Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn đời Tống, sưu tập truyện ký, truyện lạ từ thời xưa), quyển 204.
Nhạc, phần hai.
Đại bô; Nhạc Lê Viên; Thái Chân phi.
Nhạc chương đời Thiên Bảo; Vi Cao; Vu Địch.
Văn Tông; Thẩm A Kiều; Ý Tông.
Vương Lệnh Ngôn; Ninh vương Hiến; Vương Nhân.
Ca hát.
Tần Thanh và Hàn Nga; Thích phu nhân; Lý Quy Niên (?).
Lý Cổn; Hàn Hội (?); Mễ Gia Vinh.
Sáo.
Ống sáo Chiêu Hoa; Đường Huyền Tông; Hán Trung vương Vũ.
Lý Mô; Hứa Vân Phong; Lã Hương Quân.
Tất lật (một loại kèn ống trúc có dăm thổi, gốc từ vùng Tây Vực).
Lý Úy.
Nhạc, phần hai.
Đại bô (đại tiệc vua ban cho dân chúng cùng ăn uống vui chơi trong nhiều ngày).
Đường Huyền Tông (vị vua nhà Đường, sách kiêng chữ nên chỉ ghi chữ "Tông") ở Đông Lạc (tức Lạc Dương, kinh đô phía đông). Vua mở đại bô dưới lầu Ngũ Phượng, ra lệnh cho các huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) và thứ sử (quan đứng đầu châu) trong vòng ba trăm dặm đem đội ca nhạc của mình về cung.
Có người tâu nên cho họ thi tài để định thưởng phạt. Bấy giờ quận thủ quận Hà Nội (một quận ở phía bắc sông Hoàng Hà, nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc) cho mấy trăm nhạc công ngồi trên xe, ai cũng mặc gấm thêu. Trâu kéo xe được phủ da hổ, có con còn được hoá trang thành hình tê giác, hình voi, người xem đều kinh ngạc.
Bấy giờ Nguyên Lỗ Sơn (Nguyên Đức Tú, huyện lệnh huyện Lỗ Sơn) chỉ cho vài chục nhạc công khoác tay nhau hát bài "Vu Vu", vốn là bài văn do chính Lỗ Sơn soạn. Vua nghe thấy lạ, đòi lấy lời bài hát xem, rồi than: "Đây là lời của bậc hiền nhân."
Sau đó vua bảo các tể thần (các quan đại thần đứng đầu triều đình): "Dân quận Hà Nội chắc đang khốn khổ như sa vào bùn lầy, rơi vào than lửa!" Vua lập tức gọi viên quận thủ ấy về, chỉ cho giữ một tản trật (chức hàm suông, không có quyền hành thật).
Mỗi lần ban yến, mở hội bô, vua ngự trên lầu Cần Chính. Quân Kim Ngô (cấm quân canh giữ kinh thành) cùng binh sĩ bốn đạo quân, trời chưa sáng đã bày nghi trượng (vũ khí, cờ quạt dùng trong nghi lễ), dựng cờ xí rợp trời. Ai nấy đều mặc giáp vàng, khoác áo bào thêu vạt sau ngắn. Thái thường (cơ quan coi lễ nhạc của triều đình) bày dàn nhạc, Vệ úy (cơ quan coi nghi trượng, lều trại) dựng màn trướng. Sau đó tù trưởng các phiên (các tộc người ngoài biên giới) đến dự tiệc.
Giáo phường (cơ quan dạy ca múa, tạp kỹ cho cung đình) của phủ, huyện bày đủ các trò: xe núi, thuyền chạy trên cạn, trèo cột, đi trên dây, tung bóng tung kiếm, đấu vật, trình diễn ngựa, chọi gà. Lại cho mấy trăm cung nữ cài ngọc trai, lông chim trả, mặc gấm thêu, từ trong màn bước ra đánh trống sấm, diễn các khúc "Phá trận nhạc", "Thái bình nhạc", "Thượng nguyên nhạc". Rồi dắt voi lớn, tê giác vào sân, có con biết lạy, biết múa, cử động đều hợp tiết nhạc.
Mỗi đêm rằm tháng giêng, vua lại ngự lầu Cần Chính xem diễn nhạc. Các nhà quý thần và họ ngoại của vua dựng lầu để xem (?), đến khuya (?) vua sai cung nữ ra trước lầu ca múa cho họ vui. (Trích "Minh Hoàng tạp lục")
Nhạc Lê Viên.
Trong năm Thiên Bảo, Huyền Tông cho mấy trăm cung nữ làm đệ tử Lê Viên (đội ca múa nhạc của cung đình do vua lập ra, tập luyện ở vườn Lê), cho ở cả tại Bắc viện cung Nghi Xuân. Vua vốn am hiểu âm luật (quy tắc cao thấp của các âm trong âm nhạc). Bấy giờ có Mã Tiên Kỳ, Lý Quy Niên, Hạ Hoài Trí đều thông thạo âm luật và tiết nhịp. An Lộc Sơn từ Phạm Dương vào chầu, cũng dâng mấy trăm ống tiêu bằng ngọc trắng, đều được bày ở Lê Viên. Từ đó âm thanh nơi ấy gần như chẳng còn giống ở cõi người. (Trích "Đàm tân lục")
Thái Chân phi.
Thái Chân phi (tức Dương Quý phi) giỏi nhiều ngón nhạc, giỏi nhất là gõ khánh (nhạc cụ bằng đá hoặc ngọc, treo lên giá mà gõ). Tiếng gõ của bà trong trẻo ngân vang, lại có nhiều khúc mới, đến các tay giỏi của Thái thường và Lê Viên cũng không ai hơn được.
Huyền Tông sai lấy ngọc xanh ở Lam Điền tạc thành khánh. Thượng phương (xưởng chế tác đồ dùng trong cung) làm giá treo khánh và các tua rủ, đều khảm vàng, đính ngọc trai, lông trả cùng các vật quý lạ. Lại đúc vàng thành hai con sư tử dáng vươn vuốt chồm tới, mỗi con nặng hơn hai trăm cân, dùng làm chân đế. Các phần chạm vẽ khác cũng rực rỡ, làm khéo léo tinh xảo, đương thời không gì sánh được.
