Thiên 205 — Quyển 205

 Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn đời Tống, gom các truyện ký, tiểu thuyết từ thời xưa), quyển 205.

 Yết cổ (trống Yết, một loại trống nhỏ hai mặt, gốc từ người Yết ở phương Bắc).

 Huyền Tông; Tống Cảnh; Lý Niên.

 Tào vương Cao; Lý Uyển; Đỗ Hồng Tiệm.

 Trống đồng.

 Trương Phương; Trịnh Tục.

 Tỳ bà (đàn có bầu hình quả lê, cần ngắn, thường bốn dây, ôm trước ngực mà gảy).

 La Hắc Hắc; Bùi Lạc Nhi; Dương phi.

 Đoàn sư; Hán Trung vương Vũ; Vi Ứng Vật.

 Tống Duyện; Hoàng Phủ (?); Vương Nghi.

 Quan Biệt giá; con gái họ Vương.

 Ngũ huyền (?) (đàn năm dây, họ hàng với đàn tỳ bà).

 Triệu Bích.

 Không hầu (đàn dây gảy cổ, giống đàn hạc).

 Từ Nguyệt Hoa.

 Trống Yết

 Trống Yết vốn xuất phát từ âm nhạc của các tộc ngoài biên. Vì là trống của người Nhung, người Yết nên gọi là trống Yết. Âm của nó chủ về luật Thái thốc (một trong mười hai luật – mười hai cao độ chuẩn của nhạc cổ Trung Hoa, ứng với tháng Giêng). Có thuyết nói các bộ nhạc Quy Tư, Cao Xương, Sơ Lặc, Thiên Trúc đều dùng nó.

 Về thứ bậc, nó xếp dưới trống Đô đàm và trống Đáp lạp (trống Đô đàm hình giống trống lưng – trống đeo ngang lưng, hai đầu to giữa thắt – nhưng nhỏ hơn; trống Đáp lạp tức trống Giai), và trên trống Kê lâu. Hình nó như cái thùng sơn (làm bằng gỗ dâu núi (?)). Bên dưới đặt trên một cái giá chạm để đỡ. Đánh bằng hai dùi. Tiếng nó gắt, dữ dội, vang mạnh. Nó rất hợp với những khúc nhịp gấp (?), đến đoạn "phá" (đoạn chuyển nhanh dồn dập trong đại khúc) thì đánh dùi liên hồi, tiếng vụn dồn dập. Nó lại hợp khi ở trên lầu cao ngắm cảnh, trăng sáng gió mát, tiếng trống vút lên không trung vọng đi rất xa, khác hẳn các thứ nhạc khác.

 Dùi làm bằng các loại gỗ hoàng đàn, cẩu cốt, hoa tiêu…, phải phơi thật khô, hết sạch hơi ẩm mà vẫn mềm và mịn. Khô là để tiếng bật vang cao; mịn là để dùi rung nảy mạnh mẽ (?). Vòng trống (vòng khung để căng mặt trống) dùng sắt cứng; sắt phải luyện thật kỹ, vòng phải thật đều. Nếu sắt không cứng thì dây buộc chỗ cao chỗ thấp, xoắn vặn không yên; nếu vòng không đều thì mặt trống chỗ chùng chỗ căng, giống như cái bệnh lệch phím của đàn cầm vậy (?). (Trích từ "Yết cổ lục".)

 Huyền Tông

 Đường Huyền Tông thông hiểu âm luật, là do trời phú. Phàm các loại nhạc cụ dây và ống (?), ông đều đạt đến chỗ tinh diệu. Khi soạn điệu, làm khúc thì tùy ý là thành, không đặt ra khuôn phép, dài ngắn tùy thích, ngón tay đưa ra, các tiếng rời đều trúng khuôn (?). Đến như âm trong âm đục biến chuyển, các luật lữ (hệ mười hai cao độ chuẩn: sáu "luật" thuộc dương, sáu "lữ" thuộc âm) gọi nhau ứng nhau, các âm "quân, thần, sự, vật" (cách gọi năm âm của nhạc cổ: âm cung là vua, thương là bề tôi, giốc là dân, chủy là việc, vũ là vật) chế ngự và sai khiến lẫn nhau, thì dù là Quỳ (nhạc quan thời vua Thuấn) hay Sư Khoáng (nhạc sư nổi tiếng thời Xuân Thu) đời xưa (?) cũng không hơn được.

 Ông đặc biệt yêu trống Yết, thường nói nó là thứ đứng đầu bát âm (tám loại nhạc cụ phân theo chất liệu: kim loại, đá, tơ, tre, bầu, đất nung, da, gỗ), các nhạc khác không sánh được.

