Thái Bình quảng ký, quyển thứ hai trăm mười ba
Hội họa, phần bốn
Chùa Bảo Thọ — Tiên Thiên Bồ Tát — Vương Tể
Dương Viêm — Cố Huống — Chu Phưởng
Phạm Trường Thọ — Trình Tu Kỷ — Biên Loan
Trương Huyên — Vương Mặc — Lý Trọng Hòa
Lưu Thương — Lệ Quy Chân — Tranh của các thánh
Liêm Quảng — Người ẩn trên núi họ Phạm — Vi Thúc Văn
Chùa Bảo Thọ
Chùa Bảo Thọ vốn là nhà của Cao Lực Sĩ (viên hoạn quan được vua Đường Huyền Tông rất tin dùng). Năm Thiên Bảo thứ chín (năm 750), ông cúng nhà làm chùa. Lúc mới đúc xong quả chuông, Lực Sĩ bày trai (tiệc cỗ chay cúng dường sư sãi) để mừng, cả triều đình đều đến. Mỗi người đánh một tiếng chuông thì cúng trăm nghìn tiền; có người muốn lấy lòng ông nên đánh liền hai mươi chày. Gác kinh tạng (gác chứa kinh Phật) dựng cao vút, kiểu cách khéo léo. Quả hỏa châu (quả cầu trang trí hình ngọn lửa trên đỉnh tháp) của hai ngọn tháp (?) chứa được hơn mười hộc (hộc: đơn vị đo dung tích, một hộc bằng mười đấu).
Lý Trác, làm tòng sự (viên quan giúp việc trong phủ quan đứng đầu một vùng) ở Hà Dương, tính thích đồ lạ đồ cổ, lại thân với sư chùa. Có lần ông cùng sư đến chùa này xem đồ cũ trong kho, bỗng thấy trong một cái vò vỡ có vật giống tấm chăn, rách nát bẩn thỉu, đụng vào là bụi bay lên. Trác thong thả xem kỹ thì ra là một bức tranh. Ông bèn đem ba bức tranh vẽ châu huyện (?) cùng ba mươi tấm lụa để đổi lấy, rồi sai người nhà bồi dán sửa sang lại, khổ lớn hơn mười tấm. Ông đem hỏi Thường thị (chức quan cận thần hầu bên vua) Liễu Công Quyền, mới biết đó là bức "Cây cầu đá" do Trương Huyên vẽ. Vua Huyền Tông đã ban bức tranh ấy cho Lực Sĩ, nên nó được giữ lại trong chùa.
Về sau, người buôn tranh tên Tông Mục kể chuyện này với Tả quân (đạo quân cấm vệ bên trái giữ kinh thành). Ít lâu sau có viên hoạn quan nhỏ dẫn mấy chục lính đến nhà Lý Trác, đọc sắc lệnh của vua đòi lấy tranh, ngay hôm ấy đem dâng vào cung. Vua vốn thích đồ cổ, thấy tranh thì rất vui, sai treo ở viện Vân Thiều. (Trích "Dậu Dương tạp trở")
Tiên Thiên Bồ Tát
Bức tranh Tiên Thiên Bồ Tát (?), bản gốc có từ chùa Diệu Tích ở Thành Đô. Đầu niên hiệu Khai Nguyên (khoảng năm 713), có một ni cô là Ngụy Bát Sư, thường niệm chú Đại Bi (bài chú của đạo Phật cầu đức Quán Âm cứu khổ). Ở huyện Song Lưu có người dân là Lưu Ất, tên Ý Nhi, mười một tuổi, tự xin theo hầu ni cô Ngụy. Ni cô đuổi đi nhưng cậu không chịu đi. Có lần ở thiền đường (phòng ngồi thiền) nơi gian phòng sâu bên trong, cậu thưa với ni cô Ngụy rằng Tiên Thiên Bồ Tát hiện thân ở chốn này. Ni cô bèn rây tro rải khắp sân. Một hôm, trên tro có dấu chân lớn dài mấy thước, vân hình bánh xe hiện rõ ràng.