Đến khi vua chạy vào đất Thục rồi trở về kinh, nhạc khí phần nhiều đã mất, riêng chiếc khánh ngọc tình cờ còn lại. Vua nhìn mà buồn rầu, không nỡ để nó trước mặt, vội sai chở đến Thái thường tự. Đó chính là chiếc khánh nay còn cất trong kho Chính thanh của Thái nhạc thự (sở coi nhạc thuộc Thái thường tự). (Trích "Khai Thiên tín ký")
Nhạc chương đời Thiên Bảo.
Trong năm Thiên Bảo, các bản nhạc phần nhiều lấy tên đất biên cương, như các khúc Lương Châu, Cam Châu, Y Châu. Các đoạn của những khúc ấy đều có phần gọi là "nhập phá" (đoạn cuối của đại khúc, nhịp chuyển sang dồn dập). Về sau những đất ấy đều bị Tây Phiên (tức Thổ Phồn) chiếm mất, chữ "phá" (nghĩa là vỡ, mất) chính là điềm báo trước. (Trích "Truyền tái lục")
Vi Cao.
Vi Cao trấn giữ Tây Xuyên, dâng lên khúc "Thánh nhạc", gửi kèm vũ công và nhạc phổ. Khi đến kinh, họ tập dượt ở lưu để (nhà trọ của các trấn đặt tại kinh đô). Mấy người của Giáo phường lén xem trộm, nhờ thế dâng lên vua trước. (Trích "Lư thị tạp thuyết")
Vu Địch.
Tư không (một trong các chức quan cao nhất triều đình) Vu Địch nhân việc Thái úy Vi Cao dâng "Thánh nhạc", cũng soạn khúc "Thuận thánh nhạc" để dâng. Mỗi khi mở tiệc, ông đều cho tấu khúc ấy. Nhạc đến nửa chừng thì các hàng vũ công đều cúi rạp xuống, chỉ một người múa ở giữa. Mạc khách (người giúp việc trong phủ quan) là Vi Hoãn cười nói: "Sao lại đem hết quân lính ra mà để một người múa một mình?" Tuy là lời đùa, nhưng cũng đều có ý cả.
Vu Địch lại cho các nữ kỹ múa dật vũ (lối múa xếp thành hàng lối theo nghi lễ), mạnh mẽ hùng tráng, khéo léo, gọi là "Tôn Vũ thuận thánh nhạc" (ví với Tôn Vũ, nhà binh pháp thời xưa từng luyện cung nữ thành đội ngũ). (Trích "Quốc sử bổ")
Văn Tông.
Đường Văn Tông giỏi thổi sáo nhỏ. Bấy giờ có pháp sư Văn Tự là nhập nội đại đức (vị cao tăng được mời vào cung giảng kinh). Một hôm ông mắc tội, bị đày đi. Đệ tử của ông vào cung thu dọn đồ đạc trong viện, đồ đạc bị tịch thu (?); bọn họ vẫn còn bắt chước giọng giảng kinh của thầy. Vua lấy giọng ấy phổ thành một khúc nhạc, gọi là "Văn Tự tử". (Trích "Lư thị tạp thuyết")
Thẩm A Kiều.
Thời Văn Tông có cung nhân Thẩm A Kiều múa khúc "Hà Mãn Tử" cho vua xem. Giọng hát, lời ca, phong thái đều uyển chuyển trôi chảy. Múa xong, vua ban cho chiếc vòng vàng đeo cánh tay, rồi hỏi gốc gác. A Kiều thưa: "Thiếp vốn là ca kỹ của Ngô Nguyên Tế. Nguyên Tế bại, nhờ giọng hát mà thiếp được làm cung nữ."
Rồi nàng dâng một bộ phương hưởng (nhạc cụ gồm nhiều phiến treo trên giá để gõ) bằng ngọc trắng, nói vốn là của Ngô Nguyên Tế. Bộ ấy sáng trong, mát lạnh, soi được xa hơn mười bước. Nàng nói dùi gõ làm bằng sừng tê giác, gõ vào vật gì cũng có tiếng ngân vang (?). Giá treo làm bằng gỗ đàn hương, vân gỗ như ráng mây, hương thơm thấm vào người cả tháng chưa tan. Cách làm tinh xảo, hẳn không phải vật của Trung Quốc.
Vua bèn cho A Kiều tấu khúc "Lương Châu". Âm điệu trong trẻo vút cao, người nghe ai cũng thấy lòng buồn thương. Vua nói đây là "nhạc trên trời", rồi cho các cung nhân làm đệ tử của A Kiều. (Trích "Đỗ Dương tạp biên")
Ý Tông.
Một hôm Đường Ý Tông gọi nhạc công vào. Vua đang tấu nhạc, chơi theo điệu Đạo (?), rồi tự gõ nhịp, nên nhạc công theo đúng nhịp ấy mà chơi; khúc nhạc được đặt tên là "Đạo điệu tử". Các vương ở Thập trạch (khu mười dinh thự của các hoàng tử) phần nhiều hiểu âm nhạc. Con hát, phường chèo, các trò tạp kỹ nhà nào cũng có, để sẵn đón vua khi vua ghé chơi, tấu nhạc rước vua. Trong cung gọi họ là "âm thanh lang quân" (các cậu ấm mê âm nhạc). (Trích "Lư thị tạp thuyết")
Vương Lệnh Ngôn.
Khi Tùy Dạng Đế sắp đi Giang Đô, con trai nhạc công Vương Lệnh Ngôn từ trong cung về. Lệnh Ngôn hỏi hôm nay dâng khúc gì, con đáp: "Khúc An công tử." Lệnh Ngôn bảo con tấu thử, rồi nói: "Con không nên theo vua đi. Khúc này không có âm cung (âm chủ trong năm âm cung, thương, giốc, chủy, vũ, tượng trưng cho vua); vua ắt không trở về." Quả nhiên đúng như lời ông.
Ninh vương Hiến.
Tục ở Tây Lương Châu ưa âm nhạc, có soạn khúc mới tên là "Lương Châu". Trong năm Khai Nguyên, người ta dâng khúc ấy. Vua gọi các vương cùng xem ở điện phụ. Nhạc dứt, các vương đều lạy mừng, khen hay. Riêng Ninh vương không lạy. Vua quay lại hỏi.
