Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn soạn đầu đời Tống, gom các truyện ghi chép từ đời trước), quyển 211
Hội họa, phần 2
Tông Trắc — Viên Thiến — Lương Nguyên Đế
Đào Cảnh — Trương Tăng Dao — Cao Hiếu Hành
Dương Tử Hoa — Lưu Sát — Trịnh Pháp Sĩ
Diêm Lập Đức — Diêm Lập Bản — Tiết Tắc
Uất Trì Ất Tăng — Vương Duy — Lý Tư Huấn
Hàn Cán
Tông Trắc
Tông Trắc thời Nam Tề, tên chữ là Kính Vi, cháu nội của Tông Bỉnh. Nhà ông đời đời sống ở Giang Lăng. Ông không nhận lời triều đình vời ra làm quan. Phiêu kỵ tướng quân (chức tướng quân cao cấp, xếp ngay dưới Đại tướng quân) là Dự Chương vương Tiêu Nghi mời ông làm tham quân (quan giúp việc, bàn bạc công việc trong phủ của tướng quân hay vương hầu). Trắc đáp: "Sao lại lầm mà làm hại con le le ngoài biển, vung rìu chặt cây trên núi?" (ý nói mình như chim trời, cây núi, sống tự do, xin đừng ép ra làm quan). Ông vốn giỏi viết chữ và vẽ tranh, đó là nghề của ông nội để lại. Ông có chí muốn đi chơi khắp các núi nổi tiếng, bèn chép bức tranh "Thượng Tử Bình" do ông nội Tông Bỉnh vẽ lên vách (Thượng Tử Bình là ẩn sĩ đời Hán, lo xong việc cưới gả cho con cái thì bỏ nhà đi chơi núi non, không về nữa). Ông ở ẩn tại núi Lư Sơn, sống trong nhà cũ của Tông Bỉnh. Ông vẽ cảnh Nguyễn Tịch gặp Tôn Đăng lên tấm bình phong di động, ngồi hay nằm đều ngắm nó (Nguyễn Tịch là danh sĩ đời Tấn; Tôn Đăng là ẩn sĩ trên núi, Nguyễn Tịch từng tìm đến gặp). Ông còn vẽ ở đài Phật ảnh chùa Vĩnh Nghiệp. Các tranh ấy đều được khen là tuyệt diệu. 【Trích từ Nam Tề ký】
Viên Thiến
Viên Thiến thời Tề, người quận Trần. Bấy giờ em gái của Thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Nam Khang là Lưu Hội làm vương phi của Bà Dương vương. Vợ chồng rất thắm thiết. Bà Dương vương bị Tề Minh Đế giết. Vương phi thương nhớ quá mức, tâm thần hoảng hốt, sinh bệnh động kinh, thầy thuốc chữa không khỏi. Viên Thiến giỏi vẽ chân dung, vẽ mặt người không khác người thật. Người ta bèn nhờ ông vẽ hình Bà Dương vương, vẽ cả người thiếp mà vương yêu nhất lúc còn sống. Trong tranh, hai người cùng soi một tấm gương, dáng như đang nằm ngủ với nhau. Rồi họ ngầm sai bà vú đem cho vương phi xem. Vương phi thấy tranh thì nhổ nước bọt vào, mắng: "Đồ già đáng chém, bị giết còn muộn đấy!" Từ đó nỗi thương nhớ dứt hẳn, bệnh cũng khỏi. 【Trích từ sách Họa phẩm của Tạ Hách】
Lương Nguyên Đế