Bèn đến nhờ thợ vẽ. Thợ tùy ý tô màu, nhưng đều không vừa ý. Có nhà sư Dương Pháp Thành tự nói mình vẽ được. Ý Nhi thường chắp tay ngửa mặt khấn vái, rồi mới chỉ bảo cho sư vẽ. Gần mười năm, bức tranh mới hoàn thành. Tiên Thiên Bồ Tát có tất cả hai trăm bốn mươi hai cái đầu, các đầu xếp chồng như dáng ngọn tháp, các cánh tay tỏa ra như dây leo. Bản vẽ mẫu gồm mười lăm cuộn. Liễu Thất Sư, cháu gọi Thôi Ninh bằng cậu, chia lấy ba cuộn mang lên kinh đô, từ đó tranh được lưu truyền. Bấy giờ Ngụy Phụng Cổ làm Trưởng sử (viên quan phụ tá đứng hàng đầu trong phủ quan đứng đầu một vùng), đem tranh dâng vua. Về sau nhân ngày mồng tám tháng tư (ngày lễ Phật đản), vua ban tranh cho Cao Lực Sĩ. Bức hiện ở Thành Đô là bản chép lại. (Trích "Dậu Dương tạp trở")
Vương Tể
Vương Tể đời Đường, nhà ở đất Tây Thục. Trong niên hiệu Trinh Nguyên (785–805), Vi Cao đối đãi ông theo lễ dành cho khách quý. Ông vẽ núi sông, cây đá mà ý vượt ra ngoài hình tượng. Vì thế Đỗ Phủ tặng ông bài ca rằng: "Mười ngày vẽ một cây thông, năm ngày vẽ một hòn đá. Người tài làm việc không chịu bị hối thúc, Vương Tể mới chịu để lại nét vẽ thật."
Có lần ở phòng khách nhà Tịch Quỳ (?), người ta thấy ông vẽ một tấm bình phong: hai cây thông và một cây bách bên sông (?), dây leo già quấn quanh, phía trên vươn lên giữa trời, phía dưới chạm mặt nước. Nghìn cành vạn lá đan xen cong queo, mà sắp đặt không lộn xộn: chỗ khô chỗ tươi, chỗ rủ chỗ thẳng, lá chồng nghìn lớp, cành tỏa bốn phía. Đến người tinh tường cũng thấy khó làm được, mắt thường không phân biệt nổi. Lại ở chùa Hưng Thiện, người ta thấy ông vẽ bình phong bốn mùa, tựa như dời cả trời đất: gió theo mùa, mây và cảnh vật, tám tiết (tám mốc lớn trong năm: lập xuân, xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân, lập đông, đông chí) và bốn mùa đều gom vào một bức, tuyệt diệu vô cùng. Tranh núi sông, thông đá của ông đều được xếp vào thượng thượng phẩm (bậc cao nhất trong cách xếp hạng tranh). (Trích "Họa đoán")
Dương Viêm
Dương Viêm làm Tể tướng nhà Đường trong khoảng niên hiệu Trinh Nguyên. Khí độ ông sánh với họ Vương, họ Hàn, văn chương ngang với họ Mã (?). Ông vẽ thông đá, núi sông vượt hẳn người thường. Lúc đầu ông xưng là xử sĩ (người có học mà không ra làm quan), đến ra mắt quan Hoàng môn (Hoàng môn thị lang, quan cận thần trong triều) họ Lô. Ông Lô cho ở lại, tiếp đãi rất hậu. Biết ông giỏi vẽ, ông Lô muốn xin tranh nhưng chưa dám mở lời. Dương Viêm khẩn khoản xin đi, ông Lô lại cố giữ lại. Biết gia quyến Dương Viêm ở Lạc Dương thiếu cơm thiếu áo, khiến ông không yên lòng, ông Lô bèn ngầm sai người mang mấy trăm nghìn tiền đến Lạc Dương chu cấp, rồi lấy thư nhà mang về đưa ông Dương xem. Ông Dương cảm động, không biết lấy gì báo đáp. Nhân lúc thong thả, ông Lô mới nói muốn có một nét vẽ của ông để con cháu giữ làm của báu. Ông Dương vẫn còn ngần ngại, rồi hơn một tháng sau vẽ một tấm bình phong thông đá, mây và cảnh vật, như dời cả trời đất vào tranh. Người đời không ai được xem. Nét vẽ tuyệt diệu, thuộc thượng thượng phẩm. (Trích "Đường họa đoán")
