Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn soạn đầu đời Tống, gom các truyện ghi chép từ đời trước), quyển 225
Kỹ xảo (tài khéo léo, tay nghề tinh xảo), phần một
Nước Nhân Chỉ — Cát Do — Lỗ Ban
Người thợ cung — Người khéo tay nước Yên — Đài Vân Minh
Bến Dâm Uyên — Tân Phong — Trương Hành
Vương Túc — Đài Lăng Vân — Trần Tư Vương
Ngô phu nhân — Âu Thuần — Thủy chi khi khí — Lan Lăng Vương — Sư Linh Chiêu — Đài gương thất bảo
Nước Nhân Chỉ
Năm thứ năm đời Chu Thành Vương, nước Nhân Chỉ ở cách kinh đô chín vạn dặm sang dâng một người nữ công (người phụ nữ làm nghề dệt vải, thêu thùa). Người ấy rất khéo tay, dáng người nhẹ nhàng, thanh sạch. Nàng mặc áo bằng lụa mỏng và vải the thêu hoa, tay áo dài, vạt áo dài. Khi gió nổi lên, nàng phải buộc chặt vạt áo và dải áo, vì sợ bị gió thổi bay phấp phới mà không tự đứng vững được.
Người ấy dệt rất giỏi. Nàng ngậm tơ năm màu trong miệng, kéo ra rồi kết lại là thành gấm có hoa văn. Người nước ấy lại dâng gấm Vân Côn, hoa văn như mây từ trong núi bay ra. Có gấm Liệt Điệp, hoa văn như mây ráng phủ lên tường thành, lầu canh và lỗ châu mai. Có gấm Tạp Châu, hoa văn như chuỗi ngọc xâu để đeo. Có gấm Triện Văn, hoa văn giống chữ đại triện (một lối chữ Hán cổ). Có gấm Liệt Minh, hoa văn như đèn nến bày thành hàng. Khổ gấm đều rộng ba thước.
Đàn ông nước ấy đều chăm chỉ cày cấy, một ngày cuốc được mười khoảnh đất (khoảnh: đơn vị đo diện tích ruộng, mỗi khoảnh bằng một trăm mẫu). Họ lại dâng một cây gia hòa (lúa tốt khác thường, được coi là điềm lành), chỉ một thân lúa mà chất đầy một xe. Vì vậy thơ bốn chữ thời ấy có câu: "Gắng sức cày mười khoảnh, gặt được bông lúa lành." [Trích từ sách Thập di ký]
Cát Do
Cát Do là người Khương ở đất Thục. Ông khắc gỗ thành hình con dê đem bán. Một hôm ông cưỡi dê gỗ vào thành Thục. Có những người giàu sang đất Thục đi theo ông lên núi Tuy. Núi Tuy cao và hiểm trở, nằm ở phía tây núi Nga Mi. Những người đi theo đều đắc đạo (tu luyện thành tiên), không còn trở về. Vì thế tục ngữ có câu: "Được một quả đào núi Tuy, dù không thành tiên cũng đủ để vẻ vang (?)." Dưới chân núi người ta lập nhiều đền thờ ông.
[Trích từ sách Pháp uyển châu lâm]
Lỗ Ban
Lỗ Ban là người Đôn Hoàng, không rõ sống vào thời nào. Tài khéo của ông ngang với trời đất tạo ra muôn vật. Ông xây phù đồ (tháp Phật) ở Lương Châu, lại làm một con diều bằng gỗ. Mỗi lần gõ vào cái chốt của diều ba cái, ông cưỡi lên mà bay về nhà. Ít lâu sau vợ ông có mang. Cha mẹ ông gặng hỏi, người vợ kể rõ đầu đuôi.
Về sau cha ông rình lấy được con diều, gõ vào chốt hơn mười cái rồi cưỡi lên, bay thẳng đến Ngô Hội (?). Người Ngô cho là yêu quái nên giết đi. Lỗ Ban lại làm một con diều gỗ khác, cưỡi đi tìm, nhận được xác cha. Ông oán người Ngô đã giết cha mình, bèn làm một tượng tiên nhân bằng gỗ ở phía nam thành Túc Châu, tượng giơ tay chỉ về hướng đông nam. Đất Ngô liền bị đại hạn ba năm.
