mời thầy thuật sĩ dùng trăm cách trấn yểm, rốt cuộc vẫn không dứt được. Thiệu Quỳ vốn thân với nhà sư, đến thăm bệnh, nhà sư kể hết cho nghe. Chốc lát có tiếng gõ chuông trai (chuông báo giờ ăn trong chùa), chiếc khánh lại kêu lên. Thiệu Quỳ cười nói: "Ngày mai cứ bày tiệc thật thịnh soạn, tôi sẽ trừ cái này cho." Nhà sư tuy không tin, nhưng mong lời Thiệu Quỳ có thể linh nghiệm, bèn bày tiệc chờ. Thiệu Quỳ ăn xong, lấy trong áo ra cái giũa, giũa chiếc khánh mấy chỗ rồi đi. Tiếng khánh từ đó im hẳn. Nhà sư cố hỏi duyên cớ, Thiệu Quỳ nói: "Tiếng khánh này hợp với luật của quả chuông, gõ bên kia thì bên này ứng theo." Nhà sư mừng lắm, bệnh cũng khỏi. (Trích "Quốc sử toản dị")
Bùi Tri Cổ
Bùi Tri Cổ tấu nhạc, nói với Nguyên Hành Xung: "Tiếng chuông khánh hài hòa, ắt sẽ có việc vui mừng, việc ấy liên quan đến con cháu nhà Đường." Ngay trong tháng ấy, Trung Tông lên ngôi. (Trích "Đàm tân lục")
Lại một chuyện
Tri Cổ đến Thái thường, giữa đường gặp một người cưỡi ngựa, nghe tiếng nói của người ấy, liền nói khẽ: "Người này sắp ngã ngựa." Kẻ hiếu kỳ đi theo xem, chưa đi hết nửa phường (khu phố trong kinh thành), con ngựa hoảng sợ, người ấy suýt chết. Lại từng xem người ta rước dâu, nghe tiếng ngọc đeo của cô dâu, ông nói: "Cô dâu này không lợi cho mẹ chồng." Ngay hôm ấy bà mẹ chồng sinh bệnh, rốt cuộc qua đời. Ông giỏi phép dưỡng sinh, năm Khai Nguyên thứ mười hai (năm 724) mất, thọ trăm tuổi. (Trích "Quốc sử toản dị")
Lý Tự Chân
Nhà Đường kế tiếp sau thời loạn lạc của nhà Chu (Bắc Chu) và nhà Tùy, bộ nhạc huyền (bộ chuông và khánh treo trên giá dùng trong lễ nhạc) thất lạc tản mát, riêng thiếu âm chủy. Đó lại là âm ứng với họ của nhà vua (theo thuyết ngũ âm, họ Lý của nhà Đường thuộc âm chủy), nên người biết chuyện không dám nói ra. Cuối thời Thiên Hậu (tức Võ Tắc Thiên), Ngự sử đại phu (quan đứng đầu Ngự sử đài) Lý Tự Chân ngầm tìm kiếm mà không được. Một buổi sáng mùa thu trong trẻo, ông nghe tiếng chày đập vải trên đá, nơi ấy nay là doanh trại quân nỏ, khi ấy là phủ của Anh công (tức Lý Tích). Lại mấy năm nữa vẫn không có cách nào lấy được. Sau đó Từ Kính Nghiệp (cháu Anh công) làm phản, Thiên Hậu cho đào phủ của ông ta thành ao. Tự Chân bèn tìm được một vật bằng kim loại trên cỗ xe (?), mang vào gõ thử ở góc đông nam, quả nhiên có tiếng ứng lại. Bèn đào chỗ ấy, được một khối đá, cắt làm bốn chiếc khánh, bổ sung vào chỗ thiếu của bộ nhạc huyền. Về sau, những khánh treo trên giá tuấn cự (giá gỗ để treo chuông khánh) trong các lễ tế Tông miếu và tế trời ở ngoại ô chính là những chiếc Tự Chân tìm được. (Trích "Độc dị chí")
Tống Duyện
Tống Duyện làm Thái nhạc lệnh (quan đứng đầu Thái nhạc thự), hiểu âm nhạc, gần đây không ai sánh bằng. Thái thường từ lâu đã mất điệu chủy, Duyện khảo xét luật của chuông mà tìm lại được. (Trích "Quốc sử bổ")