Lương Nguyên Đế từng vẽ tranh thánh tăng (vị sư đắc đạo), Lương Vũ Đế tự tay viết bài tán (bài văn vần ngắn ca ngợi, đề kèm theo tranh). Khi làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Kinh Châu, ông vẽ bức "Khách nước ngoài vào chầu", Vũ Đế hết lời khen. 【Có chép đầy đủ trong Lương thư】 Ông lại vẽ bức "Các nước triều cống", kèm lời tựa thuật lại việc các nước ngoài dâng lễ vật. 【Lời tựa có trong tập văn của ông】 Ông còn vẽ các bức "Dạo chơi vườn xuân" trên giấy gai trắng, "Tranh hươu", "Tượng Bồ tát Văn Thù Sư Lợi", "Cò bên bờ ao" (?), "Hoa sen và lễ tế bên đỉnh" (?), đều có đề chữ, đóng ấn, còn lưu truyền ở đời. 【Trích từ Danh họa ký】
Đào Cảnh
Đào Cảnh (tức Đào Hoằng Cảnh) thời Lương, tên chữ là Thông Minh, tinh thông nhiều nghề, giỏi viết chữ và vẽ tranh. Lương Vũ Đế từng muốn vời ông ra làm quan. Ông đang ở ẩn, bèn vẽ hai con trâu. Một con đeo dàm (dây buộc quanh đầu để dắt) bằng vàng, có người dắt đi. Một con thong thả đi tới chỗ có nước, có cỏ. Vũ Đế hiểu ý ông, từ đó không đem quan tước ra ép ông nữa. 【Trích từ Danh họa ký】
Trương Tăng Dao
Trương Tăng Dao thời Lương, người đất Ngô. Trong niên hiệu Thiên Giám (502–519), ông làm tướng quân của nước phong Vũ Lăng vương, rồi làm Thái thú Ngô Hưng. Lương Vũ Đế sửa sang, trang trí chùa Phật, phần nhiều sai Tăng Dao vẽ. Bấy giờ các hoàng tử được phong vương đều ở đất phong bên ngoài. Vũ Đế nhớ con, sai Tăng Dao vẽ dung mạo từng người, nhìn tranh như được thấy mặt.
Chùa Thiên Hoàng ở Giang Lăng do Minh Đế dựng, bên trong có ngôi nhà làm bằng gỗ bách. Tăng Dao vẽ ở đó tượng Phật Lô Xá Na (một thân của Phật, tượng trưng cho trí tuệ và công đức viên mãn), lại vẽ cả Khổng Tử và Thập triết (mười học trò giỏi nhất của Khổng Tử). Vua lấy làm lạ, hỏi: "Trong cửa Phật sao lại vẽ thánh Khổng?" Tăng Dao đáp: "Sau này sẽ phải nhờ vào bức này." Về sau nhà Hậu Chu diệt đạo Phật, đốt chùa tháp khắp thiên hạ. Riêng điện này có tượng Khổng Tử nên không bị phá.
Ông lại vẽ bốn con rồng ở chùa An Lạc đất Kim Lăng mà không vẽ con ngươi. Ông thường nói hễ vẽ con ngươi vào thì rồng sẽ bay mất. Người ta cho là nói láo, cứ nài ông vẽ. Ông vẽ xong, chốc lát sấm sét đánh vỡ vách, hai con rồng cưỡi mây bay lên trời. Hai con chưa được vẽ con ngươi đến nay vẫn còn.
Trước kia, Tào Bất Hưng nước Ngô (họa sĩ nổi tiếng thời Tam Quốc) vẽ rồng sông Thanh Khê. Tăng Dao xem thì chê, bèn vẽ phóng lớn con rồng ấy ở đình Long Tuyền. Bản vẽ của ông được cất ở Bí các (kho cất giữ sách vở, tranh quý của triều đình), nhưng lúc ấy chưa ai coi trọng. Đến niên hiệu Thái Thanh (547–549), sấm đánh vào đình Long Tuyền, bức vách có tranh biến mất. Bấy giờ người ta mới biết tranh của ông thần diệu.