 Có lần vào một buổi sớm đầu tháng hai, vua vừa chải đầu đội khăn xong. Lúc ấy mưa đêm vừa tạnh, cảnh sắc tươi sáng, liễu và hạnh ở đình trong tiểu điện sắp nhú nụ. Vua nhìn mà than: "Trước cảnh vật thế này, há lại không vì nó mà phân xử một phen sao?" Những người hầu nhìn nhau, định sai bày rượu, riêng Cao Lực Sĩ thì sai người đi lấy trống Yết. Vua liền ra lệnh, đứng bên hiên mặc sức đánh một khúc, tên là "Xuân quang hảo" (Ánh xuân đẹp) (khúc này do vua tự soạn). Tinh thần thư thái tự đắc, đến khi ngoảnh nhìn thì liễu hạnh đều đã nở bung. Vua chỉ vào mà cười, bảo các phi tần và hoạn quan: "Chỉ một việc này, không gọi ta là Ông Trời được sao?" Mọi người đều hô vạn tuế.

 Vua lại soạn khúc "Thu phong cao" (Gió thu lên cao). Mỗi khi trời thu cao, trong vắt, không một gợn mây, thì tấu khúc ấy, ắt có gió từ xa thong thả thổi tới, lá trong sân thong thả rơi. Tuyệt diệu nhập thần đến như vậy. (Trích từ "Yết cổ lục".)

 Huyền Tông từng dò xét các vương. Ninh vương giữa mùa hè vừa lau mồ hôi vừa căng da trống, sách đang đọc là phổ nhạc Quy Tư. Vua biết, mừng nói: "Anh em thiên tử nên tận hưởng thú vui này." (Trích từ "Dậu Dương tạp trở".)

 Lại một chuyện nữa

 Nhữ Dương vương Tiến là con trưởng của Ninh vương, dung mạo đẹp đẽ, nổi bật trong các phủ vương. Huyền Tông đặc biệt yêu, tự tay dạy cho đánh trống. Lại vì cậu thông minh nhanh nhạy, hiểu thấu chỗ tinh diệu (?), nên mỗi lần vua đi chơi đều theo hầu, không rời một khắc.

 Tiến từng đội mũ (?) bằng lụa láng mà đánh khúc. Vua tự hái một đóa dâm bụt đỏ đặt lên mũ. Hai thứ đều rất trơn, phải lâu mới đặt yên được. Tiến bèn tấu một khúc "Vũ sơn hương" mà hoa không rơi (trong nghề gọi là "giữ yên đầu cổ", cái khó là ở chỗ không lay động). Vua cả mừng, cười, ban đồ bằng vàng, rồi khoe: "Hoa Nô (tên nhỏ của Tiến) tư chất sáng trong, da tóc bóng mịn, không phải người trần, ắt là thần tiên bị đày xuống."

 Ninh vương khiêm tốn tạ ơn, rồi nhân đó chê con mấy câu. Vua cười: "Anh cả không cần lo quá. A Man (tên tự xưng của vua) vốn là thầy xem tướng. Tướng đế vương phải có khí chất anh tuấn, vượt trội, phóng khoáng; nếu không thì phải có độ lượng sâu trầm, bao dung nuôi dưỡng. Hoa Nô chỉ thanh tú hơn người, hoàn toàn không có tướng ấy, vốn chẳng có gì phải nghi ngại. Thêm cử chỉ nhàn nhã, ắt sẽ được tiếng tốt trong hàng công khanh."

 Ninh vương lại tạ, nói: "Nếu xét về mặt này thì thần thua." Vua nói: "Nếu xét về một điều này thì A Man cũng thua anh cả." Ninh vương lại khiêm tốn tạ ơn. Vua cười: "Những chỗ A Man hơn thì nhiều, anh cả cũng không cần khiêm nhường vái lạy (?)." Mọi người đều vui vẻ chúc mừng.

 Huyền Tông tính hào phóng, nhanh nhẹn, rất không thích đàn cầm. Có lần nghe đánh khúc chính lộng (khúc đàn theo điệu chính), chưa dứt đã quát người đàn: "Đãi chiếu (người hầu trong cung chờ lệnh vua, ở đây là nhạc công) ra ngoài!" Rồi bảo hoạn quan: "Mau gọi Hoa Nô mang trống Yết đến, giải cái uế cho ta."

 Lại một chuyện nữa

 Hoàng Phan Xước cũng hiểu âm nhạc. Vua từng sai người gọi, Xước không đến đúng lúc. Vua giận, sai sứ nối nhau đi tìm bắt. Xước đến, tới cạnh điện thì nghe vua đang đánh trống, liền cố ngăn người truyền báo, không cho báo. Chốc lát vua lại hỏi quan hầu: "Thằng nô ấy đến chưa?" Xước lại ngăn. Khúc dứt, vua đổi sang khúc khác, mới được vài chục tiếng, Xước liền chạy vào. Vua hỏi từ đâu tới, Xước đáp: "Có người thân quen đi xa, thần tiễn ra ngoài thành." Vua gật đầu.

 Đánh trống xong, vua bảo: "May mà đến hơi trễ. Lúc nãy ta đang giận, ngươi mà đến thì ắt bị vạ. Vừa rồi nghĩ lại, ngươi vào hầu liền hơn năm mươi ngày, tạm ra ngoài một ngày, không thể không cho người ta đi lại đây đó." Xước lạy tạ xong.