Khi Duyện làm Thái thường thừa (quan phó ở Thái thường tự), có một hôm từ sớm ông đến chùa Quang Trạch đợi giờ vào chầu, nghe tiếng chuông gió trên tháp, lắng nghe hồi lâu. Bãi chầu trở về, ông lại ghé vào chùa, hỏi vị sư trụ trì: "Thượng nhân (tiếng tôn xưng nhà sư) có biết lai lịch các chuông nhỏ trên tháp không?" Sư đáp: "Không biết." Duyện nói: "Trong số ấy có một chiếc làm theo kiểu cổ. Tôi xin lên tháp, lần theo dây xích kim loại, thử gõ từng chiếc để phân biệt, được không?" Nhà sư lúc đầu làm khó, sau mới cho. Ông bèn gõ và phân biệt được. Người trong chùa liền nói: "Thường có một chiếc không có gió cũng tự lay động, tiếng vang rõ ràng, có phải chiếc này không?" Duyện nói: "Đúng thế. Ắt là vì khi tế lễ, người ta gõ khảo bộ chuông treo gốc cùng loạt với nó, nên nó ứng theo." Ông cố xin tháo xuống xem, rồi nói: "Đây là một chiếc biên chung (chuông xếp thành bộ, mỗi chiếc một âm) thuộc luật Cô tẩy." Ông xin sáng sớm hôm sau một mình đem chuông xuống đặt ở sân chùa, rồi về Thái thường sai nhạc công cùng nhà sư cùng có mặt, hẹn đúng giờ, bên kia gõ bộ chuông treo gốc thì chiếc chuông này quả nhiên ứng tiếng. Thế là ông mua lại được.
Lại có lần ông tiễn khách ra cửa Thông Hóa, gặp đoàn xe chở hàng của Độ chi (cơ quan coi việc thu chi tài chính) dừng ngựa nghỉ. Chốc lát, ông vội vàng vái chào từ biệt khách, đi theo đoàn xe, nhận ra một chiếc chuông nhỏ, nói rằng đó cũng là một chiếc biên chung. Người khác chỉ thấy chiếc ấy đúc rất khéo, không giống những chiếc khác, ngoài ra không biết gì thêm. Đến khi đem ghép vào bộ chuông treo thì cả âm lẫn hình dáng đều khớp đúng chuẩn mực. Đó chẳng phải cũng là chuyện nhận ra âm chủy trong nhạc kim tấu (nhạc gõ bằng nhạc cụ kim loại như chuông) hay sao? (Trích "Yết cổ lục")
Vương Nhân
Nhà Tấn (Hậu Tấn) đóng đô ở Lạc Dương, mùa xuân năm Bính Thân (năm 936), Hàn lâm học sĩ (quan văn ở Hàn lâm viện, chuyên soạn chiếu chỉ cho vua) Vương Nhân ban đêm nghe tiếng bồ lao (tức chuông lớn; bồ lao là con thú tạc trên quai chuông) trong cung cấm, mỗi lần vang lên như gõ vào khoảng gáy và đầu. Quả chuông ấy bỗng khi đánh lại phát ra tiếng "rè rè" như bị nứt vỡ. Như vậy hơn mười ngày, mỗi lần ông cùng các đồng liêu bàn kín với nhau, không ai biết đó là điềm gì. Giữa mùa xuân năm ấy, vua Tấn quả nhiên dời đến Biện Lương, các cơ quan văn học của triều đình (nguyên văn "Thạch Cừ, Kim Mã", tên gác chứa sách và cửa nơi các học sĩ chờ chiếu đời Hán) cũng dời đến Tuyết cung (?) (chỉ cung điện ở nơi mới), đến nay đã mười ba năm. Điềm tiếng chuông rè rè quả là có chứng nghiệm. (Trích "Ngọc đường nhàn thoại")
Lý Sư Hối
Lý Sư Hối là cháu nội của Lý Tiệm, người giỏi vẽ ngựa của nước ngoài. Ông làm tòng sự (quan phụ tá) cho Lưu Tòng Gián ở Lộ châu, biết Tòng Gián có ý mưu phản, bèn lui về ở ẩn ở núi Thành sơn. Khi Lộ châu được dẹp yên, triều đình khen ngợi, liền bổ ông làm quan huyện tại đó. Ông từng nhận được của một vị nạp tăng (nhà sư mặc áo vá) một mảnh đá sao rơi. Nhà sư kể rằng sáng sớm đi trên đường đất Thục, thấy một ngôi sao rơi xuống phía trước, bèn đào lên, được một mảnh đá như chiếc khánh gãy. Đầu mảnh đá có chạm hình đầu con toan nghê (con sư tử), cũng giống khánh, có lỗ để xỏ dây, chỗ ấy vẫn còn trơn bóng. Phải chăng là nhạc cụ tấu nhạc trên trời bị vỡ mà rơi xuống? Mảnh đá này lưu lạc đến nhà Lý Phủ ở An Ấp. (Trích "Thượng thư cố thực")