Cố Huống
Cố Huống đời Đường, tên chữ là Bô Ông. Ngoài lúc làm văn, ông còn giỏi vẽ tranh nhỏ. Ông từng xin làm quan coi Tân Đình. Có người vặn hỏi, ông đáp: "Ta muốn vẽ núi non giữa biển mà thôi." Ông lại mời họa sĩ Vương Mặc làm phó cho mình. (Trích "Thượng thư cố thực")
Chu Phưởng
Chu Phưởng đời Đường, tên chữ là Cảnh (?), người đất Kinh Triệu (vùng quanh kinh đô Trường An). Ông là con cháu nhà làm tướng trấn giữ một vùng, thích làm văn, học vẽ, nắm hết chỗ tinh diệu của nghề vẽ. Ông là công tử nhà quyền quý, qua lại với các bậc khanh tướng. Anh cả là Chu Hạo giỏi cưỡi ngựa bắn cung, theo Kha Thư Hàn đi đánh Thổ Phồn, lấy được thành Thạch Bảo, nhờ công được phong Chấp kim ngô (chức quan võ coi việc tuần phòng, canh giữ kinh thành).
Bấy giờ vua Đức Tông sửa chùa Chương Kính, gọi Hạo đến bảo: "Em khanh là Phưởng giỏi vẽ, trẫm muốn mời vẽ tượng thần ở chùa Chương Kính, khanh hãy nói riêng với em." Mấy ngày sau vua lại mời, Phưởng mới bắt tay vào vẽ. Lúc đầu như còn che chắn (?), rồi để người trong kinh thành vào xem. Chùa nằm sát cổng thành, người khôn kẻ dại đều kéo đến. Có người khen chỗ hay, có người chỉ chỗ dở, ông theo từng ngày mà sửa. Hơn một tháng thì lời khen chê dứt hẳn, ai cũng thán phục cái hay của tranh. Bấy giờ ông mới vẽ cho xong, được coi là bậc nhất đương thời.
Lại nữa, con rể của Quách Lệnh công (tức Quách Tử Nghi, giữ chức Trung thư lệnh nên gọi là Lệnh công) là Thị lang (chức quan phó đứng đầu một bộ) Triệu Tung, từng nhờ Hàn Cán vẽ chân dung, mọi người đều khen đẹp. Sau ông lại mời Chu Phưởng vẽ chân dung. Hai người đều nổi tiếng giỏi. Lệnh công từng bày hai bức tranh bên chỗ ngồi mà không định được bức nào hơn. Nhân lúc phu nhân của Triệu Tung (con gái Lệnh công) về thăm cha mẹ, Lệnh công hỏi: "Đây là ai?" Bà đáp: "Là chồng con." Hỏi: "Bức nào giống nhất?" Đáp: "Cả hai bức đều giống, nhưng bức vẽ sau hay hơn." Lại hỏi: "Sao lại nói vậy?" Đáp: "Bức trước chỉ lấy được dáng mạo của chồng con; bức sau còn chuyển được cả thần thái, tính tình và dáng vẻ khi nói cười." Lệnh công hỏi người vẽ bức sau là ai, thì được biết là Chu Phưởng. Ngay hôm ấy định được hơn kém của hai bức tranh, Lệnh công sai đem mấy trăm tấm gấm lụa màu (?) tặng Chu Phưởng.
Nay ở kinh đô có tranh Quán Tự Tại Bồ Tát (tức Quán Thế Âm) do ông vẽ. Người thời ấy nói: tranh Quán Âm Thủy Nguyệt (Quán Âm ngồi ngắm trăng soi dưới nước), tranh các nhà sư đi kinh hành (đi vòng quanh tụng niệm) trước điện Phật phía tây chùa Đại Vân, và hai vị thần ở mặt trước điện Phật chùa Quảng Phúc, đều tuyệt diệu khác thường. Về sau ông làm Biệt giá (viên quan phó giúp việc cho quan đứng đầu một châu) ở Tuyên Châu, vẽ Bắc phương Thiên vương (vị thần hộ pháp trấn giữ phương bắc trong đạo Phật) ở chùa Thiền Định; ông thường thấy hình tượng vị thần ấy trong mộng.