 Có mấy hoạn quan thì thầm cười với nhau, vua gặng hỏi, họ kể hết chuyện Xước đã đến từ sớm, nghe tiếng trống mà chờ thời cơ mới vào. Vua hỏi Xước, Xước nói rõ lúc nào vua đang giận, lúc nào vua nguôi giận, không sai chút nào. Vua lấy làm lạ, lại lớn tiếng bảo: "Chuyện trong lòng dạ, gan ruột ta, há lại có thằng hầu nghe trống nhỏ mà đoán ra được sao? Thế bây giờ thử nói xem ta ra sao?" Xước bèn chạy xuống thềm, quay mặt về phía bắc, khom mình nói lớn: "Vâng chiếu chỉ trông coi cột Kim kê!" (cột dựng tượng gà vàng mỗi khi vua ban lệnh đại xá; ý nói vua đang vui, sắp ban ân). Vua cười lớn mà thôi. (Đều trích từ "Yết cổ lục".)

 Tống Cảnh

 Tống Khai phủ Cảnh (tức Tống Cảnh, giữ hàm Khai phủ nghi đồng tam ty – hàm quan cao nhất, được mở phủ riêng như tam công) tuy cương trực khác người nhưng cũng rất thích âm nhạc, đặc biệt giỏi trống Yết. Lúc mới được vua đoái thương, ông cùng Huyền Tông bàn chuyện trống, nói: "Tang trống không phải đồ gốm Thạch mạt ở Thanh Châu thì là đồ gốm hoa ở Lỗ Sơn; vê nhỏ lớp men biếc lên trên (?); dưới bàn tay phải có tiếng 'bùng khẳng' (chữ 'bùng' đọc thanh khứ – một trong bốn thanh điệu của tiếng Hán cổ)." Theo đó thì đây là trống thứ nhất của "Hán chấn" (?) (tên gọi trống lưng). Vả lại tang trống làm bằng gốm Thạch mạt, gốm hoa thì hẳn là trống lưng; còn bàn tay vỗ ra tiếng "bùng khẳng" là dùng ngón tay, rõ ràng không phải trống Yết. (Trống thứ hai thì bên trái dùng chân, bên phải dùng ngón tay.)

 Cảnh lại nói với vua: "Đầu như đỉnh núi xanh, tay như hạt mưa trắng (?)." Đó chính là cái tài của người đánh trống Yết: "đỉnh núi" lấy ý là không lay động, "hạt mưa" lấy ý là nhanh gấp. Huyền Tông và Cảnh đều giỏi cả hai loại trống, nhưng riêng thích trống Yết, vì nó thanh nhã, tinh tế hơn "Hán chấn" một chút. Người nhà Khai phủ ai cũng biết đánh. Bà nội của Lưu thủ Đông Đô (quan trấn giữ kinh đô phía đông là Lạc Dương khi vua vắng mặt) Trịnh Thúc Minh chính là con gái của Khai phủ. Nay ở nhà họ Trịnh trong phường Tôn Hiền có một lầu nhỏ, chính là chỗ Tống phu nhân tập trống. (Trích từ "Yết cổ lục".)

 Lý Niên

 Lý Niên giỏi trống Yết. Huyền Tông hỏi: "Khanh đã đánh hỏng bao nhiêu dùi?" Đáp: "Thần đánh hỏng hết năm mươi chiếc." Vua nói: "Ngươi còn kém xa, ta đã đánh hỏng đầy ba tủ đứng rồi." Mấy năm sau lại nghe nói ông đánh hỏng thêm một tủ đứng, vua nhân đó ban cho một chiếc… (?) và vòng trống Yết. (Trích từ "Truyện ký".)

 Tào vương Cao

 Tự Tào vương Cao (Lý Cao, người kế tước Tào vương) có đầu óc khéo léo, rất tinh về đồ dùng. Khi ông làm Tiết độ sứ (quan nắm cả quân lẫn chính một vùng lớn) Kinh Châu, có một sĩ nhân đi lưu lạc, mang theo hai chiếc vòng trống, muốn xin vào yết kiến, trước hết trình cho các khách trong phủ. Người xem lấy làm lạ, nói: "Thứ này đâu đáng quý?" Người ấy nói: "Cứ trình lên Thượng thư (cách gọi tôn Lý Cao), ngài sẽ hiểu."

 Khi gặp Cao, ông nâng vòng lên mà than: "Không ngờ hôm nay được gặp báu vật!" Rồi chỉ ra chỗ cứng và đều của nó. Khách ngồi dạ dạ, có người trong bụng vẫn chê. Cao nói: "Các ông chưa chắc tin." Rồi sai lấy mâm đựng thức ăn, tự chọn cái phẳng nhất, chồng hai chiếc vòng lên giữa mâm, rót dầu đầy vòng mà dầu không hề thấm rỉ ra, vì hai vòng khít nhau. Cao nói: "Đây ắt là vòng trống dâng vua thời Khai Nguyên, Thiên Bảo, không thì không thể đến mức này." Hỏi nguồn gốc, người khách nói: "Cha tôi ở Kiềm, được nó từ nhà Cao Lực Sĩ." Mọi người lúc ấy mới phục sát đất. (Chỗ này thiếu nguồn.)

