Thái Bình quảng ký, quyển thứ hai trăm hai mươi sáu
Kỹ xảo, phần hai (những tài khéo léo, kỹ thuật tinh xảo)
Thủy sức đồ kinh (sách có tranh vẽ về "thủy sức", tức các mô hình trang trí chạy trên mặt nước) · Điện Quán Văn · Lưu Giao
Trương Sùng · Xe mười hai thần · Chén đồng
Ân Văn Lượng · Dương Vụ Liêm · Vương Cư
Tiết Thận Hoặc · Mã Đãi Phong
Thủy sức đồ kinh
Hoàng đế (tức Tùy Dạng Đế) riêng ra chiếu sai học sĩ (quan văn chuyên lo việc biên soạn sách vở trong triều) Đỗ Bảo soạn bộ "Thủy sức đồ kinh" mười lăm quyển. Sách vừa xong, vào ngày Thượng Tị tháng ba (ngày Tị đầu tiên của tháng ba âm lịch, theo tục xưa người ta ra bờ nước tắm gội trừ điều xấu và mở tiệc), vua họp (?) quần thần bên khúc thủy (dòng nước khơi uốn khúc trong vườn, nơi thả chén rượu cho trôi theo dòng) để xem thủy sức.
Trong đó có các cảnh: Thần mang Bát quái (tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch) hiện ra từ sông Hà (sông Hoàng Hà) trao cho Phục Hy. Rồng vàng mang bức đồ hiện ra từ sông Hà, (rùa?) ngậm phù (vật tin do trời ban, báo điềm mệnh trời) hiện ra từ sông Lạc, cá lư ngậm lục đồ (bức đồ và sách ghi mệnh trời) hiện ra từ sông Thúy Quy, tất cả đều trao cho Hoàng Đế. Hoàng Đế trai giới (ăn chay, giữ mình thanh sạch để tế lễ) ở đất Hỗ, chim phượng bay xuống trên sông Lạc. Rùa thiêng mai đỏ ngậm sách hiện ra từ sông Lạc trao cho Thương Hiệt (người tương truyền đặt ra chữ viết). Nghiêu và Thuấn ngồi thuyền trên sông Hà. Phượng hoàng mang bức đồ, rồng đỏ chở bức đồ hiện ra từ sông Hà, đều trao cho Nghiêu. Long mã (ngựa thần mình rồng) ngậm văn tự khắc trên mai rùa hiện ra từ sông Hà trao cho Thuấn. Nghiêu và Thuấn dạo trên sông Hà gặp năm ông già. Nghiêu đến bờ bắc sông Phần gặp bốn bậc hiền nhân. Thuấn đánh cá ở đầm Lôi Trạch, nặn đồ gốm bên bờ sông Hà. Rồng vàng mang ấn tín màu vàng và bức đồ hiện ra từ sông Hà trao cho Thuấn. Thuấn cùng trăm quan hát họa với nhau.
Cá nhảy lên khỏi nước; có kẻ trắng mà cao, mặt người mình cá, nâng Hà đồ (bức đồ thần hiện ra từ sông Hà) trao cho Vũ, rồi múa mà lặn xuống sông. Vũ trị thủy, Ứng long (loài rồng có cánh) lấy đuôi vạch đất, chỉ lối cho nước thoát ra. Vũ đục núi Long Môn, khơi thông sông Hà. Vũ qua sông Giang, rồng vàng đội thuyền (?). Sứ giả Thương Thủy trao cho Vũ sách Sơn Hải kinh. Vũ gặp hai thần nữ bên suối. Vua Thiên Ất (tức Thành Thang, vua đầu nhà Thương) ngắm sông Lạc, một cặp cá vàng nhảy lên, hóa thành ngọc đen có vân đỏ. Khương Nguyên (mẹ của Hậu Tắc, thủy tổ nhà Chu) ở bờ sông giẫm lên dấu chân người khổng lồ. Hậu Tắc bị bỏ trên băng lạnh, chim lấy cánh lót cho và che cho. Vua (Chu Văn Vương) ngồi bên ao Linh Chiểu, ôi, cá đầy ao nhảy nhót. Thái tử Phát (sau là Chu Vũ Vương) qua sông, cá trắng có vân đỏ nhảy vào thuyền vua. Vũ Vương qua bến Mạnh Tân, cầm búa vàng vẫy dẹp sóng của Dương Hầu (thần sóng nước). Thành Vương cử hành lễ theo phép của vua Thuấn, ánh sáng rực rỡ phủ khắp sông Hà.