Đàn cầm
Khúc nhạc Dư Phiên
Cung Hàm Dương nhà Tần có một cây đàn cầm dài sáu thước, lắp mười ba dây (?), hai mươi sáu điểm huy (các điểm đánh dấu trên mặt đàn để định vị trí bấm), đều nạm bảy thứ báu. Trên đàn khắc chữ: "Nhạc Dư Phiên" (Dư Phiên là tên một thứ ngọc quý). (Trích "Tây Kinh tạp ký")
Lưu Đạo Cường
Lưu Đạo Cường người nước Tề giỏi gảy đàn cầm, có thể đàn khúc "Đơn phù quả hộc" (?) (con vịt trời lẻ bạn, con thiên nga góa bụa). Người nghe đều đau buồn, không tự kìm nén được. (Trích "Tây Kinh tạp ký")
Triệu hậu
Triệu hậu (tức Triệu Phi Yến, hoàng hậu của Hán Thành đế) có cây đàn quý tên là "Phượng Hoàng", dùng vàng ngọc chạm nổi thành hình rồng, phượng, con li (rồng không sừng), chim loan, cùng hình các bậc hiền nhân và liệt nữ thời xưa. Bà cũng giỏi đàn khúc "Quy phong tống viễn" (gió về tiễn người đi xa). (Trích "Tây Kinh tạp ký")
Mã Dung
Mã Dung từng làm quan ở hai quận, hai huyện, cai trị theo lối vô vi (không can thiệp nhiều, để mọi việc tự nhiên), việc gì cũng làm cho giản lược. Ở Vũ Đô bảy năm, ở Nam quận bốn năm, chưa từng xét xử giết một người nào. Tính ông thích âm nhạc, giỏi gảy đàn cầm, thổi sáo; mỗi khi hơi thở của ông thổi ra, lũ dế (?) cùng kêu hòa theo. (Trích "Thương Vân tiểu thuyết")
Dương Tú
Thục vương Dương Tú, con của Tùy Văn đế, từng làm một nghìn cây đàn cầm, tản mát khắp dân gian. (Trích "Thượng thư cố thực")
Lý Miễn
Khiên công Lý Miễn đời Đường (được phong Khiên quốc công) thích đàn cầm nhã chính, từng lấy những phần gỗ tốt nhất của cây ngô đồng và cây tử, ghép nối lại làm đàn, gọi là "bách nạp cầm" (đàn trăm mảnh vá), dùng vỏ ốc sên làm điểm huy. Trong số ấy có ba cây đặc biệt khác thường, thường gọi là "Hướng Tuyền" (hướng về suối) và "Vận Khánh" (âm vang như tiếng khánh). Dây đàn một lần lên có thể dùng mười năm không đứt. (Trích "Thượng thư cố thực")
Lại một chuyện
Lý Miễn lại lấy ống sơn (?) làm đàn, nhiều đến mấy trăm cây, ai xin thì cho. Có những cây tuyệt thế, một cây tên "Hướng Tuyền", một cây tên "Vận Khánh", thì tự cất giữ làm báu ở nhà. (Thiếu nguồn)
Lại một chuyện
Ở kinh thành lại coi đàn của họ Phàn và họ Lộ là bậc nhất. Cây đàn của họ Lộ có chỗ bị hỏng vì chiếc gối đá của Phòng thái úy (tức Phòng Quản; thái úy là chức quan cao nhất về võ), họ quý chỗ ấy nên không sửa. Ở đất Thục, họ Lôi đẽo đàn, thường tự xếp hạng: hạng nhất thì dùng điểm huy bằng ngọc, hạng nhì dùng điểm huy bằng đá quý, hạng ba dùng điểm huy bằng vàng, vỏ ốc, vỏ trai. (Thiếu nguồn)
Trương Tĩnh