 Lý Uyển

 Năm Quảng Đức, có người khách đất Thục là Lý Uyển, nguyên Huyện thừa (phó quan của huyện) huyện Song Lưu, cũng giỏi trống Yết. Ông về kinh dự tuyển (về triều chờ được bổ nhiệm chức mới), đến Trường An, ở phường Vụ Bản. Một đêm nghe tiếng trống Yết đánh khá điêu luyện, ông lần theo dưới trăng, đến một căn nhà nhỏ, cổng ngõ rất thấp hẹp. Gõ cửa xin gặp, ông nói với người đánh trống: "Ông đánh có phải khúc 'Da bà sắc kê' chăng (một bản chép là 'Da bà sa kê')? Tuy rất tinh xảo mà không có đoạn đuôi, vì sao vậy?"

 Người nhạc công rất kinh ngạc, nói: "Ông quả là bậc tri âm (người hiểu thấu âm nhạc), việc này không ai biết. Tôi là nhạc công thuộc Thái thường (cơ quan coi lễ nhạc của triều đình), ông cha đều giỏi nghề này, nhất là khúc này. Gần đây Trương Nho (?) vào Trường An, nhà tôi tan tác, cha mất ở Hà Tây, khúc này thất truyền. Nay chỉ theo mấy bản phổ cũ mà dò, rốt cuộc không có tiếng kết, nên đêm nào cũng tìm tòi."

 Uyển hỏi: "Cuối khúc ý đã hết chưa?" Người nhạc công đáp: "Hết rồi." Uyển nói: "Ý hết thì khúc hết, còn tìm gì nữa?" Người nhạc công nói: "Nhưng tiếng chưa hết thì sao?" Uyển nói: "Thế thì nói được rồi. Có những khúc như vậy, phải lấy khúc khác để 'giải' (nối thêm làm đoạn kết) thì mới trọn tiếng. Khúc Da bà sa kê nên dùng đoạn 'cấp biến' (đoạn nhịp gấp) của khúc Khuất Chá để giải." Người nhạc công làm theo lời chỉ dạy, quả nhiên hòa hợp, tiếng và ý đều trọn vẹn (cũng như khúc Chá chi dùng "Hồn" để giải, khúc Cam Châu dùng "Cấp liễu" để giải).

 Người nhạc công khóc mà tạ ơn, liền thưa với Tự khanh (quan đứng đầu Thái thường tự), tâu xin cho Uyển làm Chủ bạ (chức quan coi sổ sách văn thư). Về sau Uyển thăng dần đến Thái thường thiếu khanh (phó quan Thái thường tự), Tông chính khanh (quan đứng đầu cơ quan coi việc họ hàng nhà vua). (Trích từ "Yết cổ lục".)

 Đỗ Hồng Tiệm

 Tể tướng triều Đại Tông là Đỗ Hồng Tiệm cũng giỏi trống Yết. Năm Vĩnh Thái, ông làm Phó nguyên soái (?) kiêm Tiết độ sứ Tây Xuyên, đến Thành Đô. Người chuốt dùi của Lý Uyển lúc ấy đang ở Thục, đem dùi dâng cho Hồng Tiệm. Hồng Tiệm đưa cho mọi người xem, nói: "Đây là vật quý hiếm, chắc đã cất giữ trong chăn áo lâu ngày." Người thợ nói: "Tôi nuôi nó trong rãnh sống lưng (?) mười năm."

 Đến khi rời Thục, tới trạm Vọng Gia ở biên giới phía tây Lợi Châu, đường đã vào Hán Xuyên. Đi từ phía tây nam lại, lần đầu gặp sông Gia Lăng, cảnh núi sông khá đẹp; đêm ấy trăng lại sáng, ông bèn cùng các tòng sự (quan phụ tá trong phủ) là Dương Viêm, Đỗ Tông lên lầu trạm ngắm trăng trên sông, rót rượu, cười nói (?): "Hôm nay ra khỏi chốn hiểm nguy, ngờ vực, bức bách; ngoài thì không làm nhục mệnh triều đình, trong thì tránh được tai vạ ngầm (?). Đã giữ được bước đi yên ổn, lại được ngắm cảnh lạ này, sao lại không tự mừng?"