Ông lại vẽ hai vị hồ tăng (nhà sư người nước ngoài) đến từ Thiên Trúc (Ấn Độ). Gặp loạn Hầu Cảnh, bức tranh thất lạc, bị xé làm hai. Một nửa vẽ một vị sư lọt vào tay Lục Kiên, làm Hữu thường thị (quan hầu cận bên vua để can gián, khuyên bảo) đời Đường, ông quý như báu vật. Lục Kiên bệnh nặng, mơ thấy vị hồ tăng bảo: "Ta có người bạn đồng hành, chia lìa đã nhiều năm, nay ở nhà họ Lý tại Lạc Dương. Nếu ông tìm đem về hợp lại, ta sẽ dùng pháp lực giúp ông." Lục Kiên đem tiền và lụa đến nơi ấy tìm, quả nhiên mua được, bệnh cũng khỏi ngay sau đó. Lưu Trường Khanh có viết bài ký thuật lại việc này. Những chuyện linh ứng của tranh họ Trương nhiều không kể hết. 【Trích từ Danh họa ký】
Lại nữa, chùa Hưng Quốc ở Nhuận Châu khổ vì chim cưu, chim bồ câu đậu trên xà nhà, ỉa bẩn lên tượng Phật. Tăng Dao bèn vẽ một con chim ưng trên vách đông, một con chim diều hâu trên vách tây, đều nghiêng đầu nhìn ra ngoài mái hiên. Từ đó chim cưu, chim bồ câu không dám đến nữa. 【Trích từ Triều dã thiêm tái】
Cao Hiếu Hành
Cao Hiếu Hành thời Bắc Tề, con thứ hai của Thế Tông, được phong Quảng Ninh quận vương, làm Thượng thư (quan đứng đầu một bộ trong triều), Đại tư đồ (một trong các chức quan cao nhất triều đình, trên danh nghĩa coi việc dân chính) và Mục (quan đứng đầu một châu) Đồng Châu. Ông học rộng, nhiều tài nghệ. Ông từng vẽ trên vách sảnh một con chim ưng xám, người xem ngỡ là ưng thật, chim cưu chim sẻ không dám bay đến gần. Ông lại vẽ bức "Các quan trong triều", đương thời khen là tuyệt diệu. Ông bị quân nhà Chu bắt, được trao chức Khai phủ (tước hàm cao, được lập phủ riêng và đặt quan thuộc) và phong Huyện hầu (tước hầu, ăn lộc một huyện). Hiếu Hành còn giỏi âm nhạc. Có lần Chu Vũ Đế mở tiệc đãi vua tôi nước Tề, tự mình gảy đàn tỳ bà và sai Hiếu Hành thổi sáo. 【Trích từ Danh họa ký】
Dương Tử Hoa
Dương Tử Hoa thời Bắc Tề, đời Thế Tổ làm Trực các tướng quân (tướng quân trực canh giữ trong cung) và Viên ngoại tán kỵ thị lang (quan hầu cận theo xe vua, ngoài số người chính thức). Ông từng vẽ ngựa trên vách. Ban đêm người ta nghe tiếng ngựa hí, tiếng cắn nhau, tiếng kêu dài như đòi nước đòi cỏ. Ông vẽ rồng trên lụa trắng, hễ mở tranh ra thì mây khói vấn vít tụ lại. Thế Tổ rất trọng ông, cho ở trong cung cấm. Thiên hạ gọi ông là "Thánh vẽ". Không có chiếu vua thì ông không được vẽ cho người ngoài. Bấy giờ có Vương Tử Xung đánh cờ vây giỏi đến mức thông thần, người ta gọi hai ông là "hai tuyệt". 【Trích từ Danh họa ký】
Lưu Sát
Lưu Sát thời Bắc Tề, cùng thời với Dương Tử Hoa. Thế Tổ trọng cả hai người. Ông vẽ chim sẻ đánh nhau trên vách. Vua thấy, ngỡ là chim sống, lấy tay phẩy mới biết là tranh. Ông thường ở trong cung, được ban thưởng của cải hàng vạn. Ông làm Thứ sử Lương Châu, tên có chép trong Bắc Tề thư. 【Trích từ Danh họa ký】
Trịnh Pháp Sĩ