Tể tướng Trương Tĩnh (?) một đêm hội họp với các danh gia, xem Trịnh Hựu chỉnh hai cây đàn cầm cho thật chuẩn, mỗi cây đặt trên một chiếc giường riêng. Gảy âm cung bên này thì âm cung bên kia ứng theo, gảy âm giốc thì âm giốc ứng theo; hơi lệch chuẩn một chút là không ứng nữa. Thầy của Hựu là Đổng Đình Lan, đặc biệt giỏi lối đàn của họ Huống và lối đàn của họ Chúc (hai dòng phái đàn khúc Hồ già). (Trích "Quốc sử bổ")
Đổng Đình Lan
Hai cây đàn "Hướng Tuyền" và "Vận Khánh" vốn lưu lạc đến nhà Tư đồ (chức quan cao trong triều, thuộc hàng tam công) Phàn Trạch, sau ở nhà Châu Nhai (?) (có lẽ chỉ người bị đày đi Châu Nhai), lại đến nhà Trương Ngạn Viễn, nay không biết lưu lạc nơi nào. Về đàn cầm, gần đây người ta khen Hạ Nhược Di và Cam Đảng; trước đó có Đổng Đình Lan và Trần Hoài Cổ. Hoài Cổ có thể đàn lối của hai nhà Huống và Chúc, tức là khúc Đại Hồ già và Tiểu Hồ già (khúc "Hồ già" lớn và nhỏ; hồ già là loại kèn lá của người Hồ, đây là tên khúc đàn mô phỏng tiếng kèn ấy). Tiêu Cổ cũng giỏi đàn cầm, nói rằng đoạn thứ tư của khúc Hồ già chuyển sang điệu thương của luật Vô xạ, bèn dùng âm ấy làm ra "Cửu lộng" (chín khúc) của họ Tiêu. (Trích "Lư thị tạp thuyết")
Thái Ung
Thái Ung ở Trần Lưu, có người hàng xóm mời ông đến ăn uống. Khi ông đến thì tiệc rượu đã ngà say. Trong số khách có người đang gảy đàn cầm. Thái Ung đến cửa, đứng lén nghe, rồi nói: "Ôi! Lấy âm nhạc để mời ta mà lại có ý giết người, là sao vậy?" Thế rồi ông bỏ về. Người được sai đi mời báo lại cho chủ nhà, chủ nhà vội tự mình đuổi theo hỏi duyên cớ. Thái Ung kể hết. Người gảy đàn nói: "Lúc nãy tôi đang gảy đàn thì thấy một con bọ ngựa đang tiến về phía con ve đang kêu, con ve sắp bay đi, con bọ ngựa vì thế cứ tiến lên rồi lùi lại. Trong lòng tôi chỉ sợ con bọ ngựa để mất con ve. Phải chăng vì thế mà tiếng đàn mang ý giết chóc?" Thái Ung than rằng: "Như thế đủ để giải thích rồi." (Trích "Hán thư")
Vu Địch
Tư không (chức quan cao trong triều, thuộc hàng tam công) Vu Địch thường cho khách gảy đàn cầm. Chị dâu ông hiểu âm nhạc, ngồi nghe ở dưới, than rằng: "Trong ba phần thì một phần là tiếng đàn tranh, hai phần là tiếng đàn tỳ bà, không có chút âm vận đúng chất đàn cầm nào cả." (Trích "Quốc sử bổ")
Hàn Cao
Hàn Cao sinh ra đã hiểu âm luật. Ông từng xem người gảy đàn cầm, đến khúc "Chỉ tức" (ngừng nghỉ), than rằng: "Tuyệt diệu thay việc Kê sinh (tức Kê Khang, tự Thúc Dạ) làm ra khúc này! Khúc ấy ra đời vào khoảng giao thời Ngụy và Tấn, âm của nó lấy âm thương làm chủ. Âm thương là âm của mùa thu; mùa thu là lúc trời làm cây cỏ rụng tàn, khí trời lạnh lẽo chết chóc, tức là lúc năm đã muộn chăng? Lại nữa, nhà Tấn nối vận Kim (theo thuyết ngũ hành, mỗi triều đại ứng với một hành; âm thương thuộc hành Kim). Vì thế mà biết đó là lúc nhà Ngụy suy tàn và nhà Tấn thay thế. Nới dây thương cho cùng âm với dây cung, đó là ý nghĩa bề tôi cướp ngôi vua (âm cung tượng trưng cho vua, âm thương tượng trưng cho bề tôi). Vì thế mà biết họ Tư Mã sẽ cướp ngôi.