Ninh vương tâu: "Khúc này tuy hay, nhưng thần có nghe rằng: âm nhạc bắt đầu từ âm cung, lan ra ở âm thương, hoàn thành ở âm giốc; âm chủy, âm vũ đều bắt rễ và nương theo cung, thương. Khúc này thì cung rời rạc mà chủy ít, thương rối loạn mà thêm gay gắt. Thần nghe nói cung là vua, thương là bề tôi. Cung không mạnh thì thế vua thấp; thương thừa thãi thì việc của bề tôi lấn quyền. Thế vua thấp thì bị kẻ dưới bức ép; bề tôi lấn quyền thì phạm đến người trên. Điều ấy nảy ra từ chỗ rất nhỏ, hiện ra ở âm thanh, truyền vào lời ca, rồi thấy ở việc đời. Thần sợ ngày sau sẽ có hoạ vua phải bôn ba lưu lạc, có nạn bề tôi phản nghịch bức bách, đều đã báo trước ở khúc nhạc này."
Vua nghe, lặng thinh. Đến khi loạn An Lộc Sơn, Sử Tư Minh nổ ra, cả Trung Hoa sôi sục như vạc nước, mới thấy tài nghe nhạc tinh tường của Ninh vương. (Trích "Khai Thiên truyền tín ký")
Vương Nhân.
Đầu năm Thanh Thái đời Hậu Đường, Vương Nhân làm tòng sự (quan giúp việc trong phủ) ở Lương, dưới quyền Phạm công Diên Quang. Tháng giêng mùa xuân, đồng nội còn lạnh, Phạm công dẫn các mạc liêu (quan giúp việc trong phủ) tiễn khách triều đình ở đình Chiết Liễu. Nhạc đang chơi theo giọng vũ, thế mà tiếng gõ sắt lại riêng mang âm cung, rốt cuộc không hoà hợp (?).
Riêng Vương Nhân lấy làm lạ, kín đáo nói với Lý đại phu Thức, quan phán quan việc quân, và Đường viên ngoại Hiến, quan quản ký (coi văn thư): "Hôm nay ắt có chuyện dối trá rối ren, vì âm nhạc không hoà. Nay các nhạc cụ đều chơi giọng vũ, riêng tiếng gõ kim loại lại mang âm cung. Vả vũ thuộc hành Thủy, cung thuộc hành Thổ (theo thuyết ngũ hành, năm âm ứng với năm yếu tố của trời đất), Thủy với Thổ khắc nhau, há chẳng đáng lo sao?"
Lúc ấy tiệc tan, khách triều đình về phía tây. Phạm công dẫn khách, dắt chim ưng chó săn đi săn ở phía bắc quán Vương Bà, bị ngựa phi hất ngã, nằm giữa bãi hoang không ai cứu kịp. Từ giờ thìn, giờ tị (khoảng 7 đến 11 giờ sáng) cho đến quá giờ ngọ (khoảng 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều), ông ngất lịm rồi mới tỉnh lại. Âm nhạc báo trước, thật đã ứng nghiệm. (Trích "Ngọc đường nhàn thoại")
Ca hát.
Tần Thanh và Hàn Nga.
Tiết Đàm học hát với Tần Thanh, chưa học hết tài của thầy đã tưởng mình học xong, bèn từ biệt ra về. Tần Thanh không giữ lại, tiễn ở đường lớn ngoài thành, gõ nhịp hát một bài buồn. Tiếng hát làm rung cây rừng, âm vang chặn cả mây đang trôi. Tiết Đàm xin lỗi, xin quay lại học, suốt đời không dám nói chuyện về nữa.
Tần Thanh nói với bạn: "Xưa Hàn Nga sang phía đông đến nước Tề, hết lương ăn, đi qua cửa Ung Môn bèn bán tiếng hát kiếm cái ăn. Nàng đi rồi mà dư âm còn quấn quanh xà nhà ba ngày không dứt, người quanh đó cứ tưởng nàng chưa đi. Nàng đi qua một quán trọ, người chủ quán làm nhục nàng. Hàn Nga bèn cất giọng dài khóc than thảm thiết, cả xóm già trẻ đều buồn rầu, nhìn nhau mà khóc, ba ngày không ăn. Họ vội đuổi theo xin lỗi nàng. Hàn Nga lại cất giọng hát dài, cả xóm già trẻ vui mừng vỗ tay nhảy múa, không tự kìm được. Bèn biếu nàng hậu hĩ rồi tiễn đi. Vì thế người ở Ung Môn đến nay vẫn giỏi hát, giỏi khóc, là bắt chước giọng mà Hàn Nga để lại." (Trích "Bác vật chí")
Thích phu nhân.
Thích phu nhân (sủng phi của Hán Cao Tổ) giỏi điệu múa vung tay áo, uốn lưng, hát các khúc "Xuất tái", "Nhập tái", "Vọng quy". Mấy trăm thị tỳ đều học theo. Khi cả hậu cung cùng hát, tiếng hát thường vút lên tận mây xanh. (Trích "Tây Kinh tạp ký")
Lý Quy Niên.
Trong năm Khai Nguyên đời Đường, ba anh em nhạc công Lý Quy Niên, Bành Niên, Hạc Niên (?) đều có tài, nổi tiếng lừng lẫy. Bành Niên giỏi múa; Hạc Niên (?) giỏi hát, nhất là soạn khúc "Vị Xuyên" rất hay. Họ được vua đặc biệt đoái thương, dựng nhà cửa lớn ở Đông Đô, xa hoa vượt phép, hơn cả nhà công hầu. Nhà ở phường Thông Viễn tại Đông Đô, gian nhà chính đứng đầu cả kinh thành. [Nay Bùi Tấn công đã dời về biệt thự phía nam cửa Định Đỉnh, gọi là nhà Lục Dã.]
Về sau Quy Niên lưu lạc xuống Giang Nam. Mỗi khi gặp ngày đẹp cảnh vui, ông hát vài bài cho người ta nghe, người ngồi đó ai cũng che mặt khóc, bỏ cả rượu. Đỗ Phủ từng tặng ông bài thơ: "Ở dinh Kỳ vương vẫn thường gặp, trước nhà Thôi Cửu mấy lần nghe. Đúng lúc Giang Nam đang mùa cảnh đẹp, mùa hoa rụng lại gặp anh." Thôi Cửu tức Điện trung giám Thôi Địch, em của Trung thư lệnh Thôi Thực. (Trích "Minh Hoàng tạp lục")
Lại một chuyện nữa.