Ông vẽ người đẹp thì đứng đầu xưa nay. Ông có các bức: "Tiệc của Hồn Thị trung", "Lưu Tuyên Vũ tập múa", bản phấn bản (bản vẽ nháp, phác bằng phấn để làm mẫu) "Độc Cô phi tập khúc", lại có "Trọng Ni (tức Khổng Tử) hỏi lễ", "Tiên giáng trần", "Năm ngôi sao", "Vồ bướm"; ông còn vẽ các vị chân nhân (người tu đắc đạo trong Đạo giáo), Văn Tuyên Vương (tức Khổng Tử) và mười học trò. Số cuộn tranh rất nhiều. Cuối niên hiệu Trinh Nguyên, có người nước Tân La (một nước ở bán đảo Triều Tiên) đến vùng Giang Hoài, trả giá cao mua sạch mấy chục cuộn mang về. Tranh của ông vẽ tượng Phật, tiên thánh, người và người đẹp đều đạt đến mức thần diệu; chỉ có ngựa, chim thú, trúc đá, cỏ cây là chưa vẽ được hết hình dáng. (Trích "Họa đoán")
Phạm Trường Thọ
Phạm Trường Thọ đời Đường giỏi vẽ phong tục, cảnh nhà nông theo từng mùa và dáng vẻ con người. Trong dân gian có nhiều bình phong vẽ "Nguyệt lệnh" (việc làm và cảnh vật của từng tháng trong năm), đều theo kiểu của ông. Phàm núi sông, nước đá, trâu ngựa, gia súc, cảnh quanh co xa gần, chăn thả nơi đồng nội, ông đều vẽ được chỗ tinh diệu, mỗi thứ đều đủ hết cái thú của nó. Ông chỉ đứng sau Trương Tăng Dao đời Lương. Nhà sư Ngạn Tông trong sách "Tục họa phẩm" nói: "Tranh ông rộng rãi phong phú, nhưng chưa thấy chỗ tài giỏi." Tranh ông đều xếp vào diệu phẩm bậc trên (bậc "diệu" là bậc thứ hai, sau bậc "thần"; mỗi bậc lại chia trên, giữa, dưới). Đương thời còn có Hà Trường Thọ, nổi danh ngang ông, xếp sau ông. (Trích "Họa đoán")
Trình Tu Kỷ
Trình Tu Kỷ đời Đường, tổ tiên là người Ký Châu, tính ham học. Bấy giờ Chu Phưởng làm Trưởng sử ở Triệu Châu, ông bèn thờ làm thầy. Suốt hai mươi năm, sáu mươi lỗi thường mắc trong việc vẽ, Chu Phưởng đều dạy miệng từng điều một để truyền chỗ tinh diệu. Trong niên hiệu Bảo Lịch, Tu Kỷ đi thi khoa Minh kinh (khoa thi về hiểu biết kinh sách Nho gia), đem những điều Chu Phưởng truyền cho mà trao lại (?).
Trong niên hiệu Đại Hòa, vua Văn Tông thích đồ cổ, trọng đạo học. Vua thấy bức tranh minh họa Kinh Thi do Tấn Minh Đế và Vệ Hiệp vẽ, hình cây cỏ, chim thú, người hiền, bề tôi trung đều không đúng với thực, bèn triệu Tu Kỷ vẽ lại. Ông đều căn cứ theo kinh mà định tên, theo sản vật từng vùng mà tìm mẫu. Từ đó, kiểu mũ áo, dáng cây cối, cái gì ở xa cũng được xét rõ, cái gì kín đáo cũng hiện ra.