 Bèn sai gia đồng lấy trống và sáo phách (?), dùng chiếc dùi mới được mà tấu mấy khúc. Vượn và chim ở bốn bề núi đều kinh hãi, bay đi, kêu gào, chạy trốn. Các tòng sự đều lấy làm lạ, nói: "Xưa Quỳ (?) gõ khánh đá mà trăm thú múa giữa sân, chuyện ấy há có xa gì đâu!" Hồng Tiệm nói: "Như tôi đây chỉ mới hơi dụng công, chưa đến chỗ tinh diệu mà còn được thế này; huống chi bậc chí thánh gặp được hiền thần, cùng khảo xét âm nhạc, thì chim bay thú chạy có loài nào không cảm động."

 Nhân đó ông kể: "Tôi có biệt thự gần gác Hoa Nham, mỗi khi gió mát cảnh trong, thỉnh thoảng lại lên gác tấu khúc này. Lần đầu thấy bầy dê thả ăn dưới bãi sông, bỗng mấy con giậm chân không thôi, tôi không nghĩ là do tiếng trống. Đến khi tôi ngừng trống thì chúng cũng ngừng; đánh lại thì chúng lại như thế. Tôi bèn theo nhanh chậm, cao thấp mà gõ nhịp, không lần nào chúng không ứng theo mà đổi. Rồi có hai con chó từ nhà chạy ra sủa, đến cạnh bầy dê thì dần ngừng tiếng, ngẩng đầu như đang lắng nghe; chốc lát lại cong cổ, vẫy đuôi, cũng theo tiếng trống mà đổi dáng. Thế mới biết chuyện muông thú cùng múa vốn chẳng khó."

 Gần đây trong giới sĩ phu không ai học nghề này, chỉ có Bộc xạ (một chức quan cao trong triều, ngang hàng phó tể tướng) Hàn Cao là giỏi, nhưng cũng không phô ra. Khi ông làm Tiết độ sứ Ngạc Châu, nghe nói chỉ tập ở Hoàng Lâu một hai lần mà thôi. (Trích từ "Yết cổ lục".)

 Trống đồng

 Trong âm nhạc của các tộc man di có trống đồng. Hình nó như trống lưng nhưng chỉ một đầu có mặt. Mặt trống tròn, đường kính hơn hai thước; mặt liền với thân, toàn bộ đúc bằng đồng. Khắp thân có hình sâu bọ, cá, hoa cỏ; cả thân đều đặn, dày chừng hai phân. Tài đúc lò thật là khéo lạ. Đánh lên tiếng vang không kém tiếng con đà (một loài cá sấu, tiếng kêu vang như trống). Năm Trinh Nguyên, nước Phiêu (một nước cổ ở vùng nay là Myanmar) dâng nhạc, trong đó có ốc ngọc và trống đồng (ốc ngọc là loại ốc màu trắng, không phải mài từ ngọc). Từ đó mới biết nhà các tù trưởng Nam Man đều có loại trống này.

 Trương Phương

 Cuối năm Hàm Thông, Trương Phương người U Châu bị giáng làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Cung Châu. Đến nhậm chức, ông sửa sang thành châu, nhân đào đất được một chiếc trống đồng. Mãn nhiệm, ông chở về kinh. Đến vùng Tương Dương – sông Hán, ông cho là đồ vô dụng, bèn đem cúng cho viện Diên Thọ Khánh (?), dùng như cái mõ cá lớn treo ở nhà trai (nhà ăn chay của chùa), nay vẫn còn. (Đều trích từ "Lĩnh biểu lục dị".)

 Trịnh Tục

 Triều Hy Tông, lúc Trịnh Tục trấn giữ Phiên Ngung (nay là Quảng Châu), có Lâm Ái làm Thái thú (quan đứng đầu một quận, tương đương Thứ sử) Cao Châu. Có đứa trẻ chăn trâu, khi thả trâu nghe trong ruộng có tiếng con cáp kêu (cáp tức là con cóc), bèn đuổi bắt. Con cóc nhảy vào một cái hang; đào lên thì hang sâu và rộng, hóa ra là mộ một tù trưởng người man. Con cóc thì mất dấu, trong hang lại được một chiếc trống đồng, màu xanh biếc, đất ăn mòn mấy chỗ thành sứt mẻ, trên mặt có hình nổi, đúc nhiều hình ếch nhái. Người ta ngờ con cóc kêu kia chính là tinh của chiếc trống. Bèn viết rõ đầu đuôi, nộp lên quan soái Quảng Châu, treo trong kho vũ khí, nay vẫn còn. (Trích từ "Lĩnh biểu lục dị".)

 Tỳ bà

 La Hắc Hắc

 Thời Đường Thái Tông, một nước phía Tây dâng một người Hồ giỏi đàn tỳ bà. Người ấy đàn một khúc, miếng gảy to gấp đôi bình thường. Vua vốn không muốn người nước ngoài hơn Trung Quốc, bèn bày tiệc lớn (?), cho La Hắc Hắc nghe sau màn; nghe một lượt là thuộc. Vua bảo người Hồ: "Khúc này cung nhân của ta cũng đàn được." Rồi lấy cây tỳ bà lớn, cho Hắc Hắc đàn sau màn, không sót một nốt. Người Hồ tưởng là cung nữ, kinh ngạc thán phục rồi từ biệt ra về. Các nước phía Tây nghe chuyện, có đến mấy chục nước xin quy phục. (Trích từ "Triều dã thiêm tải".)