Người Ngô xem bói, quẻ bói nói: "Đó là do Lỗ Ban gây ra." Họ mang của cải trị giá hàng nghìn đến tạ tội. Lỗ Ban chặt đi một cánh tay của tượng, ngay tháng ấy đất Ngô mưa to. Đến đầu triều ta, người địa phương vẫn còn cầu khấn tượng tiên gỗ ấy. Thời Lục quốc (thời Chiến Quốc), Công Thâu Ban cũng từng làm diều gỗ để dò thám thành nước Tống. [Trích từ sách Dậu Dương tạp trở]
Người thợ cung
Tống Cảnh Công sai làm một cây cung, chín năm mới xong, người thợ đem dâng lên. Người thợ cung về nhà được ba ngày thì chết, có lẽ vì tâm sức của người thợ đã dồn hết vào cây cung ấy. Về sau Cảnh Công lên đài ở vườn nuôi thú, dùng cây cung này mà bắn. Mũi tên bay vượt qua núi Tây Bá, đến tận phía đông Bành Thành, sức còn thừa nên cắm vào đá ngập cả phần lông đuôi tên. [Trích từ sách Hoài Nam Tử]
Người khéo tay nước Yên
Vua nước Yên vời người có tài khéo. Có người xin khắc một con khỉ trên đầu mũi gai. Khắc xong, người ấy nói: "Bậc làm vua muốn xem thì phải nửa năm không vào hậu cung, không uống rượu, không ăn thịt. Rồi vào ngày trời tạnh, nắng vừa lên, trong khoảng lúc nắng lúc râm mà nhìn vào mũi gai, thì mới thấy được con khỉ." Vua Yên đành ban ân nuôi người ấy, chứ không thể xem được. [Trích từ sách Nghệ văn loại tụ]
Đài Vân Minh
Tần Thủy Hoàng dựng đài Vân Minh, lùng tìm hết gỗ quý bốn phương và thợ khéo trong thiên hạ. Ở phía nam lấy được cây quế biếc ở Yên Khâu (?), cát cháy được ở sông Lệ, bùn đỏ ở Bôn Đô, trúc trắng ở Vân Cương. Ở phía đông lấy được cây bách vân gấm ở Thông Loan, cây toại màu xanh nhạt, cây sam vân rồng, cây giá vân sao ở sông Hàn, cây tử vân mây ở núi Ngoan. Ở phía tây lấy được vàng nổi ở biển Lậu, ngọc bích vân lông chim ở vực Lãng, cây dâu sắc ráng ở núi Địch Chướng, gỗ tròn ở ao Trầm Đường (?). Ở phía bắc lấy được sơn khô ở gò Phòng Phụ, cây tử có vân ở sườn núi Âm Phản, hổ phách đen ở dòng Hàn Lưu, ngọc thơm ở biển Ám Hải. Của quý vật lạ đều tụ cả về đây.
Có hai người thợ đều bay lên không trung gác xà gỗ, vung rìu búa ngay giữa trời. Họ bắt đầu làm từ giờ Tý (khoảng 23 giờ đến 1 giờ sáng), đến giờ Ngọ (khoảng 11 giờ đến 13 giờ) thì đã xong. Người Tần đều gọi là đài Tý Ngọ. Cũng có thuyết nói là dựng mỗi nơi một đài, một ở phương Tý (phương bắc) và một ở phương Ngọ (phương nam). Hai thuyết này còn đáng ngờ. [Trích từ sách Thập di ký]
Bến Dâm Uyên
Phía nam quận Nhật Nam (một quận thời Hán, nay thuộc miền Trung Việt Nam) có bến suối Dâm Tuyền. Người ta nói nước ở đó thấm rỉ từ dưới đất lên rồi tụ thành vực, nên gọi là Dâm Tuyền (suối nước thấm tràn). Cũng có người nói nước suối này ngọt và mềm, trai gái uống vào thì sinh lòng dâm dục. Chỗ nước nông chỉ đủ nổi một chén rượu, có thể vén áo mà lội qua. Chỗ nước rộng thì ghép thuyền mà đi được, xuôi ngược theo dòng nước uốn khúc. Tiếng nước vỗ vào đá nghe như tiếng người ca hát, cười đùa, ai nghe thấy cũng động lòng dục, nên dân gian gọi là Dâm Tuyền.
Ở đó thường có vịt trời, ngỗng trời lông vàng óng như vàng, bay từng đàn, đùa giỡn trên bãi cát và ghềnh nước. Người giăng lưới bắt được thì đó là vịt bằng vàng thật. Xưa kia, khi mộ Tần ở núi Ly Sơn bị phá, có người đi ngoài đồng thấy vịt vàng bay về phương nam, đến tận Dâm Tuyền. Năm Bảo Đỉnh thứ nhất (niên hiệu của nước Ngô thời Tam Quốc, năm 266), Trương Thiện làm thái thú (quan đứng đầu một quận) Nhật Nam. Trong quận có người dân bắt được vịt vàng đem dâng thái thú Trương Thiện. Trương Thiện học rộng biết nhiều, xét năm tháng thì đó chính là vịt vàng trong mộ Tần Thủy Hoàng.