Ông còn từng vẽ tấm bình phong trúc ở điện Văn Tư. Vua ban bài ca rằng: "Thợ giỏi vận ý nghĩ tinh tường, khéo đến tột cùng như có thần; đến gần chợt thấy bóng râm dày khép lại, nhìn thêm lần nữa vẫn chưa phân được thật giả." Các học sĩ (quan văn chuyên lo văn thư, soạn thảo cho vua) lúc ấy đều vâng chiếu làm thơ họa theo. Từ sau niên hiệu Trinh Nguyên, người nhờ nghề vẽ mà được tiến thân, được vua ban ơn, có lẽ chỉ có mình ông (?). Ông đặc biệt tinh về núi sông, trúc đá, hoa chim, người, các bậc hiền xưa, tranh Phật sự, thú lạ, đều được xếp vào diệu phẩm bậc trên. (Trích "Họa đoán")
Biên Loan
Biên Loan đời Đường, người Kinh Triệu, chuyên nghề vẽ, giỏi nhất là hoa và chim. Cái tinh diệu của ông trong lối vẽ chiết chi (vẽ riêng một cành hoa như ngắt rời, không vẽ cả cây) là xưa nay chưa từng có. Xem ông hạ bút thì nét nhẹ mà sắc, khéo dùng màu, vẽ hết mọi biến hóa của lông chim, phô hết vẻ thơm tươi của hoa xuân. Trong niên hiệu Trinh Nguyên, nước Tân La dâng chim công biết múa. Vua Đức Tông triệu ông đến cửa Huyền Vũ vẽ chim: một con quay mặt, một con quay lưng, màu lông biếc sống động, đẹp như đồ trang sức khảm vàng, như đang cất tiếng trong trẻo, uyển chuyển theo nhịp nhạc dồn dập. Về sau ông nghèo khốn ở vùng Trạch Lộ, vẽ cây sâm liền cả rễ (?), tinh diệu đến cực điểm. Trong lối vẽ hoa chiết chi gần đây, ông đứng đầu. Tranh hoa cỏ chiết chi, ong bướm và chim sẻ của ông đều thuộc diệu phẩm bậc trên. (Trích "Họa đoán")
Trương Huyên
Trương Huyên đời Đường, người Kinh Triệu, từng vẽ công tử nhà quyền quý, yên ngựa, bình phong màn trướng, vườn trong cung, người đẹp…, nổi tiếng nhất thời. Ông giỏi phác thảo, chấm phá (?), sắp đặt đình đài, trúc cây, hoa chim, người hầu, đều diễn tả hết dáng vẻ. Ông vẽ "Nỗi oán ở cung Trường Môn" (tích hoàng hậu họ Trần đời Hán bị vua ruồng bỏ, phải ở cung Trường Môn), dựa theo lời thơ mà bày tỏ ý tứ, diễn tả trọn vẹn ý ấy (?), tức là câu "Bên giếng vàng, lá ngô đồng mùa thu ngả vàng." Ông có các bản phấn bản: "Công tử nhà quyền quý dạo đêm", "Trong cung đêm Thất tịch cầu khéo" (tục đêm mồng bảy tháng bảy, phụ nữ cầu Chức Nữ ban cho tài khéo tay), "Ngắm trăng", đều vẽ trên lụa mỏng, vẻ thanh vắng nhàn nhã mà nhiều ý tứ, ý vượt ra ngoài hình. Tranh người đẹp của ông thì Chu Phưởng cũng khó mà so bì. Tranh công tử nhà quyền quý, yên ngựa… của ông thuộc diệu phẩm bậc trên. (Trích "Họa đoán")
Vương Mặc
Vương Mặc đời Đường, không rõ người ở đâu, tên là Hiệp, giỏi lối vẽ bát mặc (vẩy, hắt mực lên mặt tranh rồi theo vết mực mà vẽ thành hình), nên người thời ấy gọi là Vương Mặc ("Vương Mực"). Ông thường đi chơi khắp sông hồ, giỏi vẽ núi sông, thông bách và các loại cây. Tính ông phóng túng, quê mùa, thích rượu. Mỗi lần muốn vẽ bình phong, ông uống đến lúc hứng say thì trước hết vẩy mực ra, rồi khi thì la hét, khi thì ngâm nga, chân giẫm tay xoa, lúc phẩy lúc quét (?), theo hình vết mực mà làm thành núi, thành đá, thành nước, thành cây, tùy lòng theo ý, nhanh như trời đất tạo ra. Tranh vẽ xong, mây ráng như nhuộm nhạt, gió mưa như quét qua, không thấy chút vết mực bẩn nào. (Trích "Họa đoán")