Trong năm Khai Nguyên, trong cung bắt đầu quý chuộng hoa mộc thược dược, tức hoa mẫu đơn bây giờ. [Sách "Khai Nguyên Thiên Bảo hoa mộc ký" nói: trong cung gọi mộc thược dược là mẫu đơn.] Được bốn gốc, các màu đỏ, tía, hồng nhạt, trắng tinh. Vua cho dời trồng trước đình Trầm Hương, phía đông ao Hưng Khánh.
Gặp lúc hoa nở rộ, vua cưỡi ngựa Chiếu Dạ Bạch, Thái Chân phi ngồi bộ liễn (kiệu do người khiêng) theo sau. Vua ra lệnh chọn những người giỏi nhất trong đệ tử Lê Viên, được mười sáu bộ nhạc. Lý Quy Niên, người nổi danh nhất đương thời về hát, tay cầm phách gỗ đàn hương, dẫn đầu dàn nhạc, sắp hát. Vua nói: "Thưởng hoa quý, ngắm phi tử, sao lại dùng lời ca cũ?" Bèn sai Quy Niên cầm giấy hoa vàng đem ban cho Lý Bạch, bảo phải dâng ngay ba bài lời ca theo điệu "Thanh bình".
Lý Bạch vui vẻ nhận lệnh, tuy vẫn còn khổ vì cơn say đêm qua chưa tỉnh, liền cầm bút viết. Lời rằng:
"Mây nhớ xiêm áo, hoa nhớ dung nhan; gió xuân sớm phất, sương hoa đượm nồng. Nếu chẳng gặp nhau trên đỉnh núi Quần Ngọc (núi tiên nơi Tây Vương Mẫu ở), thì ắt gặp dưới trăng đài Dao (lầu ngọc của tiên).
Một cành đỏ thắm, sương đọng ngát hương; chuyện mây mưa núi Vu (tích vua Sở mộng gặp thần nữ núi Vu Sơn) chỉ luống đứt ruột. Thử hỏi trong cung Hán ai sánh được? Đáng thương thay Phi Yến (Triệu Phi Yến, hoàng hậu nhà Hán nổi tiếng đẹp) còn phải cậy phấn son mới.
Hoa quý cùng người đẹp nghiêng nước cùng vui, khiến quân vương mãi mỉm cười ngắm. Giải hết nỗi sầu khôn cùng của gió xuân, phía bắc đình Trầm Hương tựa lan can."
Quy Niên vội dâng lời ca lên. Vua sai đệ tử Lê Viên lên dây, chỉnh sáo qua loa, rồi giục Quy Niên hát. Thái Chân phi cầm chén pha lê nạm bảy thứ báu, rót rượu nho Tây Lương Châu, mỉm cười đón ý bài ca, tình ý rất nồng hậu. Vua tự thổi sáo ngọc đệm theo; mỗi khi đến chỗ chuyển đoạn, vua lại kéo chậm tiếng sáo để chiều lòng phi. Thái Chân uống xong, thu khăn thêu, lạy tạ lần nữa.
Quy Niên thường kể với năm vương rằng, nhớ lại những lần nhờ tiếng hát mà mình được đắc ý, không lần nào hơn lần ấy; đó cũng là cảnh tột đỉnh của một thời. Từ đó vua đoái đến Lý Hàn lâm (Lý Bạch, lúc ấy làm Hàn lâm học sĩ, chức quan văn hầu cận soạn thảo văn từ cho vua) khác hẳn các học sĩ khác.
Nhưng Cao Lực Sĩ (viên hoạn quan được vua tin dùng) vẫn lấy chuyện phải cởi giày cho Lý Bạch (tích Lý Bạch say rượu bắt Cao Lực Sĩ cởi giày cho mình) làm nỗi nhục lớn. Một hôm Thái Chân phi ngâm lại những lời ca ấy, Lực Sĩ đùa rằng: "Tôi tưởng phi tử phải oán Lý Bạch đến tận xương tủy, sao lại còn quyến luyến như thế?" Thái Chân giật mình hỏi: "Sao Hàn lâm học sĩ lại có thể làm nhục người như vậy?" Lực Sĩ nói: "Đem Phi Yến ví với phi tử là hạ thấp phi tử quá lắm." Thái Chân cho là rất đúng. Vua từng ba lần muốn cho Lý Bạch làm quan, rốt cuộc bị người trong cung ngăn trở nên thôi. (Trích "Tùng song lục")
Lý Cổn.
Lý Cổn hát hay nổi tiếng ở vùng phía nam sông Trường Giang, danh vang tới kinh đô. Thôi Chiêu vào triều, lén chở ông theo. Rồi Thôi Chiêu mời khách khứa, mời dàn nhạc hạng nhất cùng các ca kỹ nổi tiếng ở kinh thành, mở một buổi tiệc lớn. Chiêu nói có người em họ, xin cho ngồi ghế cuối, rồi cho Lý Cổn mặc áo rách bước ra, cả tiệc cười chê.
Lát sau rượu được dọn ra, Chiêu nói: "Mời em họ hát một bài." Mọi người lại cười. Đến khi Lý Cổn vừa cất một tiếng, các nhạc công đều kinh hãi kêu: "Đây là Lý Bát lang (cậu Tám họ Lý)!" rồi vây quanh lạy ông. (Trích "Quốc sử bổ")
Hàn Hội (?).
Hàn Hội (?) hát hay tuyệt diệu. Ông cùng những người nổi danh được gọi là "Tứ Quỳ" (?) (bốn người hát giỏi, ví với ông Quỳ, quan coi nhạc thời vua Thuấn), và ông đứng đầu nhóm ấy. (Trích "Quốc sử bổ")
Mễ Gia Vinh.