 Bùi Lạc Nhi

 Năm Trinh Quán, người đàn tỳ bà Bùi Lạc Nhi bắt đầu bỏ miếng gảy, dùng ngón tay mà gảy; đó chính là lối tục gọi là "tỳ bà gảy ngón" ngày nay. (Trích từ "Quốc sử toản dị".)

 Dương phi

 Năm Khai Nguyên, có hoạn quan Bạch Tú Trinh đi sứ Thục về, được một cây tỳ bà đem dâng. Bầu đàn đều làm bằng gỗ sa đàn, ấm và mịn như ngọc, bóng soi được người; có vân đỏ chỉ vàng, hiện thành hình đôi chim phượng. Dương Quý phi thường ôm cây đàn ấy tấu ở Lê Viên (nơi dạy và luyện ca múa nhạc trong cung nhà Đường), âm vận thê lương trong trẻo, phiêu diêu như ở ngoài mây. Các vương và công chúa quyền quý, từ Quắc quốc phu nhân (chị của Dương Quý phi) trở xuống, tranh nhau làm học trò tỳ bà của Quý phi; mỗi lần học xong một khúc đều dâng lễ vật hậu hĩnh. (Trích từ "Đàm tân lục".)

 Đoàn sư

 Tỳ bà thời xưa dùng dây làm bằng gân chim côn kê (một loài chim lớn giống hạc). Năm Khai Nguyên, Đoàn sư đàn tỳ bà dùng dây da; Hạ Hoài Trí gảy đến vỡ cả miếng gảy mà vẫn không ra tiếng. (Trích từ "Dậu Dương tạp trở".)

 Hán Trung vương Vũ

 Hán Trung vương Vũ thấy Khang Côn Lôn đàn tỳ bà, nói: "Tiếng 'tỳ' nhiều, tiếng 'bà' ít, chưa thể đàn được năm mươi tư… lớn (?)." Gảy từ dưới lên gọi là "tỳ", gảy từ trên xuống gọi là "bà". (Trích từ "… ký" (?).)

 Vi Ứng Vật

 Khi Vi Ứng Vật làm Thứ sử Tô Châu, có một viên quan cấp dưới nhân loạn năm Kiến Trung mà có được đàn cầm, đàn sắt (đàn dây lớn nằm ngang, nhiều dây) và tỳ bà của bậc quốc công (nhạc công giỏi nhất nước) Khang Côn Lôn. Đến lúc ấy đem nộp cho quan, Ứng Vật dâng biểu tiến vào cung. (Trích từ "Quốc sử bổ".)

 Tống Duyện

 Cháu nội của Tống Khai phủ là Duyện có học vấn về âm luật. Năm Trinh Nguyên, ông dâng sách nhạc ba quyển. Đức Tông xem và khen, lại biết là cháu Tống Cảnh, bèn gọi vào, cho ngồi đối diện, cùng bàn về âm nhạc, vui vẻ mấy ngày.

 Vua lại gọi đến viện Tuyên Huy (cơ quan trong cung coi các việc lễ yến, nhạc công), bày nhạc cho xem, nói: "Có chỗ nào sai lệch, lạm bậy, cứ nói hết." Duyện tâu: "Xin cho thần cùng nhạc quan bàn bạc, viết thành văn bản từng điều tâu lên." Vua sai Tuyên Huy sứ (quan đứng đầu viện Tuyên Huy), Giáo phường (cơ quan quản lý ca kỹ nhạc công) cùng nhạc quan bàn bạc mấy ngày rồi mới tâu lên.

 Các nhạc công phần nhiều nói Duyện không hiểu thanh luật, không rõ nhịp phách, lại bị bệnh điếc, không thể bàn chuyện nhạc. Vua khá lấy làm lạ, lại cho gọi vào. Duyện tâu: "Thần già nhiều bệnh, tai quả thật kém; nhưng về âm luật thì không đến nỗi bất tài." Vua lại cho tấu nhạc, khúc dứt thì hỏi chỗ được chỗ mất. Duyện trả lời chậm rãi, các nhạc công nhiều người cười. Duyện ngoảnh lại thấy họ cười, giận dữ đổi sắc mặt, tâu: "Khúc tuy hay, nhưng trong đó có chỗ không thể chấp nhận." Vua kinh ngạc hỏi, ông liền chỉ một người đàn tỳ bà, nói: "Người này phạm tội đại nghịch, tàn nhẫn, chẳng bao lâu nữa sẽ bị pháp luật trừng trị, không nên có mặt trước bậc chí tôn." Lại chỉ một người thổi sênh (nhạc cụ thổi gồm nhiều ống tre cắm trên bầu), nói: "Hồn phách người này đã đi lang thang nơi gò mả, không nên cho cùng hầu nhạc nữa (?)."