Tư Mã Ý nhận lời ủy thác của Ngụy Minh đế, về sau lại có lòng cướp ngôi. Từ khi giết Tào Sảng, hành vi phản nghịch càng lộ rõ. Vương Lăng làm Đô đốc Dương châu (?), mưu lập Sở vương Tào Bưu; Quán Khâu Kiệm, Văn Khâm, Gia Cát Đản nối nhau làm Đô đốc Dương châu, đều có mưu khôi phục nhà Ngụy, đều bị cha con Tư Mã Ý giết cả. Thúc Dạ vì Dương châu vốn là đất Quảng Lăng xưa, mà bốn người kia đều là đại thần văn võ của nhà Ngụy, đều tan tác thất bại ở Quảng Lăng, nên đặt tên khúc nhạc là "Quảng Lăng tán" (tan tác ở Quảng Lăng), ý nói sự diệt vong của nhà Ngụy bắt đầu từ Quảng Lăng. Còn "Chỉ tức" là nói nhà Tấn tuy hưng thịnh bạo phát, rốt cuộc cũng sẽ ngừng dứt ở đó. Những âm thanh bi phẫn, sầu thảm, đau đớn, gấp gáp đều dồn cả vào khúc này. Loạn Vĩnh Gia (cuộc loạn cuối đời Tây Tấn, kinh đô bị phá, nhà Tấn phải chạy sang phía nam) chính là sự ứng nghiệm của nó chăng? Thúc Dạ soạn khúc này để lại cho những người tri âm đời sau, lại vì muốn tránh tai họa của nhà Tấn nên gửi gắm nói rằng khúc nhạc do thần truyền cho." Sự hiểu biết của Hàn Cao về âm nhạc có thể nói là đến tột bậc. (Trích "Lư thị tạp ký")
Vương Trung Tán
Vào khoảng niên hiệu Càn Phù đời Đường, Hoàng Sào chiếm cứ hai kinh đô (Trường An và Lạc Dương), sĩ đại phu ở Trường An tránh loạn lên phương bắc rất nhiều. Bấy giờ có cựu Hàn lâm đãi chiếu (người có tài nghệ được giữ ở Hàn lâm viện để chờ vua gọi đến hầu) Vương Kính Ngạo, người Trường An, giỏi đánh cờ, giỏi gảy đàn cầm, phong cách thanh cao nghiêm nghị. Ban đầu ông từ Bồ Phản đi đến Tịnh châu. Tịnh soái (tướng đứng đầu trấn Tịnh châu) là Trịnh Tòng Đảng, lấy danh nghĩa tướng quốc (tể tướng) trấn giữ vùng Phần Tấn; Kính Ngạo đến yết kiến nhưng không được đối đãi tử tế. Sau ông lại đến đất Nghiệp. Lúc ấy La Thiệu Uy mới lên nắm quyền, đang lo vỗ yên binh lính, dốc sức vào chiến tranh. Kính Ngạo ở đất Nghiệp mấy năm.