Thời Tùy, Điền, Dương và Trịnh Pháp Sĩ cùng vẽ ngôi tháp nhỏ ở chùa Quang Minh nơi kinh đô. Trịnh vẽ vách đông và vách bắc, Điền vẽ vách tây và vách nam, Dương vẽ bốn mặt bên ngoài. Người ta gọi là "ba tuyệt". Dương lấy chiếu tre che chỗ mình vẽ. Trịnh lén xem rồi bảo Dương: "Tranh của anh rốt cuộc không ai học được, cần gì phải nhọc công che chắn?" Trịnh lại nhân chỗ hai nhà có tình thông gia môn đăng hộ đối, xin Dương bản mẫu để vẽ. Dương dẫn Trịnh đến triều đường, chỉ vào cung điện, mũ áo, người ngựa, xe cộ mà nói: "Đây chính là bản mẫu tranh của tôi." Từ đó Trịnh hết lòng khâm phục. Chùa Quang Minh về sau đổi tên là chùa Đại Vân, ở phường Hoài Viễn, kinh đô Trường An. 【Trích từ Danh họa ký】
Diêm Lập Đức
Năm Trinh Quán thứ ba đời Đường (năm 629), Tạ Nguyên Thâm, người tộc Man ở phía đông, vào chầu. Ông ta đội mũ da gấu đen, lấy vàng quấn quanh trán, khoác áo lông, lấy váy quấn làm xà cạp, chân đi giày. Trung thư thị lang (quan phó của Trung thư tỉnh, cơ quan soạn thảo chiếu lệnh của vua) Nhan Sư Cổ tâu: "Xưa Chu Vũ Vương trị nước đến cảnh thái bình, các nước xa đều quy phục. Sử quan nhà Chu bèn gom việc ấy lại, chép thành thiên 'Vương hội'. Nay thánh đức của bệ hạ lan xa, muôn nước đến chầu, những người mặc áo cỏ, áo thêu hình chim đều tụ về nơi quán trọ ở kinh đô. Thật nên vẽ lại để lưu cho đời sau, làm rõ cái đức vỗ về phương xa." Vua nghe theo, sai Lập Đức cùng mấy người nữa vẽ.
Lại nữa, Lý Tự Chân người quận Triệu khi bình tranh, ở hạng thượng phẩm (hạng cao nhất trong cách xếp loại tranh của ông), mục thứ ba, có nói về tranh của Hữu tướng (tể tướng bên hữu, một trong hai vị đứng đầu triều thần) Bác Lăng tử Diêm Lập Bản và anh là Công bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Công, coi việc xây dựng, thợ thuyền) Đại An công Diêm Lập Đức như sau: "Đại An và Bác Lăng tài ngang nhau, khó phân ai anh ai em. Từ khi họ Lục, họ Tạ ở Giang Nam (Lục Thám Vi, Tạ Hách) mất đi, Tử Hoa của Bắc triều qua đời, cái tài vẽ người nhờ hai ông mà thật sự phục hưng. Đến như cảnh muôn nước đến sân chầu dâng ngọc lụa như xưa ở Đồ Sơn (vua Vũ họp chư hầu ở Đồ Sơn, các nước mang ngọc lụa đến dâng), trăm tộc Man vào triều cống, xếp hàng theo thứ bậc trước cửa Ứng môn; dáng quay mình bước đi đúng mực thước, nghi lễ cài trâm ngay ngắn, tay cầm hốt (tấm thẻ quan cầm khi vào chầu); những phong tục kỳ quái như uống nước bằng mũi, đầu bay ra khỏi người, không gì là không bao quát đến từng sợi lông, nắm trọn được tinh thần." 【Trích từ Đàm tân lục】
Diêm Lập Bản
Diêm Lập Bản làm quan dưới triều Đường Thái Tông, chức vị rất cao, nổi tiếng ngang với anh là Lập Đức. Ông từng vâng chiếu vẽ chân dung Thái Tông. Sau có tay vẽ giỏi chép lại bức ấy ở gian trước điện phía đông của Đô Quán (?), để trấn giữ khí của gò Cửu Ngũ (một gò đất ở Trường An; "cửu ngũ" chỉ ngôi vua, theo thuật xem đất thì gò này mang khí đế vương). Nhìn tranh vẫn còn ngưỡng mộ được oai anh hùng thần võ của vua. Lập Đức khởi xướng bức "Các nước triều cống", vẽ hình dạng kỳ quái của người phương xa. Bản phác thảo tranh các vị quốc vương do Lập Bản vẽ còn lưu trong dân gian, các danh thủ thời Nam Bắc triều xưa cũng không hơn được.