Xưa kia khi xây mộ, Thủy Hoàng thu gom hết của quý vật lạ trong thiên hạ, chôn sống thợ để tuẫn táng (chôn theo người chết), dốc hết báu vật lạ từ phương xa vào trong mộ. Trong mộ làm hình sông, biển, ngòi lạch và các dãy núi. Lấy gỗ sa đường, gỗ trầm, gỗ đàn làm thuyền và mái chèo, lấy vàng bạc làm vịt và ngỗng, lấy lưu ly cùng các thứ báu làm cá. Lại làm voi ngọc ở giữa biển, làm cá kình ngậm hạt châu lửa làm sao trời, thay cho đèn dầu và nến. Ánh sáng tỏa khắp trong mộ, thật là một kỳ quan của cõi thần linh.
Những người thợ khéo đều bị chôn sống trong mộ, trong mộ lại bày đèn nến sáng như ban ngày. Những người thợ bị chôn trong mộ, đến khi mộ bị mở ra vẫn đều chưa chết. Trong mộ, những người thợ ấy đẽo đá thành tượng rồng, phượng, tiên nhân, lại soạn văn bia ca ngợi. Đầu đời Hán, người ta đào mộ này, đối chiếu với các sách sử thì đều không thấy ghi việc làm tượng tiên, rồng, phượng, nên mới biết đó là do những người thợ bị chôn sống làm ra. Người đời sau chép lại văn bia ấy, thấy lời lẽ có nhiều câu oán hận, đau xót, bèn gọi là "bia oán". Sách Sử ký lược đi, không chép việc này. [Trích từ sách Thập di ký]
Tân Phong
Hán Cao Tổ dựng xong ấp Tân Phong, lại dời cả miếu thổ thần cũ sang. Phố xá, ngõ ngách, nhà cửa, cảnh vật đều y như cũ. Trai gái, già trẻ dắt nhau đến đầu đường, ai cũng tự biết nhà mình. Thả chó, dê, gà, vịt ra đường lớn, chúng cũng nhìn đường mà tranh nhau nhận ra nhà. Đó là công trình do người thợ Hồ Khoan làm. Những người được dời đến đều mừng vì nơi này giống hệt quê cũ, lại quý tài người thợ, nên đem của ra thưởng tặng. Hơn một tháng, ông đã được đến mấy trăm cân vàng. [Trích từ sách Tây Kinh tạp ký]
Trương Hành
Trương Hành đời Hậu Hán, tên chữ là Bình Tử, chế tạo ra hậu phong địa động nghi (máy dò hướng gió và phát hiện động đất). Máy đúc bằng đồng tinh luyện, đường kính tám thước, nắp khớp kín và nhô cao, hình dáng như một vò rượu lớn. Mặt ngoài trang trí chữ triện cùng hình núi, chim, thú. Bên trong có một cột trụ lớn ở giữa, bên cạnh tỏa ra tám đường rãnh, có đặt then và lẫy để bật. Bên ngoài có tám đầu rồng, mỗi đầu ngậm một viên bi đồng. Dưới mỗi đầu rồng có một con cóc há miệng chực đón. Các răng khớp và bộ máy khéo léo đều giấu trong vò, nắp đậy kín khít không một kẽ hở.