Cái hay của ca khúc đã có từ lâu. Trong năm Nguyên Hòa, nhạc công của triều đình có Mễ Gia Vinh, Hà Kham; gần đây có Trần Bất Hiềm và con trai ông là Ý Nô. Mười, hai mươi năm nay tuyệt nhiên không nghe ai hát hay nữa, đời chỉ chuộng lối "phách đàn" (hát kèm gõ phách gảy đàn). Lối phách đàn bắt đầu từ Lý Khả Cửu. Thời Ý Tông có các khúc ân trạch (khúc được vua ban ơn) như "Biệt Triệu Thập" (Từ biệt Triệu Thập), "Khốc Triệu Thập" (Khóc Triệu Thập).
Thượng thư Lưu Vũ Tích có thơ tặng Mễ Gia Vinh: "Làm cung phụng (?) (nhạc công hầu vua) qua ba triều, Mễ Gia Vinh, khéo biến giọng mới thành giọng cũ. Nay lớp sau coi nhẹ lớp trước, thôi thì nhuộm râu để mà chiều bọn hậu sinh." Lại khi từ nơi bị biếm chức trở về kinh, nghe Hà Kham hát, ông làm thơ: "Hai mươi năm xa cách kinh thành, nghe lại nhạc trời, lòng xúc động khôn cầm. Người cũ chỉ còn mỗi Hà Kham, xin ân cần hát lại khúc Vị Thành." (Trích "Lư thị tạp thuyết")
Sáo.
Ống sáo Chiêu Hoa.
Ở cung Hàm Dương nhà Tần có cây sáo ngọc dài hai thước ba tấc, có hai mươi sáu lỗ. Thổi lên thì thấy xe ngựa, núi rừng thấp thoáng nối nhau hiện ra; ngưng thổi thì không thấy nữa. Tên gọi là ống Chiêu Hoa. (Trích "Tây Kinh tạp ký")
Đường Huyền Tông.
Huyền Tông có lần ngồi buổi chầu, cứ chốc chốc lấy ngón tay ấn lên ấn xuống trên bụng. Bãi chầu, Cao Lực Sĩ tâu: "Lúc nãy bệ hạ mấy lần lấy ngón tay ấn bụng, há chẳng phải long thể hơi khó ở sao?"
Huyền Tông nói: "Không phải. Đêm qua ta mộng đi chơi cung trăng. Các vị tiên lấy nhạc Thượng Thanh (cõi trời cao trong Đạo giáo) làm vui cho ta, tiếng nhạc trong trẻo vút cao, gần như không phải thứ người đời được nghe. Ta say sưa hồi lâu, họ hoà tấu thanh nhạc tiễn ta về. Khúc nhạc thê lương cảm động, đến giờ còn văng vẳng bên tai. Vừa rồi ta đã dùng sáo ngọc dò lại được hết. Ngồi chầu, ta sợ quên mất nên giắt sáo ngọc trong áo, chốc chốc lấy tay dò lên dò xuống, chứ không phải khó ở."
Lực Sĩ lạy hai lạy mừng: "Đây là chuyện phi thường. Xin bệ hạ tấu một lần cho thần nghe." Vua thử thổi, âm thanh cao xa vời vợi, không sao tả được. Lực Sĩ lại lạy, xin hỏi tên khúc. Vua cười nói: "Khúc này tên là Tử vân hồi (Mây tía quay về)." Khúc ấy được ghi vào nhạc chương, nay Thái thường còn bia khắc. (Trích "Khai Thiên truyền tín ký")
Hán Trung vương Vũ.
Hán Trung vương Lý Vũ làm Thái thường khanh (quan đứng đầu Thái thường tự). Một sớm đi chầu, nghe có người ở phường Vĩnh Hưng thổi sáo, ông hỏi có phải nhạc công của Thái thường không, người ta đáp phải. Về sau nhân lúc duyệt nhạc, ông gọi người ấy đến hỏi: "Sao hôm ấy lại nằm mà thổi sáo?" (Trích "Truyền ký")
Lý Mô.
Lý Chu ưa chuyện lạ, có lần kiếm được cây trúc ám khói ở một nhà quê, cắt làm sáo, cứng như sắt đá, đem tặng Lý Mô. Lý Mô thổi sáo giỏi nhất thiên hạ. Một đêm trăng, ông đi thuyền trên sông, thổi sáo cho người cùng thuyền nghe, tiếng sáo vang trong, bay bổng.
Bỗng có một người khách trên bờ gọi thuyền xin đi nhờ. Lên thuyền rồi, khách xin sáo thổi, tiếng sáo cực kỳ tinh diệu, đá núi như muốn nứt, Lý Mô bình sinh chưa từng thấy. Đến đoạn nhập phá, hơi thở cuộn xoáy, cây sáo vỡ vụn ngay dưới ngón tay. Khách đi đâu không ai biết. Người trên thuyền ghi lại chuyện này, ngờ đó là giao long (loài rồng ở dưới nước).
Lý Mô từng có đêm thu thổi sáo trên bãi sông (?), thuyền chở rất chật. Vừa cất giọng, mọi động tĩnh đều lặng im. Thổi được vài khúc, gió mạnh ào ào kéo tới. Lát sau, người lái thuyền và khách buôn có kẻ than thở, khóc lóc. (Trích "Quốc sử bổ")
Lại một chuyện nữa.
Trong năm Khai Nguyên, Lý Mô thổi sáo đứng đầu bộ thứ nhất, gần đây không ai sánh bằng. Vì có việc, ông xin phép Giáo phường đến Việt Châu. Quan lại và dân gian thay nhau mở tiệc để xem tài ông.
Bấy giờ trong châu có mười người đi thi tiến sĩ, đều có của cải sản nghiệp, bèn góp hai nghìn đồng cùng hẹn ra hồ Kính, định mời Lý Mô thổi sáo trên hồ, nghĩ rằng phong vận của ông càng làm cảm động cả người lẫn thần. Vì tốn kém nhiều mà ít người, họ hẹn mỗi người mời thêm một khách. Trong số đó có một người đến chiều tối mới nhớ ra, không kịp mời ai khác. Hàng xóm ông có Độc Cô sinh, tuổi già, ở lâu nơi đồng ruộng, không biết việc đời, có vài gian nhà tranh, thường gọi là ông Độc Cô; đến đây bèn mời ông cho đủ số.