Bấy giờ ở Nam Sơn có thú dữ hại người. Thái Tông sai người dũng mãnh đi bắt mà không được. Quắc vương Lý Nguyên Phượng vì trung nghĩa nổi lòng hăng hái, tự mình đi bắt, chỉ một mũi tên là giết chết. Thái Tông khen là hùng tráng, sai Lập Bản vẽ lại cảnh ấy. Yên ngựa, kẻ hầngười hạ đều được vẽ y như thật, ai xem cũng kinh phục tài ông. Ông còn có các tranh "Mười tám học sĩ phủ Tần vương", "Công thần gác Lăng Yên", cũng rạng rỡ vượt hẳn người xưa. Chỉ có tranh "Các nước triều cống" và tranh "Lỗ bạ" (đoàn nghi trượng, xe ngựa theo hầu khi vua đi ra ngoài) là cùng Lập Đức làm. Còn tranh công thần ở chùa Từ Ân thì do người khác tô màu xen vào, không còn thấy dấu bút của ông (?). Người, vật, yên ngựa, mũ miện, xe cộ, áo quần ông vẽ đều thuộc hàng thần diệu. Lý Tự Chân nói: "Ông học thầy Trịnh Pháp Sĩ, nhưng thật ra còn hơn thầy." Về sau có Vương Tri Thận học theo ông, bút lực rất mạnh. Tranh của họ Diêm xếp hạng thần phẩm (hạng cao nhất trong ba hạng thần, diệu, năng của sách này). 【Trích từ Đường họa đoán】
Thái Tông từng cùng các quan hầu đi thuyền chơi trên ao trong vườn Xuân Uyển. Giữa ao có con chim lạ bơi nhởn nhơ theo sóng. Thái Tông mấy lần vỗ tay khen, xuống chiếu cho những người ngồi đó làm thơ vịnh, lại vời Diêm Lập Bản đến vẽ. Ngoài gác có người gọi to: "Thợ vẽ Diêm Lập Bản!" Lúc ấy ông đang làm Chủ tước lang trung (quan coi việc phong tước), vội chạy đến, mồ hôi đầm đìa, cúi mình bên bờ ao, tay đưa màu son màu xanh, xấu hổ không chịu nổi. Sau đó ông răn con: "Ta lúc nhỏ ham đọc sách, may khỏi thành kẻ dốt nát, tùy tình mà viết văn cũng sánh kịp người cùng lứa. Vậy mà chỉ được biết đến nhờ nghề vẽ, phải tự làm việc của kẻ hầu hạ, nhục không gì bằng. Con nên hết sức răn mình, đừng học nghề này."
Đến thời Cao Tông, Diêm Lập Bản làm Hữu thừa tướng, còn Khương Khác nhờ lập công khi làm tướng ở biên giới mà được làm Tả tướng. Lại vì năm mất mùa, triều đình cho học trò trường Quốc tử học (trường học cao nhất của nhà nước ở kinh đô) về nhà, lại buộc các lệnh sử (thư lại làm việc giấy tờ trong các cơ quan) phải thông thạo một bộ kinh. Người thời ấy đặt câu rằng: "Tả tướng ra oai ở sa mạc, Hữu tướng nổi tiếng nhờ màu vẽ. Học trò ba quán tan về nhà, lệnh sử năm đài thông kinh sách." (Ba quán là ba trường học của nhà nước; năm đài là năm cơ quan lớn trong triều.) 【Trích từ Đại Đường tân ngữ】
Nhà Lập Bản đời đời giỏi vẽ. Ông đến Kinh Châu xem tranh cũ của Trương Tăng Dao, nói: "Chắc chỉ là hư danh thôi." Hôm sau lại đến, nói: "Vẫn là một tay giỏi của đời gần đây." Hôm sau nữa lại đến, nói: "Đã có tiếng tăm thì quả không phải người tầm thường." Ông ngồi nằm ngắm tranh, ngủ lại dưới đó mười ngày không rời đi được. 【Trích từ Đại Đường tân ngữ】