Bấy giờ Lý Sơn Phủ có văn chương hùng mạnh, nổi tiếng một phương, tình cờ gặp Kính Ngạo trong một đạo quán (đền thờ của đạo Lão). Lại có một vị Lý xử sĩ (người có học mà không ra làm quan) cũng giỏi gảy đàn. Sơn Phủ nói với hai vị khách: "Có thể cho nghe khúc 'U lan' (hoa lan nơi vắng vẻ) và 'Lục thủy' (nước biếc) không?" Kính Ngạo liền vâng lời tấu lên; tiếng đàn trong trẻo, âm vận cổ kính, làm rung động lòng người, cảm động tinh thần. Khúc đàn dứt, Kính Ngạo rơi nước mắt nói: "Nhớ hồi niên hiệu Hàm Thông, những đêm thu nơi triều đình nhà vua, khi hầu đàn cho đấng chí tôn, nào ngờ nay lại lưu lạc đến đây." Lý xử sĩ cũng đàn khúc "Bạch tuyết" (?). Sơn Phủ cầm bút gửi gắm suy nghĩ, làm thơ tặng rằng: "U lan, Lục thủy, tiếng trong vằng vặc; than ôi tiên sinh, uổng phí tấm lòng; người đời bao giờ từng chuộng cái xưa; trước mặt người ta cần gì khổ sở để nước mắt đẫm vạt áo." Những câu còn lại chưa làm xong, Sơn Phủ cũng tự thấy buồn bã, thương mình chưa gặp thời.
Vương sinh nhân đó đàn riêng một khúc khác, khách ngồi càng thêm kính sợ, đó không phải là khúc điệu tầm thường. Sơn Phủ bèn sai bày rượu, ngừng đàn, mỗi người uống cạn mấy chén đầy. Chốc lát ai nấy đều say ngã (nguyên văn "ngọc sơn đều đổ", ví người phong nhã say ngã như núi ngọc sụp). Khi tỉnh rượu, Sơn Phủ mới thong thả hỏi: "Khúc ông đàn lúc nãy là khúc gì? Ở nơi khác chưa từng có." Vương sinh nói: "Nhà tôi học chính âm, đời đời truyền nhau, từ đời Đức Thuận (?) đến nay làm đãi chiếu dưới Kim Môn (cửa cung nơi các học sĩ chờ chiếu) đã bốn đời. Những khúc tôi thường đàn thì mọi người đều biết. Riêng khúc nhạc của Linh Luân (nhạc quan thời Hoàng Đế, tương truyền là người đặt ra âm luật) mà Kê Trung Tán (tức Kê Khang, từng làm chức Trung tán đại phu) được truyền thụ, người đời đều cho rằng đã tuyệt ở chợ phía đông Lạc Dương (nơi Kê Khang bị giết, trước khi chết ông đàn khúc này và than rằng từ nay khúc ấy tuyệt), mà không biết vẫn còn người truyền lại. Tôi được khúc ấy từ tổ tiên, gọi tên là 'Quảng Lăng tán'." Sơn Phủ đã sớm ngờ âm vận ấy gần như do thần làm ra, lại nghe lời Vương sinh, liền biết khúc "Quảng Lăng tán" thời xưa có lẽ vẫn còn truyền ở đời. Ông bèn làm một bài thơ bốn vần, chép vào tập thơ. Nay trong tập thơ của Sơn Phủ chỉ ghi là "Lý xử sĩ", ấy là do sao chép nhầm. Từ đó Lý công thường gọi vị đãi chiếu là "Vương Trung Tán".
Về sau Vương sinh lại đến Thường Sơn. Lúc ấy Tiết soái (tướng đứng đầu một trấn, nắm cả quân sự lẫn hành chính) Vương Dung còn tuổi nhỏ, mới nắm nhung việt (búa rìu của nhà binh, tượng trưng binh quyền), đang mời rước nhiều kẻ sĩ để làm rộng tiếng tốt. Khi ấy có Lang trung (quan cấp vừa trong các bộ) Lý Quýnh, Bí thư (quan coi giữ sách vở) Mạc Hựu (?), Viên ngoại (quan phó trong các bộ) Tiêu Hướng, cùng Trương Đạo Cổ, đều là những nhà nho tài giỏi học rộng, từ bốn phương tụ họp về Văn Hoa quán. Vì thế tài đàn cờ của vị đãi chiếu cũng được đối đãi như khách quý. Quanh năm, các thứ cung cấp không gì là không hậu hĩnh. Mỗi khi Vương Dung sai ông vặn trục đàn gảy khúc, ắt ban thưởng rất hậu. Ông ở Thường Sơn hơn mười năm, rất được kính trọng.