Hễ có động đất thì vò rung lên, lẫy bật ra, rồng nhả viên bi, con cóc ngậm lấy. Tiếng bi rơi vang lên, người trông coi nhờ vậy mà biết. Chỉ một đầu rồng bật lẫy, còn bảy đầu kia không động. Theo hướng của đầu rồng ấy mà tìm thì biết được động đất ở phương nào. Đối chiếu với thực tế thì khớp như thần. Trong sách vở từ trước đến nay chưa từng ghi có thứ máy như vậy. Có lần một đầu rồng bật lẫy mà ở kinh đô đất không hề rung. Lúc đầu, các học giả ở kinh đô đều lấy làm lạ vì không thấy dấu hiệu gì. Vài ngày sau, tin từ trạm ngựa đưa về, quả nhiên có nơi bị động đất. Từ đó mọi người đều phục sự thần diệu của máy này. [Trích từ sách Hậu Hán thư]
Vương Túc
Vương Túc chế ra "trục phòng hoàn" (?), một quả cầu làm bằng đồng, ngày đêm tự xoay. [Trích từ sách Dậu Dương tạp trở]
Đài Lăng Vân
Lầu gác trên đài Lăng Vân cực kỳ tinh xảo. Trước khi dựng, người ta cân hết các loại vật liệu, sắp cho nặng nhẹ cân đối vừa phải rồi mới xây, nên các phần không lệch nhau dù chỉ một mảy may. Đài tuy rất cao, lúc nào cũng lay động theo gió, nhưng không bao giờ đổ sập. Ngụy Minh Đế lên đài, sợ thế đài nguy hiểm, bèn sai lấy thêm gỗ lớn chống đỡ. Thế là lầu đổ nát ngay. Người bàn luận cho rằng vì nặng nhẹ lệch nhau, sức đỡ không còn cân bằng nên mới vậy. [Trích từ sách Thế thuyết]
Trần Tư Vương
Trần Tư Vương nước Ngụy (tức Tào Thực) có trí nghĩ thần diệu. Ông làm cái muôi múc rượu hình đầu vịt, thả nổi trên ao rượu chín khúc. Vương có ý muốn mời ai uống thì đầu vịt liền quay về phía người đó. Ông lại làm cái muôi hình đuôi chim khách, cán dài. Ý vương hướng về chỗ nào thì xoay muôi trên vò rượu, đầu chim khách sẽ chỉ về chỗ đó. [Khuyết nguồn]
Ngô phu nhân
Triệu phu nhân của vua nước Ngô là em gái của Triệu Đạt. Bà vẽ giỏi, khéo léo không ai sánh bằng. Bà có thể dùng tơ màu dệt ngay giữa các ngón tay thành gấm có hình mây, rồng, cù long (rồng có sừng) và phượng, tấm lớn rộng cả thước, tấm nhỏ vuông một tấc. Trong cung gọi đó là "cơ tuyệt" (tuyệt kỹ dệt).
Tôn Quyền thường than rằng nước Ngụy và nước Thục chưa dẹp yên được, nên lúc rảnh việc quân, ông muốn có người vẽ giỏi để vẽ thế đất núi sông và hình thế các trận quân. Triệu Đạt bèn tiến cử em gái mình. Tôn Quyền sai bà vẽ thế sông hồ, núi lớn của chín châu (khắp cả nước). Phu nhân nói: "Màu vẽ rất dễ phai mờ, không thể giữ lâu được. Thiếp có thể thêu, bày cả muôn nước lên một tấm lụa vuông, thêu hình Ngũ Nhạc (năm ngọn núi lớn nổi tiếng), sông biển, thành ấp và các thế trận." Thêu xong bà dâng lên vua Ngô. Người đương thời gọi là "châm tuyệt" (tuyệt kỹ kim thêu). Ngay cả con khỉ gỗ khắc trên mũi gai, thang mây hay diều bay cũng không tinh xảo đẹp đẽ hơn thế.
Tôn Quyền ở cung Chiêu Dương, mệt mỏi vì nóng bức, bèn vén tấm màn lụa tía lên. Phu nhân nói: "Thứ này chẳng đáng quý." Tôn Quyền bảo phu nhân nói rõ ý mình. Bà đáp: "Thiếp muốn dốc hết tâm trí nghĩ cách làm sao cho dù buông màn xuống mà gió mát vẫn tự lùa vào, nhìn ra ngoài không bị gì che khuất, người hầu đứng hai bên đều thấy mát mẻ phơi phới như cưỡi gió mà đi." Tôn Quyền khen hay.
Phu nhân bèn chẻ tóc (?) rồi dùng keo thần nối lại. Keo thần có xuất xứ từ nước Uất Di, dùng để nối cung nỏ bị gãy, trăm chỗ gãy thì liền cả trăm. Bà dệt tóc thành the lụa, mất nhiều tháng mới xong, rồi cắt may thành màn. Nhìn từ trong hay ngoài đều thấy màn phơ phất như làn khói, khẽ lay động mà trong phòng tự mát. Lúc ấy Tôn Quyền còn đang cầm quân, thường mang màn này theo làm trướng khi hành quân. Giăng ra thì rộng dài mấy trượng, cuộn lại thì có thể nhét vào trong gối. Người đương thời gọi là "ti tuyệt" (tuyệt kỹ dệt tơ). Vì thế nước Ngô có "ba tuyệt", khắp bốn biển không ai sánh được tài khéo ấy.