Lại nữa, Trương Tăng Dao thời Lương vẽ bức "Nhà sư say rượu". Các đạo sĩ thường lấy tranh ấy chế giễu nhà sư, các sư lấy làm hổ thẹn. Họ bèn góp mấy chục vạn tiền thuê Diêm Lập Bản vẽ bức "Đạo sĩ say rượu". Nay cả hai bức đều còn ở đời. 【Trích từ Quốc sử toản dị】
Tiết Tắc
Tiết Tắc làm quan thời Thiên Hậu (Võ Tắc Thiên), chức đến Thiếu bảo (một trong các chức quan cao để giúp đỡ, dạy bảo vua hoặc thái tử). Văn chương, học thuật của ông nổi bật nhất đương thời. Ông học viết chữ theo Chử Hà Nam (Chử Toại Lương). Lúc ấy Diêm Lập Bản nổi danh nhất về vẽ, mỗi lần vẽ Tắc đều theo lối của họ Diêm. Bí thư tỉnh (cơ quan coi giữ sách vở, văn thư của triều đình) có tranh của ông, đương thời gọi là một tuyệt. Ông từng đi chơi quận Tân An, gặp Lý Bạch, bèn nán lại. Ông viết tấm biển cho chùa Vĩnh An, lại vẽ một vách tượng Tây phương (cõi Phật A Di Đà ở phương tây), bút lực phóng khoáng, phong thái tự nhiên, chỉ kém Tào Bất Hưng và Trương Tăng Dao. Về hai cái tuyệt ấy (chữ và tranh), bài tán của Lý Hàn Lâm (Lý Bạch) nay vẫn còn. Lại nghe nói quận Thục có nhiều tranh ông vẽ chư Phật, Bồ tát (bậc tu hành đã giác ngộ, nguyện ở lại cứu độ chúng sinh) và trâu xanh, đều xếp hạng thần phẩm. 【Trích từ Đường họa đoán】
Uất Trì Ất Tăng
Uất Trì Ất Tăng đời Đường là người Hồ nước Thổ Hỏa La (một nước ở Trung Á). Đầu niên hiệu Trinh Quán, vua nước ấy vì ông vẽ khéo léo tài tình nên tiến cử ông lên triều đình nhà Đường. Nghe nói nước ấy còn có người anh là Giáp Tăng, nhưng chưa ai thấy tranh của ông ta. Nay ở chùa Từ Ân, chính giữa mặt trước tháp có tranh Phật sự và những bông hoa vẽ lồi lõm như nổi lên khỏi vách (?) của Ất Tăng. Chính giữa mặt tây có tranh Bồ tát Nghìn tay nghìn mắt, tinh diệu đến tột bậc. Ở chùa Quang Trạch, mặt sau đài Thất Bảo có tranh hàng ma (Phật hàng phục quân ma), nghìn hình quái vạn dáng lạ, thật là nét vẽ kỳ lạ. Nhưng tranh Phật sự, người, hoa cỏ của ông đều mang hình tượng nước ngoài, không có vẻ đẹp lễ nhạc, oai nghi của Trung Hoa. 【Trích từ Đường họa đoán】
Vương Duy
Vương Duy đời Đường, làm Hữu thừa (quan phó giúp việc ở Thượng thư tỉnh), nhà ở núi Ngọc Sơn, huyện Lam Điền, thường đi chơi và nghỉ ở Võng Xuyên. Anh em ông nhờ đỗ đạt và văn học mà đứng đầu đương thời. Vì vậy người thời ấy nói: "Văn bút của Tả tướng trong triều đình, thơ của Hữu thừa trong thiên hạ" (Tả tướng chỉ em ông là Vương Tấn, làm tể tướng). Tranh sơn thủy, tùng, đá của ông có nét bút giống Ngô Sinh (Ngô Đạo Tử) mà phong cách thì nổi hẳn lên. Nay ở viện Tây tháp chùa Thiên Phúc nơi kinh đô có bức bình phong của ông: một tấm vẽ cây phong (?), một tấm vẽ Võng Xuyên. Núi khe quanh co rậm rạp, mây nước như bay như động, ý tứ vượt ra ngoài cõi trần, điều kỳ lạ sinh ra từ đầu ngọn bút. Ông từng tự đề thơ: "Kiếp này lầm làm nhà thơ, kiếp trước hẳn là thợ vẽ." Ông tự tin về mình như thế. Ở viện Đông chùa Từ Ân, ông cùng Tất Thứ tử (Tất Hoằng; thứ tử là quan trong phủ thái tử) và Trịnh Quảng Văn (Trịnh Kiền, làm quan ở Quảng Văn quán) mỗi người vẽ một vách nhỏ, đương thời gọi là "ba tuyệt". Ở nhà cũ của Dữu Hữu thừa có vách ông vẽ sơn thủy, kèm lời đề, cũng là tác phẩm tuyệt diệu đương thời. Sơn thủy, tùng, đá của ông đạt hạng diệu phẩm bậc trên (hạng diệu là hạng thứ hai, sau hạng thần; mỗi hạng lại chia ba bậc trên, giữa, dưới). 【Trích từ Đường họa đoán】
Lại nữa, Vương Duy từng đến nhà Dữu Kính Hưu ở phường Chiêu Quốc, thấy trên vách có tranh "Tấu nhạc". Duy nhìn kỹ rồi cười. Có người hỏi vì sao, Duy đáp: "Đây là đoạn thứ ba, nhịp thứ nhất của khúc Nghê thường vũ y." Những người hiếu kỳ gọi nhạc công đến thử lại, không sai chút nào. 【Trích từ Quốc sử bổ】
Lý Tư Huấn
Trong niên hiệu Khai Nguyên đời Đường, Lý Tư Huấn làm tướng quân các vệ (các đội quân cấm vệ), con là Lý Chiêu Đạo làm Trung xá (quan trong phủ thái tử). Cả hai cha con đều đạt đến chỗ tuyệt diệu của tranh sơn thủy, người thời ấy gọi là Đại Lý tướng quân và Tiểu Lý tướng quân. Tranh của Tư Huấn phong cách cao vời kỳ lạ, núi sông tuyệt diệu, chim thú cây cỏ đều là sở trường của ông. Ông Trung xá vẽ rất nhiều sơn thủy, chim thú, cũng tinh xảo (?), nhưng ý tứ và bút lực thì không bằng cha. Trong niên hiệu Thiên Bảo, vua (?) vời Tư Huấn vẽ vách điện Đại Đồng và bình phong. Hôm khác, nhân lúc tâu đối, vua phán: "Bình phong khanh vẽ, ban đêm còn nghe tiếng nước chảy. Đúng là tay vẽ giỏi đến mức thông thần." Ông được coi là bậc nhất về sơn thủy của triều ta. Tư Huấn xếp hạng thần phẩm, Chiêu Đạo xếp hạng diệu phẩm bậc trên. 【Trích từ Đường họa đoán】
Hàn Cán
Hàn Cán đời Đường, người Kinh Triệu. Trong niên hiệu Thiên Bảo đời Đường Huyền Tông, ông được vời vào cung làm cung phụng (người có tài nghệ được giữ lại trong cung để phục vụ vua). Vua sai ông học Trần Hoành vẽ ngựa, rồi lấy làm lạ vì tranh ông không giống thầy, bèn xuống chiếu hỏi. Ông tâu: "Thần đã có thầy riêng. Ngựa trong chuồng ngựa của bệ hạ đều là thầy của thần." Vua rất lấy làm lạ. Về sau quả nhiên ông vẽ được dáng vóc của giống ngựa phi long (ngựa thần, ngựa quý), vẽ trọn cái lạ của ngựa hay phun bọt trắng như ngọc. Cái tài nhận ngựa của Cửu Phương Cao (người giỏi xem ngựa thời Xuân Thu) ông đã tinh thông, phép xem tướng ngựa của Bá Nhạc (người xem tướng ngựa nổi tiếng thời xưa) ông cũng đầy đủ.