Kính Ngạo thường đội mũ cao, đi guốc cao, chỉ ung dung ngâm vịnh mà thôi. Mùa đông cũng chỉ quấn khăn, mặc áo đơn, trên người không có bông vải; ngày ngày say sưa ngoài chợ, người ta đều lấy làm lạ. Nghe tin vua Chiêu Tông trở lại ngôi, ông từ biệt về kinh đô, về sau không biết kết cục ra sao. Kính Ngạo lại có thể lấy giấy trong vạt áo (?) cắt thành ong bướm, giơ tay áo lên cho chúng bay khắp bốn phía chỗ ngồi, có con bay vào cổ áo, tay áo người ta; lấy tay bắt thì chúng lại trở về chỗ cũ. Người đương thời đều ngờ ông có phép thuật thần tiên. Trương Đạo Cổ thân thiết với ông, thường kính phục đạo hạnh và tài nghệ của ông, nên viết "Vương dật nhân truyện" (truyện về người ẩn sĩ họ Vương) là vì thế.
Đạo Cổ tên là Hiện, học rộng, giỏi văn cổ, đọc cả vạn quyển sách nhưng không thích làm thơ. Ông từng dự tiệc của Trương Sở Mộng; khi ấy hạn hán đã lâu, bỗng mưa to, các khách đều mừng mà làm thơ vịnh. Đạo Cổ là người làm xong sau cùng, được một bài tuyệt cú (thơ bốn câu) rằng: "Nắng hạn nay đã lâu, mưa mừng từ mây đổ; một giọt (?) chẳng rơi xiên, rất lâu mới rơi xong." Khách ngồi trọng tiếng tăm văn học của ông, nhưng cười cái vụng về của bài thơ. (Trích "Nhĩ mục ký")
Đàn sắt
Lư Mại
Trung thừa (quan phó của Ngự sử đài) Lư Mại có bốn cây đàn sắt quý, mỗi cây đáng giá mấy chục vạn, mang tên "Hàn Ngọc" (ngọc lạnh), "Thạch Khánh" (khánh đá), "Hưởng Tuyền" (suối vang), "Hòa Chí" (hòa hợp đến tột cùng). (Trích "Truyện ký")
Nguyễn Hàm
Nguyên Hành Xung, khi làm Thái tử tân khách (quan cố vấn hầu cận thái tử) kiêm Thái thường thiếu khanh (quan phó của Thái thường tự), có người đào được trong mộ cổ một vật bằng đồng giống đàn tỳ bà nhưng thân tròn hẳn, không ai nhận ra. Nguyên xem rồi nói: "Đây là nhạc cụ do Nguyễn Hàm (một trong Trúc Lâm thất hiền đời Tấn, giỏi âm nhạc) làm ra." Ông bèn sai thợ làm lại bằng gỗ, tiếng đàn trong trẻo thanh nhã. Loại đàn nay gọi là "nguyễn hàm" (tức đàn nguyệt cầm thân tròn) chính là nó. (Trích "Quốc sử toản dị")
Lại một chuyện
Sách "Tấn thư" chép rằng Nguyễn Hàm giỏi đàn tỳ bà. Về sau có người đào mộ Nguyễn Hàm, được một cây tỳ bà làm bằng đất nung. Người đương thời không biết đó là gì, vì đào được trong mộ Nguyễn Hàm nên đặt tên là "nguyễn hàm". Gần đây người giỏi loại đàn này không ít, đem hòa điệu cùng đàn cầm, đêm nào cũng cùng đàn với nhau. (Trích "Lư thị tạp thuyết")
Thái Bình quảng ký, quyển hai trăm lẻ ba
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh theo lệnh vua biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video