 Vua cả kinh, sai người trông coi ngầm dò xét. Ít lâu sau, người đàn tỳ bà bị đồng nghiệp tố cáo, nói rằng sáu bảy năm trước cha y tự thắt cổ mà không rõ nguyên do; liền cho tra hỏi, y nhận tội. Người thổi sênh thì lo sợ, bỏ ăn, mười ngày sau thì chết. Vua càng thêm kính trọng, ngay trước mặt ban cho áo chương phục (áo quan có thêu hoa văn biểu thị phẩm cấp), nhiều lần gọi vào hỏi han, mỗi lần đều sai xét nhạc. Các nhạc công đều run sợ, nín thở, không dám nhìn thẳng. Duyện sợ mắc họa, cáo bệnh xin lui. (Trích từ "Yết cổ lục".)

 Hoàng Phủ (?)

 Tướng đất Thục là Hoàng Phủ (?) phân biệt được âm luật, gõ đồ gốm mà biết được mùa tháng (?), thích đàn tỳ bà. Năm Nguyên Hòa, ông từng soạn một điệu, hóng mát bên ao mà đàn. Vốn là luật Hoàng chung (luật thứ nhất trong mười hai luật, ứng với tháng Mười một) mà tiếng lại thành Nhuy tân (luật thứ bảy, ứng với tháng Năm). Ông bèn đàn đi đàn lại mấy lần, tiếng vẫn là Nhuy tân. Ông rất nghi hoặc, không vui, tự cho là điềm chẳng lành. Cách một ngày lại đàn bên ao, tiếng vẫn như cũ; thử đàn ở chỗ khác thì lại là Hoàng chung.

 Nhân đó ông lên dây hẳn theo Nhuy tân, đêm lại đàn bên ao, thấy gần bờ sóng động, có vật quẫy nước như cá nhảy; đến khi ngừng tay thì nó lặn mất. Ông bèn họp khách, dùng guồng xe nước tát cạn ao, mò trong bùn tìm suốt mấy ngày; dưới bùn hơn một trượng, tìm được một miếng sắt, chính là phiến sắt âm Nhuy tân của bộ phương hưởng (nhạc cụ gồm nhiều phiến sắt treo trên giá, mỗi phiến một âm, gõ mà phát tiếng). (Trích từ "Dậu Dương tạp trở".)

 Vương Nghi

 Vương Nghi bình sinh không biết chơi nhạc cụ. Bỗng một hôm ông ngủ từ sáng đến tối mới tỉnh, đòi đàn tỳ bà, đàn thành mấy khúc: một khúc tên "Tước trác xà" (Chim sẻ mổ rắn), một khúc tên "Hồ vương điệu" (Điệu vua Hồ), một khúc tên "Hồ uyển" (Vườn Hồ). Không ai biết những khúc ấy, người nghe không ai không rơi lệ. Em gái ông xin học, ông dạy cho mấy tiếng, nhưng chỉ chốc lát đã quên hết, không thành khúc nữa. (Trích từ "Triều dã thiêm tải".)

 Quan Biệt giá

 Cuối đời Chiêu Tông, các danh kỹ ở kinh đô đều bị các chư hầu mạnh chiếm giữ. Có một nhạc công hầu đàn tỳ bà, hiệu là Quan Biệt giá (Biệt giá: chức phó quan của một châu), còn Tiểu Hồng là tên nhỏ. Lương Thái Tổ (?) đòi người ấy; khi đến, bảo: "Ngươi có biết đàn khúc 'Thủ bất thái tang' (Tay không hái dâu) chăng?" Quan cúi đầu tấu. Khi ra ngoài, lại bị đám người thân cận bắt đàn để họ uống rượu, từ đó buồn bã thất vọng, không lâu thì chết.

 Lại có người đàn tỳ bà Thạch Tông, hiệu là Thạch Tư mã (Tư mã: chức quan phụ tá trong châu), tự nói thuở trước được tướng quốc (tể tướng) Lệnh Hồ Đào yêu mến, cho đặt tên có bộ thủy giống các con của ông là Hoán và Phong. Sau loạn, ông vào Thục, không thuộc nhạc tịch (sổ đăng ký nhạc công của nhà nước), thường lui tới nhà các quan lớn, ai cũng đãi như khách. Một hôm gặp mấy viên quân hiệu uống rượu vui chơi, Thạch Tông mang hồ cầm (đàn dây của người Hồ, đây chỉ cây tỳ bà) ngồi hầu. Đám ấy không phải người hiểu nhạc, ồn ào cười nói, chẳng hề lắng nghe. Tông bèn đập bầu đàn gỗ đàn hương mà mắng: "Ta từng là nhạc công hầu tể tướng trong triều, nay đàn cho bọn lính mà không ai thèm nghe, khổ thay!" Những người hiểu biết lúc ấy đều than thở, lấy làm lạ. (Trích từ "Bắc mộng tỏa ngôn".)