Đến chỗ hẹn, sóng trong muôn khoảnh, cảnh vật đều lạ lùng. Lý Mô lau sáo, cho thuyền dần ra giữa hồ. Lúc ấy mây mỏng phủ quanh (?), gió lướt mặt nước, sóng bỗng nổi lên. Lý Mô nâng sáo, tiếng sáo vừa cất lên thì mây mù tan hết, nước cây trong trẻo rõ ràng, phảng phất như có thần linh giáng xuống. Khách ngồi đó thay nhau ca ngợi, cho rằng nhạc trên thiên đình cũng không bằng.
Riêng Độc Cô sinh không nói một lời. Những người trong cuộc đều tức giận. Lý Mô cho là ông coi thường mình, rất bực. Hồi lâu, Lý Mô lại lặng nghĩ thổi một khúc, càng tuyệt diệu hơn, ai nấy đều khen ngợi kinh ngạc. Độc Cô sinh vẫn không nói gì. Người hàng xóm mời ông đến rất xấu hổ, hối hận, thưa với mọi người: "Ông Độc Cô ở nơi làng quê hẻo lánh, ít khi vào thành, chuyện âm nhạc thì ông không thông." Mọi người cùng chê trách ông. Độc Cô sinh không đáp, chỉ mỉm cười.
Lý Mô nói: "Ông như vậy là coi thường, hay ông là tay giỏi?" Độc Cô sinh thong thả nói: "Sao ông biết tôi không hiểu?" Khách ngồi đó đều thay đổi sắc mặt, thay Lý Mô xin lỗi ông. Độc Cô nói: "Ông thử thổi khúc Lương Châu." Hết khúc, Độc Cô sinh nói: "Ông cũng rất tài, nhưng giọng điệu lẫn nhạc của người Di (dân tộc ngoài Trung Quốc); có phải ông từng có người bạn như thế không?"
Lý Mô hết sức kinh ngạc, đứng dậy lạy: "Ông cụ thật thần diệu tuyệt vời! Chính tôi cũng không tự biết. Thầy dạy đầu tiên của tôi đúng là người như thế." Ông lão lại nói: "Đến đoạn thứ mười hai, ông lỡ lạc sang điệu Thủy, ông có biết không?" Lý Mô thưa: "Tôi ngu dốt, thật không nhận ra."
Độc Cô sinh bèn lấy sáo thổi. Lý Mô còn một cây sáo khác, lau sạch dâng lên. Độc Cô xem rồi nói: "Cây này chẳng dùng được, người cầm nó chỉ biết sơ sơ thôi." Bèn đổi cây khác, nói: "Cây này đến đoạn nhập phá ắt sẽ vỡ, ông có tiếc không?" Lý Mô thưa: "Không dám tiếc."
Ông lão bèn thổi, tiếng sáo bay vút vào mây, bốn bề chấn động run sợ. Lý Mô kính sợ không dám cựa. Đến đoạn thứ mười ba, ông lão chỉ ra chỗ sai, Lý Mô kính phục lạy. Đến đoạn nhập phá thì sáo vỡ toác, không thổi hết khúc được nữa. Lý Mô lạy hai lạy, mọi người đều lặng im rồi tan về.
Sáng hôm sau, Lý Mô cùng những người dự tiệc đều đến thăm, tới nơi chỉ còn căn nhà tranh, không thấy Độc Cô sinh đâu. Người đất Việt biết chuyện đều đi tìm, rốt cuộc không biết ông đi đâu. (Trích "Dật sử")
Hứa Vân Phong.
Hứa Vân Phong là nhạc công thổi sáo. Đầu năm Trinh Nguyên, Vi Ứng Vật từ chức Lan đài lang (quan coi sách vở ở Bí thư sảnh) ra làm mục Hòa Châu (quan đứng đầu châu Hòa), không phải điều mình mong, rất bất đắc chí. Ông đi thuyền nhẹ xuôi về đông, đêm đậu ở trạm Linh Bích. Lúc ấy trời vừa quang mây, sương thu đọng lạnh, ông đang ngâm vịnh làm thơ trong thuyền (?), chợt nghe tiếng sáo của Vân Phong, than thở hồi lâu.
Vi công am hiểu âm luật, bảo tiếng sáo này rất giống pháp khúc (nhạc khúc trang nghiêm dùng trong cung) của Lê Viên mà Lý Mô thổi hồi Thiên Bảo, bèn gọi Vân Phong đến hỏi, thì ra là cháu ngoại Lý Mô.
Vân Phong kể: "Tôi người gốc ở Nhậm Thành, nhiều năm chưa về. Đầu năm Thiên Bảo, tôi mới sinh được một tháng, đúng lúc xa giá vua đi lễ Đông phong (lễ tế trời đất ở núi Thái Sơn) trở về, dừng ở Nhậm Thành. Ông ngoại nghe tin tôi mới sinh, đến thăm rất mừng, bèn bế tôi đến chỗ học sĩ Lý Bạch xin đặt cho cái tên đẹp.
Lý công đang ngồi ở quán rượu, lớn tiếng gọi rượu. Bà chủ quán họ Hạ Lan, tuổi đã ngoài chín mươi, mời Lý công lên lầu uống. Ông ngoại tôi dâng rượu, Lý công cầm bút, say mà viết lên ngực tôi rằng: 'Dưới ấy là người nào? Không nói, thật là cái hay của ta. Nói đến giữa trưa. Khói mây rời khỏi tòa báu.' Ông ngoại tôi thưa: 'Vốn xin ngài đặt tên, nay không hiểu những lời ngài viết.'
Lý công nói: 'Tên nằm ngay trong đó. "Dưới ấy là người" là chữ "mộc" (cây) và chữ "tử" (con); "mộc" với "tử" ghép lại thành chữ "Lý". "Không nói" là "mạc ngôn"; chữ "mạc" với chữ "ngôn" ghép lại thành chữ "Mô". "Hay" là chữ "nữ" (con gái) với chữ "tử" (con); con của con gái tức là cháu ngoại. "Nói đến giữa trưa" là chữ "ngôn" (nói) với chữ "ngọ" (giờ ngọ, giữa trưa); ghép lại thành chữ "Hứa". "Khói mây rời khỏi tòa báu" là mây ra khỏi chữ "phong", tức là "Vân Phong". Vậy là: cháu ngoại Lý Mô, Hứa Vân Phong.' (Đây là lối chơi chiết tự: tách, ghép các bộ phận của chữ Hán để giấu tên.) Từ đó đặt tên cho tôi như vậy.