Về sau có kẻ tham được sủng ái, muốn lấy lòng vua, nói rằng phu nhân hay khoe khoang tài mình với vua (?), nhân đó bà bị truất bỏ. Tuy bị nghi ngờ và thất sủng, tài khéo của bà vẫn được ghi chép lại. Đến khi nước Ngô mất thì không biết bà ở đâu. [Trích từ sách Thập di ký của Vương Tử Niên]
Âu Thuần
Trong niên hiệu Đại Hưng (niên hiệu của Tấn Nguyên Đế, năm 318–321), Âu Thuần ở Hành Dương làm một cái "chợ chuột" (?), bốn bề vuông hơn một trượng, mở bốn cửa, mỗi cửa có một người gỗ. Thả bốn, năm con chuột (?) vào trong, hễ chuột muốn chạy ra cửa thì người gỗ liền cầm chày đập. [Trích từ sách Tấn Dương thu]
Thủy chi khi khí
Văn Đế nhà Tây Ngụy làm hai cái khi khí (bình nghiêng: đồ đựng nước, khi rỗng thì nghiêng, nước vừa phải thì đứng thẳng, đầy quá thì đổ, dùng để răn người chớ tự mãn). Cái thứ nhất làm hình hai tiên nhân cùng cầm một cái bát, đứng chung trên một cái mâm. Trên nắp có hình núi, núi tỏa hơi thơm. Riêng một tiên nhân khác cầm bình vàng đứng phía trên khí cụ. Đổ nước vào núi thì nước chảy ra từ bình vàng mà rót vào khí cụ, khói hơi tỏa khắp trong núi. Cái này gọi là "tiên nhân khi khí".
Cái thứ hai làm hình hai lá sen cùng ở trên một cái mâm, cách nhau hơn một thước. Ở giữa có một bông sen rủ xuống phía trên khí cụ. Rót nước vào bông sen thì nước chảy xuống đầy khí cụ. Lại làm hình vịt trời, ngỗng trời, cóc để trang trí. Cái này gọi là "thủy chi khi khí" (thủy chi là tên khác của hoa sen). Mỗi mâm đều có một cái bệ và một cái bát. Bát tròn, bệ vuông, ở giữa có hình người, đó là để tượng trưng cho Tam tài (trời, đất và người). Khí cụ có hình như chén sừng uống rượu, đầy vừa thì đứng thẳng, tràn ra thì nghiêng đổ. Vua đặt nó ở điện trước để tự răn mình chớ tự mãn. [Khuyết nguồn]
Lan Lăng Vương
Lan Lăng Vương đời Bắc Tề có trí óc khéo léo, làm ra hình một người Hồ đang múa. Vương có ý muốn mời ai uống thì người Hồ liền bưng chén rượu vái chào người đó. Không ai biết nó vận hành bằng cách nào. [Trích từ sách Triều dã thiêm tải]
Sư Linh Chiêu
Đời Bắc Tề có vị sa môn (nhà sư) tên Linh Chiêu, rất có tài khéo. Vũ Thành Đế sai ông làm thuyền cho ao chén trôi (ao có dòng nước uốn khúc, thả chén rượu trôi theo dòng để uống) ở đình trên núi. Mỗi khi thuyền trôi đến trước mặt vua, vua đưa tay lấy chén thì thuyền tự dừng lại. Trên thuyền có hình em bé bằng gỗ vỗ tay, hòa nhịp theo tiếng đàn sáo. Vua uống xong đặt chén xuống thì có người gỗ chống sào đưa thuyền đi. Nếu vua uống chưa cạn thì thuyền nhất định không đi. Ít lâu sau, Linh Chiêu bỗng ôm ngực, ngỡ như có dao đâm vào, chỉ giây lát sau thì thổ huyết mà chết.
Đài gương thất bảo
Hồ thái hậu sai Linh Chiêu làm một cái đài gương thất bảo (nạm bảy thứ báu), cả thảy có ba mươi sáu phòng, mỗi phòng có một hình người đàn bà, tay cầm ổ khóa. Chỉ cần gài một cái then, ba mươi sáu cánh cửa cùng lúc tự đóng lại. Nếu rút cái then ấy ra thì các cửa đều mở, những hình người đàn bà đều bước ra đứng trước cửa. [Trích từ sách Hoàng lãm]
Thái Bình quảng ký, quyển 225
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua Càn Long nhà Thanh ra lệnh biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video