 Con gái họ Vương

 Thời nhà Vương ở Thục (nước Tiền Thục), Tiết độ sứ Kiềm Nam là Vương Bảo Nghĩa có con gái gả cho Bảo Tiết, con trai Cao Tùng Hối ở Kinh Nam. Khi chưa về nhà chồng, cô tạm gửi thân mặc áo đạo sĩ. Cô tính thông minh, giỏi đàn tỳ bà. Nhân trong mộng, có người lạ nhiều lần truyền khúc nhạc cho cô; người truyền có khi dáng đạo sĩ, có khi dáng người thường, áo khi màu tía khi màu vàng; có đêm truyền mấy khúc, có khúc chỉ một lần là nhớ. Tiếng đàn trong trẻo, vang xa, khác thường, là bậc gần với khúc "Tử vân" của nhà tiên (khúc nhạc tiên tương truyền vua Huyền Tông nghe được trong mộng). Cô bèn nói: "Phổ những khúc này xin anh cả viết bài tựa, khắc vào bia đá đặt ở hướng Giáp Dần (hướng đông bắc lệch về đông)." Anh cô chính là Thôi quan (quan phụ tá coi việc hình án trong phủ) Kinh Nam, Vương Thiếu giám Trinh Phạm; ông viết tựa và khắc đá.

 Các khúc được truyền gồm (theo năm điệu thức xây trên năm âm cung, thương, giốc, chủy, vũ – năm âm của nhạc cổ, tương tự đô, rê, mi, son, la):

 Điệu cung có: Đạo điệu cung, Ngọc Thần cung, Di Tắc cung, Thần Lâm cung, Nhuy Tân cung, Vô Dịch cung, (Huyền) Tông cung (?), Hoàng Chung cung, Tán Thủy cung, Trọng Lữ cung.

 Điệu thương có: Độc Chỉ Phiếm Thanh thương, Hảo Tiên thương, Trắc thương, Hồng Tiêu thương, Phượng Mạt thương, Ngọc Tiên thương.

 Điệu giốc có: Song Điệu giốc, Túy Ngâm giốc, Đại Lữ giốc, Nam Lữ giốc, Trung Lữ giốc, Cao Đại Thực giốc (?), Nhuy Tân giốc.

 Điệu vũ có: Phượng Ngâm vũ, Bối Phong Hương, Bối Nam vũ, Bối Bình vũ, Ứng Thánh vũ, Ngọc Cung vũ, Ngọc Thần vũ, Phong Hương điệu, Đại Lữ điệu.

 Tên khúc thì giống hệt nhân gian, có các khúc Lương Châu, Y Châu, Hồ Vị Châu, Cam Châu, Lục Yêu, Mạc Đát, Hạng Bồn Lạc (?), An Công Tử, Thủy Cổ Tử, A Lạm Phiếm…, tổng cộng hơn hai trăm khúc. Điều khác lạ là trong điệu chủy có các khúc "Tương phi oán" (Nỗi oán của phi tử sông Tương) và "Khốc Nhan Hồi" (Khóc Nhan Hồi), mà thời ấy đàn tỳ bà không đàn điệu chủy.

 Cô gái họ Vương về nhà họ Cao được mấy năm thì mất, há chẳng phải người tiên bị đày xuống trần sao? Cha của… Tôn Quang Hiến (người soạn sách) (?) chính là cháu của họ Vương, còn nhớ được một hai khúc; tôi từng được nghe ông đàn, cũng là chuyện lạ vậy. (Trích từ "Bắc mộng tỏa ngôn".)

 Ngũ huyền (?)

 Triệu Bích

 Triệu Bích đàn ngũ huyền, trong nhân gian không ai có được tài ấy. Bích nói: "Tôi đối với ngũ huyền, ban đầu thì dùng tinh thần mà hòa hợp với nó, cuối cùng thì thuận theo tự nhiên. Đến lúc tôi đắm mình mênh mang, mắt như tai, tai như mũi (?), không còn biết ngũ huyền là Bích hay Bích là ngũ huyền nữa." (Trích từ "Quốc sử bổ".)

 Không hầu

 Từ Nguyệt Hoa

 Cao Dương vương Ung nhà Ngụy (Bắc Ngụy) có người thiếp đẹp là Từ Nguyệt Hoa, đàn được ngọa không hầu (loại không hầu đặt nằm mà đàn), tấu khúc "Minh phi xuất tái" (Chiêu Quân ra biên ải). Lại có Điền Tăng Khởi thổi được kèn già (kèn lá của người Hồ), tấu khúc "Tráng sĩ ca" (Bài ca tráng sĩ) và "Hạng Vũ ngâm" (Khúc ngâm Hạng Vũ). Tướng quân Thôi Diên Bá mỗi lần xuất quân, khi đối mặt với quân địch, đều sai Tăng Khởi thổi khúc tráng sĩ, rồi một mình một ngựa xông vào trận. (Trích từ "Dậu Dương tạp trở".)

 Thái Bình quảng ký, quyển 205.

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh sắc soạn).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video