Tôi vừa mười tuổi đã mồ côi, bèn cưỡi ngựa tốt (?) về phía tây vào Trường An. Ông ngoại thương tôi từ xa đến, cho theo học cùng các cậu, bảo tôi có khiếu âm nhạc, dạy cho thổi sáo ngang. Mỗi lần thổi xong một khúc, ông lại vỗ lưng khen ngợi. Gặp lúc pháp bộ Lê Viên lập tiểu bộ âm thanh (đội nhạc thiếu niên), hơn ba mươi người, đều dưới mười lăm tuổi.
Ngày ... tháng sáu năm Thiên Bảo thứ mười bốn, vua dừng xa giá ở Ly Sơn, đúng ngày sinh của Quý phi. Vua sai tiểu bộ âm thanh tấu nhạc ở điện Trường Sinh, lại tấu một khúc mới chưa có tên. Gặp lúc Nam Hải dâng quả vải, nhân đó đặt tên khúc là 'Lệ chi hương' (Hương quả vải). Tả hữu reo hò, tiếng vang động cả núi khe. Năm ấy An Lộc Sơn làm phản, xa giá trở về kinh. Từ đó về sau tôi gặp toàn loạn lạc, phiêu bạt ở Nam Hải gần bốn mươi năm. Nay tôi đi thăm bà con, đến Long Khâu."
Vi công nói: "Ta có người con của vú nuôi, tên là Thiên Kim, hồi Thiên Bảo từng học sáo với Lý cung phụng (?), học thành thì mất, ta thường buồn thương. Cây sáo cũ anh ấy thổi chính là do Lý quân ban cho." Rồi lấy cây sáo cũ trong túi ra. Vân Phong quỳ đỡ lấy, đau xót vuốt ve ngắm nhìn, nói: "Quả là sáo tốt, nhưng không phải cây ông ngoại tôi thổi."
Rồi ông thưa với Vi công: "Trúc mọc ở phía nam đầm Vân Mộng, chọn lựa dưới đình Kha. Phải là cây mọc trước rằm tháng bảy năm nay, chặt trước rằm tháng bảy năm sau. Quá hạn mà không chặt thì tiếng bị tắc; chưa đến hạn mà chặt thì tiếng nổi phù. Tiếng phù là do ngoài bóng mà trong khô; trong khô là do nhận khí (sinh khí của trời đất) không đầy đủ; khí không đầy đủ thì cây trúc yểu (non yếu, chóng hỏng).
Cứ phát một tiếng thì ra vào chín hơi thở. Nhạc tuyệt đỉnh thời xưa, một đoạn có mười hai tiết, một tiết có mười hai nhịp gõ. Còn nhạc nổi tiếng ngày nay, như khúc 'Lạc mai' (Hoa mai rụng) với vần điệu trôi chảy làm xúc động khách chơi vườn Kim Cốc, khúc 'Chiết liễu' (Bẻ cành liễu) gửi tình làm đau lòng lính thú ở ải Ngọc Môn, quả là tiếng trong, nhưng khác với nhạc tuyệt đỉnh, không thể mời thần giáng xuống mà cầu phúc. Cây trúc đã yểu gặp nhạc tuyệt đỉnh ắt vỡ, vì thế tôi biết không phải cây ông ngoại tôi thổi."
Vi công nói: "Ta muốn làm rõ tài nhận định sáo của anh, sáo vỡ cũng không sao." Vân Phong bèn cầm sáo thổi khúc "Lục Châu biến", một đoạn chưa hết thì sáo đánh "rắc" một tiếng, nứt toác ở giữa. Vi công kinh ngạc than phục hồi lâu, rồi trọng đãi Vân Phong, xếp vào ban nhạc. (Trích "Cam trạch dao")
Lã Hương Quân.
Lã Hương Quân là khách buôn ở vùng Động Đình, thường buôn tạp hóa ở Giang Tây, kiếm lời một phần mười. Ngoài số lời ấy, hễ dư ra thì đem cho bà con nghèo, rồi đến người nghèo, không chứa thêm gì. Ông giỏi thổi sáo, mỗi khi gặp nơi non nước đẹp đều buộc thuyền lại tìm tòi ngắm cảnh, thổi sáo rồi mới đi.
Có lần vào đêm trăng giữa mùa xuân, ông đậu thuyền bên núi Quân Sơn, bảo dọn rượu uống một mình, uống một chén rồi thổi vài khúc sáo. Chợt thấy trên sóng có chiếc thuyền chài đi tới, đến gần thì là một ông già, lông mày bạc trắng, cử chỉ khác thường. Hương Quân đặt sáo đứng dậy, đón lên thuyền. Ông già buộc thuyền chài vào thuyền Hương Quân rồi bước lên, hai bên chào hỏi.
Ông già nói: "Nghe tiếng sáo của ông vang trong, khúc điệu khác thường, nên ta mới đến." Hương Quân mời ông uống mấy chén. Ông già nói: "Lão hồi nhỏ có học sáo, ông có muốn học không?" Hương Quân vốn say mê sáo, đứng dậy lạy, xin làm học trò kém cỏi.
Ông già bèn lấy trong áo ra ba ống sáo: một ống to bằng một vòng hai tay ôm; ống thứ hai to như sáo người thường cất giữ; ống còn lại cực nhỏ, như cán bút mảnh. Hương Quân lại lạy, xin ông thổi một khúc. Ông già nói: "Ống lớn không thể thổi, ống vừa cũng vậy. Ống nhỏ ta thổi cho ông một khúc, không biết có thổi hết được không."
Hương Quân nói: "Xin được nghe về những ống không thể thổi." Ông già nói: "Ống thứ nhất thổi ở chư thiên (các tầng trời), trước các thượng đế, hoặc Nguyên quân, hoặc Thượng Nguyên phu nhân (các vị thần tiên bậc cao trong Đạo giáo), hoà cùng nhạc trên trời. Nếu thổi ở cõi người thì người tiêu tan, đất nứt nẻ, mặt trời mặt trăng mất ánh sáng, năm sao (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) lạc thứ tự, núi non sụp đổ, những chuyện khác không kể xiết.