Xưa kia tranh vẽ ngựa có bức "Tám con tuấn mã của Chu Mục Vương". Ở triều ta, Diêm Lập Bản vẽ ngựa theo lối của Triển Tử Kiền và Trịnh Pháp Sĩ, phần nhiều lộ gân xương. Họ đều nổi danh một thời, nhưng chưa có cái tuyệt diệu hiếm có ở đời. Sau niên hiệu Khai Nguyên, bốn biển thanh bình, ngựa quý của các nước ngoài qua nhiều lần thông dịch lần lượt được đưa đến. Nhưng đường qua sa mạc xa xôi, móng ngựa phần nhiều bị mỏng. Vua bèn chọn những con tốt, cùng với ngựa hay của Trung Quốc, giao cả cho ty Mã chính (cơ quan coi việc nuôi, quản lý ngựa). Từ đó trong chuồng ngựa của cung có những giống Phi Hoàng, Chiếu Dạ, Phù Vân, cùng ngựa của năm phương, lông lạ dáng khác, gân xương đều tốt như nhau, móng đều dày. Cưỡi qua chỗ hiểm trở mà êm như ngồi kiệu, ngồi xe; phi nhanh hay chạy chậm đều theo ý người cưỡi, hợp với nhịp nhạc Thiều Hộ (nhạc cổ của vua Thuấn và vua Thang). Vì thế Trần Hoành vẽ trước, Hàn Cán nối theo sau. Họ vẽ được dáng ngựa thần Ác Oa (ngựa thần tương truyền hiện ra từ sông Ác Oa) mà không cần ở dưới nước, chuyển được hình ngựa thần Yểu Niểu như từ trên trời hiện xuống. Vì thế Hàn Cán xếp hạng thần phẩm. Trần Hoành vẽ cả chân dung, xếp hạng diệu phẩm bậc trên.
Các tranh thần giữ ba cửa chùa Bảo Ứng, tranh Thiên vương phương Bắc (vị thần hộ pháp giữ phương bắc) ở viện Tây, tranh Bồ tát ở mặt trước điện Phật, tượng Phật ở viện Tây, tranh hai mươi bốn vị thánh ở viện Bắc chùa Bảo Thánh, đều do ông vẽ. Tranh ngựa của ông cao vượt người khác (?); tranh Bồ tát, tranh thần ở viện Tây đều thuộc thần phẩm. 【Trích từ Đường họa đoán】
Lại nữa, có lần Hàn Cán đang ở nhà nhàn rỗi, bỗng có một người mặc áo đỏ, đội mũ đỏ đến. Cán hỏi: "Sao ông lại đến đây?" Người ấy đáp: "Tôi là sứ giả (?). Nghe ông khéo vẽ ngựa tốt, xin ban cho một con." Cán liền vẽ rồi đốt đi. Mấy hôm sau ông ra ngoài, có người vái tạ: "Ông ban cho tôi con ngựa hay, tôi khỏi phải nhọc nhằn trèo non lội suối. Tôi cũng có chút quà đền đáp." Hôm sau có người đem đến tặng một trăm tấm lụa trắng, không biết từ đâu tới. Cán nhận lấy mà dùng. 【Trích từ Độc dị chí】
Đầu niên hiệu Kiến Trung (780–783), có người dắt ngựa đi tìm thầy thuốc, nói ngựa đau chân, xin trả hai nghìn tiền để chữa. Màu lông, xương cốt, tướng mạo của con ngựa ấy thầy thuốc ngựa chưa từng thấy. Ông ta cười nói: "Ngựa của ông giống hệt ngựa Hàn Cán vẽ. Ngựa thật vốn không có con nào như thế." Rồi ông mời chủ ngựa dắt ngựa đi một vòng quanh cổng chợ, mình đi theo sau. Bỗng gặp Hàn Cán. Cán cũng kinh ngạc nói: "Đúng là con ngựa tôi tô màu đây!" Bấy giờ mới biết thứ mình tùy ý tạo ra ắt ngầm có cái giống ở ngoài đời. Cán bèn đưa tay xoa con ngựa, ngựa như bị vấp, vì thế bị thương chân trước. Cán trong lòng lấy làm lạ. Về nhà xem bức tranh ngựa mình đã vẽ, thấy ở chân ngựa có một chấm mực đen bị khuyết (?), mới biết tranh đã thành linh. Số tiền thầy thuốc ngựa nhận được, dùng mấy năm thì hóa thành tiền bằng đất. 【Trích từ Dậu Dương tạp trở】
Thái Bình quảng ký, quyển 211
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua Càn Long nhà Thanh sai biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video