Lý Trọng Hòa
Lý Trọng Hòa đời Đường là con của Lý Tiệm. Lý Tiệm từng làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Hân Châu, giỏi vẽ người và ngựa của các dân tộc phương ngoài. Trọng Hòa nối được nghề cha nhưng sức bút không bằng. Tướng quốc (tể tướng) Lệnh Hồ Đào, nhà nhiều đời làm tể tướng, có rất nhiều tranh; ông là cháu ngoại của Lý Hân Châu (tức Lý Tiệm). Nhà ông có tấm bình phong nhỏ vẽ người và ngựa, là bức Lý Tiệm đắc ý nhất. Gặp lúc vua Hiến Tông lấy đem vào trong cung, về sau lại ban trả. (Trích "Danh họa ký")
Lưu Thương
Lưu Thương đời Đường, làm quan đến Kiểm hiệu Lễ bộ lang trung (hàm quan danh nghĩa, ngang chức trưởng một ty trong bộ Lễ) kiêm Phán quan (viên quan giúp việc xử lý công văn) của Quan sát sứ (quan giám sát một vùng gồm nhiều châu) Biện Châu. Thuở trẻ ông đã có thơ văn, tình ý thanh cao, chuyên vẽ núi sông, cây đá. Ban đầu ông học Trương Tảo, lấy việc vẽ cho giống thật làm chủ ý. Từ khi Trương Tảo bị giáng chức, đày đi xa, ông buồn bã làm thơ rằng: "Đá phủ rêu xanh thẳm bên dòng suối, gió khe hiu hắt lay cành thông. Thế gian chỉ có Trương Thông Hội (?), trôi dạt về Hành Dương, nào ai hay biết." (Trích "Danh họa ký")
Lệ Quy Chân
Cuối đời Đường, ở Giang Nam có một đạo sĩ (người tu theo Đạo giáo) là Lệ Quy Chân, không rõ người ở đâu. Ông từng đến quán Tín Quả ở Hồng Châu, thấy trong điện Tam Quan (điện thờ ba vị quan coi trời, đất, nước của Đạo giáo) có tượng thờ đắp từ đời Huyền Tông theo lối giáp trữ (làm tượng bằng nhiều lớp vải gai phết sơn ghép lại), làm rất khéo, nhưng chim sẻ, bồ câu ỉa đầy lên trên. Quy Chân bèn vẽ một con diều hâu trên vách điện, nét bút kỳ tuyệt. Từ đó chim sẻ, bồ câu không còn đậu ở điện ấy nữa. Bức tranh đến nay vẫn còn. Quy Chân đặc biệt giỏi vẽ trúc gãy và chim khách đồng. Về sau có người kể rằng Quy Chân đã bay lên trời thành tiên ở núi La Phù. (Trích "Ngọc đường nhàn thoại")
Tranh của các thánh
Chùa Vân Hóa có điện Thánh họa, người ở Trường An gọi là "tranh bảy vị thánh". Lúc mới xây xong điện, sư chùa gọi thợ vẽ đến định thuê tô vẽ trang trí. Thợ đòi giá đắt, không hợp ý; sư xin bớt giá, thợ bèn bỏ đi. Mấy hôm sau có hai thiếu niên đến chùa ra mắt, nói: "Chúng tôi là người giỏi vẽ. Nay nghe chùa sắp thuê thợ vẽ, chúng tôi không dám ham tiền công, xin góp công vẽ không, có được chăng?" Sư muốn xem trước tranh họ đã vẽ. Thiếu niên nói: "Anh em chúng tôi có tất cả bảy người, chưa từng vẽ ở Trường An, làm gì có tranh để xem?" Sư cho là nói bậy, hơi làm khó. Thiếu niên nói: "Chúng tôi đã không lấy tiền của thầy; nếu vẽ không vừa ý thầy, thầy cứ sai người trát lại vách cũng chưa muộn." Sư ham được vẽ không mất tiền nên nhận lời.