Ống thứ hai thổi trước các tiên nhân ở động phủ (hang động nơi tiên ở), ở Bồng Lai, Cô Xạ, Côn Khâu, trước Vương Mẫu và các chân quân (bậc tiên đã đắc đạo), hoà cùng nhạc tiên. Nếu thổi ở cõi người thì cát bay đá chạy, chim đang bay rơi xuống đất, thú đang chạy vỡ óc, năm sao rối loạn, trẻ con sợ đến chết, dân đi đường (?)... những chuyện khác không kể xiết.
Còn ống nhỏ là thứ lão cùng bạn bè thổi cho vui, người thường có thể cùng nghe. Nhưng thổi vẫn không yên, chưa biết có hết khúc được không." Nói xong, ông rút sáo thổi ba tiếng, trên hồ gió nổi, sóng cả mênh mông, cá ba ba nhảy vọt phun nước. Hương Quân cùng đầy tớ kinh hãi run sợ. Thổi đến tiếng thứ năm, thứ sáu thì chim muông trên núi Quân Sơn kêu gào, ánh trăng mờ tối, người trên thuyền đều hoảng sợ.
Ông già bèn ngừng, rót đầy uống mấy chén, rồi ngâm: "Ông già đất Tương đọc sách Hoàng Lão (sách của Hoàng Đế, Lão Tử, tức Đạo gia), tay vin dây sắn tím ngồi trên cỏ biếc. Xuân đến chẳng hay nước sông Tương sâu, chiều tà quên mất đường về Ba Lăng." Lại uống mấy chén, bảo Hương Quân: "Ngày xã (ngày tế thần đất) năm sau, hẹn ông ở đây." Rồi chèo thuyền chài đi, thấp thoáng khuất dần trong làn sóng. Đến mùa thu năm sau, Hương Quân chờ ở Quân Sơn suốt một trăm ngày, rốt cuộc không gặp lại. (Trích "Bác dị chí")
Tất lật.
Lý Úy.
Trong năm Hàm Thông, thừa tướng Lý Úy được phong chức đoan quỹ (chức tể tướng), cùng lúc từ Đại Lương dời sang trấn giữ Hoài Hải. Tiếng tốt về việc cai trị của ông ngày một vang xa, chưa đầy một năm đã được thêm vinh hiển. Ông đổi thay phong tục, rất hợp lòng người. Sau loạn ở Bành Môn (cuộc nổi loạn ở Từ Châu), các phiên trấn (vùng do quan võ trấn giữ) còn tan hoang chưa yên. Ông khiêm cung cai trị, sửa chữa chỗ đổ nát, chỉnh đốn kỷ cương hư hỏng, không ngày nào ngơi việc.
Vì quận ấy ít nơi danh thắng để dạo chơi, đình hóng gió, lầu ngắm trăng đều đã hoang tàn, vườn hoa, đài câu cũng chưa vừa ý, một hôm ông cho ở phía tây đình Hý Mã, nối với đường dốc Ngọc Câu, đào ao hồ, dựng đình đài. Làm xong, đặt tên là "Thưởng Tâm" (vui lòng). Ông trồng hoa cây, nuôi chim lạ thú quý từ phương xa, đều tụ cả về đó. Chín mươi ngày mùa xuân, dân trong thành, cả trai lẫn gái, đều được vào dạo xem.
Một hôm, ông nghe tin viên tiểu hiệu (võ quan cấp thấp) ở Chiết Hữu là Tiết Dương Đào áp tải gạo của Độ chi (cơ quan coi tài chính, thuế má) vào thành. Ông mừng vì họ tên người ấy giống với người hầu cận của Lý tướng công ở Chu Nhai (Lý Đức Dụ, tể tướng bị đày ra Nhai Châu) ngày trước, bèn sai người dò hỏi, quả đúng là người cũ. Ông rất mừng, như được vật xưa quý, bèn sai một tiểu tướng trong nha thay Dương Đào áp tải lương, giữ Dương Đào ở lại nhà khách riêng.
Một hôm, ông gọi Dương Đào cùng dạo chơi, hỏi những điều Dương Đào đã nghe biết và chuyện thổi ống lau ngày trước. Tiết Dương Đào bèn dâng một cuộn ca từ do Lý tướng công ở Chu Nhai, Lục Sướng, Nguyên Chẩn, Bạch Cư Dị soạn. Ông càng mừng. Kế đó Dương Đào lấy ống lau ra thổi ở đình ấy. [Ống của ông rất đặc biệt (?), trong một cây tất lật thường chứa ba ống.] Tiếng như từ chân trời tự nhiên vọng lại, khiến lòng người thư thái nhàn nhã. Ông hết sức khen ngợi. [Ông còn tặng thơ, không nhớ trọn bài, có câu: "Lòng rỗng thân mảnh, thứ nhạn ngậm còn sót lại (?); tiếng sáo phượng, tiếng ngâm rồng hẳn không bằng."]
Rồi ông ban thưởng rất hậu, lại cho hai con trai Dương Đào được làm phó quan ngành muối. Lúc đầu, khi ông làm xong đình ao, chưa có tên đẹp, bèn gọi là "Thưởng Tâm". Các quan tòng sự nhắc đến chữ húy mới của nhà ông [vì chữ "thưởng" có chứa chữ "thượng" (?)]. Ông nói: "Tuyên phụ (tức Khổng Tử) nói chữ 'trưng' thì không nói chữ 'tại', nói chữ 'tại' thì không nói chữ 'trưng' (ý là tên hai chữ thì không phải kiêng riêng từng chữ, mà cũng chẳng phải kiêng chữ gần giống). Huống chi ta không phải hoạn quan hay cung phi, sao phải tránh ngờ vực?" Rốt cuộc không đổi tên.
Đình ấy từ sau khi Tần Ngạn và Tất Sư Đạc làm loạn thì thành chỗ chứa cỏ nuôi súc vật. Than ôi! Đông các (gian nhà phía đông dùng để đón người hiền) của Công Tôn Hoằng, đến thời Lưu Khuất Ly thì thành chuồng ngựa, có khác gì đâu! (Trích "Quế uyển tùng đàm")
Thái Bình quảng ký, quyển 204.
<Bộ Tử, loại tiểu thuyết gia, thuộc nhóm ghi chuyện lạ, Thái Bình quảng ký>
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua Càn Long nhà Thanh ra lệnh biên soạn).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video