Hôm sau, quả nhiên bảy người đến, mỗi người mang theo màu vẽ, sắp vào điện, lại dặn sư: "Từ nay đến bảy ngày, xin chớ mở cửa của chúng tôi, cũng không phiền mang cơm nước, vì sợ gió và nắng làm hỏng màu. Có thể trát bùn bịt kín cửa, đừng để hở một khe nhỏ nào, nếu không thì chúng tôi không thể thi thố hết tài." Sư làm theo lời. Như thế được sáu ngày, bên trong lặng ngắt không nghe tiếng động gì. Các sư bảo nhau: "Ắt là yêu quái gì đây, chẳng nên giữ đúng lời hẹn." Rồi cùng nhau phá chỗ bịt cửa. Cửa vừa mở, có bảy con chim bồ câu vỗ cánh bay vút lên trời. Màu vẽ trong điện đã nghiêm chỉnh đủ cả bốn góc, chỉ có bức tường phía tây bắc là chưa vẽ xong. Về sau thợ vẽ đến xem, kinh ngạc nói: "Đúng là nét bút thần diệu!" Từ đó không ai dám tô vẽ tiếp. (Trích "Tuyên thất chí")
Liêm Quảng
Liêm Quảng là người nước Lỗ. Có lần đi hái thuốc ở núi Thái Sơn, gặp mưa gió, ông trú dưới một gốc cây lớn. Đến nửa đêm trời tạnh mưa, ông thong thả đi dạo, bỗng gặp một người trông như kẻ sĩ (?), hỏi Quảng: "Sao ông đêm khuya còn ở đây?" Rồi cùng ngồi dưới rừng chuyện trò hồi lâu. Bỗng người ấy bảo Quảng: "Ta biết vẽ, có thể truyền phép vẽ cho ông." Quảng vâng dạ. Người ấy nói: "Ta cho ông một cây bút, ông chỉ cần cất giữ kín đáo; cứ tùy ý mà vẽ thì tranh sẽ có linh hiệu." Nói rồi lấy trong ngực áo ra một cây bút năm màu trao cho. Quảng lạy tạ xong thì người ấy bỗng biến mất. Từ đó bút quả nhiều linh nghiệm, nhưng Quảng giữ kín chuyện, không dám vẽ bừa.
Sau ông đến huyện Trung Đô. Huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) họ Lý tính thích tranh, lại biết chuyện ấy, mời Quảng đến uống rượu, thong thả hỏi han. Quảng giấu không nói. Ông Lý gặng hỏi mãi, Quảng bất đắc dĩ vẽ lên vách hơn trăm tên lính quỷ, dáng như đang xông ra đánh giặc. Huyện úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) họ Triệu biết chuyện, cũng ép ông vẽ. Quảng lại vẽ lên vách trong nhà ông Triệu hơn trăm tên lính, dáng như sắp giao chiến. Đêm ấy, lính quỷ vẽ ở hai nơi đều kéo ra đánh nhau. Ông Lý và ông Triệu thấy chuyện quái lạ, không dám giữ, bèn xóa hết lính quỷ đã vẽ. Quảng cũng sợ, trốn sang Hạ Bi.
Huyện lệnh Hạ Bi biết chuyện, lại tha thiết mời Quảng vẽ. Quảng nói: "Tôi tình cờ đêm khuya gặp một vị thần linh truyền cho phép vẽ, nên lần nào cũng không dám hạ bút, ngặt vì tranh thường hóa thành yêu quái, mong ngài xét cho." Viên huyện lệnh không nghe, bảo Quảng: "Vẽ lính quỷ thì chúng đánh nhau, chứ vẽ vật khác ắt không đánh nhau." Rồi sai vẽ một con rồng. Quảng gượng vẽ. Vừa dứt nét bút, mây bốc mù nổi, gió lốc ập đến, con rồng vẽ bỗng cưỡi mây bay lên, khiến mưa như trút, liền mấy ngày không ngớt. Huyện lệnh lo nước cuốn trôi nhà cửa trong huyện, lại ngờ Quảng có phép yêu, bèn bắt Quảng giam vào ngục, tra hỏi đến cùng. Quảng nói mình không có phép yêu. Vì mưa vẫn chưa tạnh, huyện lệnh giận lắm.
Trong ngục, Quảng gào khóc khấn vái thần núi. Đêm ấy ông mộng thấy thần nói: "Ông hãy vẽ một con chim lớn, quát nó rồi cưỡi lên bay đi thì sẽ thoát." Gần sáng, Quảng lén vẽ một con chim lớn, thử quát thì chim quả nhiên dang cánh. Quảng cưỡi lên, bay xa thẳng đến Thái Sơn mới đáp xuống. Ít lâu sau lại gặp thần. Thần bảo Quảng: "Ông để lộ chuyện ra ngoài đời nên mới gặp tai nạn. Ta vốn cho ông một cây bút nhỏ, muốn đem phúc đến cho ông, ông lại tự rước họa vào thân. Ông nên trả bút lại cho ta." Quảng bèn lấy bút trong ngực áo ra trả. Thần liền biến mất. Từ đó Quảng không vẽ được nữa. Con rồng vẽ ở Hạ Bi rốt cuộc chỉ còn là vách đất trơn. (Trích "Đại Đường kỳ sự")
Người ẩn trên núi họ Phạm
Lý Thúc Chiêm từng quen một người ẩn trên núi họ Phạm, cho ở lại nhà riêng. Ông ta thỉnh thoảng nói chuyện lành dữ, đều đúng cả, lại giỏi suy bộ (tính toán sự vận hành của trời đất, tinh tú để đoán việc) và cấm chú (dùng bùa chú để trấn áp, sai khiến). Ở được nửa năm, bỗng bảo ông Lý: "Tôi sắp đi, có một nghề muốn để lại làm quà từ biệt, gọi là vẽ trên nước." Rồi xin đào một cái ao trên nền nhà sau, vuông một trượng (khoảng ba mét), sâu hơn một thước, trát bằng vữa trộn sợi gai và vôi, ngày ngày múc nước đổ cho đầy. Đợi đến khi nước không còn hao, ông bày đủ màu vẽ, mực, nghiên. Trước hết ông cầm bút, gõ răng (một phép tu luyện, làm phép của Đạo gia) hồi lâu, rồi mới đưa bút vẽ trên mặt nước. Đến gần xem thì chỉ thấy nước đục ngầu. Qua hai ngày, ông lấy bốn tấm lụa áp lên mặt nước để in, chừng một bữa ăn thì nhấc lên xem: thông cổ, đá lạ, người, nhà cửa, sông nước, không thiếu thứ gì. Ông Lý kinh ngạc, gặng hỏi mãi, ông ta chỉ nói mình giỏi phép giữ màu, không để màu chìm xuống hay tan ra mà thôi. (Trích "Dậu Dương tạp trở")
Vi Thúc Văn
Vi Thúc Văn là người đi thi tiến sĩ (khoa thi lớn nhất để chọn người ra làm quan) đời Đường, giỏi vẽ ngựa. Một hôm rảnh rỗi, ông vẽ hai con ngựa trên tấm lụa nhỏ (?) mà chưa tô màu. Khi lên đường đi thi, qua trước miếu thần núi Hoa Sơn, ông bỗng mơ màng như trong mộng, thấy người trước miếu đến chào mình, nói: "Kim Thiên Vương (vị thần núi Hoa Sơn) cho mời." Thúc Văn bất giác xuống ngựa đi vào, lên điện ra mắt vua thần. Vua thần nói: "Ta biết ông có hai con ngựa rất tốt, nay muốn xin. Mùa xuân tới ông đổi tên đi thi thì sẽ đỗ." Thúc Văn thưa: "Tôi chỉ có con ngựa đang cưỡi thôi." Vua thần nói: "Có đấy, ông thử nghĩ xem." Thúc Văn thầm nghĩ ra mình có hai con ngựa vẽ, bèn thưa: "Có ạ, nhưng ngựa chưa tô màu lông." Vua thần nói: "Ông có thể tặng ta." Thúc Văn vâng lời. Ra khỏi miếu, ông vội vào quán trọ tô màu rồi đem dâng. Mùa xuân năm sau, ông đổi tên đi thi và đỗ. (Trích "Văn kỳ lục")
Thái Bình quảng ký, quyển thứ hai trăm mười ba
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua nhà Thanh sai biên soạn, gom sách thành bốn kho: kinh, sử, tử, tập)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video