Mục thiên tử (Chu Mục Vương) tấu nhạc Quân Thiên (nhạc của cõi trời) bên ao. Vua săn ở bến Tảo Tân, bắt được con lửng và cáo trắng. Vua mời Tây Vương Mẫu uống rượu trên Dao Trì (ao ngọc nơi tiên ở). Vua qua Cửu Giang, giải (loài ba ba rất lớn) nổi lên làm cầu. Nước Đồ Tu dâng Chu Chiêu Vương phượng xanh, ngỗng trời đỏ, chúng uống nước ở suối Dục Khê. Vương Tử Tấn thổi sênh bên sông Y, phượng hoàng bay xuống. Tần Thủy Hoàng ra biển gặp thần biển. Hán Cao Tổ trốn trong vùng núi đầm Mang Đãng, phía trên có mây tía. Hán Vũ Đế bơi thuyền lầu trên sông Phần; dạo ao Côn Minh, gỡ lưỡi câu cho con cá lớn; dạo sông Lạc, thần sông dâng ngọc minh châu và tủy rồng. Hán Hoàn Đế dạo sông Hà, gặp trâu xanh từ dưới sông đi lên. Tào Man (tức Tào Tháo) tắm sông Tiều, đánh con giao (thuồng luồng). Ngụy Văn Đế dấy quân đến sông Hà mà không qua được. Đỗ Dự xây xong cầu qua sông Hà, Tấn Vũ Đế đến dự hội (?), nâng chén mời Dự uống. Năm con ngựa bơi qua sông Giang, một con hóa thành rồng (điềm báo năm vị vương họ Tư Mã chạy xuống phía nam, một người lên làm vua). Tiên rót nước suối Lễ Tuyền (suối có nước ngọt như rượu ngọt). Người vàng đi thuyền vàng. (Rùa?) có vân xanh ngậm sách hiện ra từ sông Lạc, rồng xanh mang sách hiện ra từ sông Hà, đều dâng lên Chu Công.
Lã Vọng câu cá ở khe Bàn Khê, được miếng ngọc hoàng (ngọc hình nửa vòng tròn). Lại (?) câu ở khe Biện Khê, được con cá chép lớn, trong bụng có sách binh pháp. Tề Hoàn Công hỏi tên ông già ở hang Ngu Công. Vua Sở qua sông được quả bèo (quả lạ to như cái đấu, đỏ như mặt trời). Tần Chiêu Vương bày tiệc ở khúc sông Hà, người vàng bưng thanh kiếm Thủy Tâm đến dâng. Ngô Đại Đế (Tôn Quyền) lên đài câu cá ngóng nhìn Cát (?). Lưu Bị cưỡi ngựa vượt khe Đàn Khê. Đạm Đài Tử Vũ (học trò Khổng Tử) qua sông, hai con rồng kẹp hai bên thuyền. Truy Khâu Hân (?) đánh nhau với thần nước. Chu Xứ chém giao long. Khuất Nguyên gặp ông chài. Biện Tùy gieo mình xuống sông Dĩnh. Hứa Do rửa tai (vì nghe vua Nghiêu muốn nhường ngôi cho mình, cho là bẩn tai). Triệu Giản Tử gặp con gái người coi bến. Khổng Tử gặp cô gái tắm bên sông. Vợ Thu Hồ nhảy xuống nước. Khổng Du thả rùa (?). Trang Tử và Huệ Tử ngắm cá. Trịnh Hoằng (?) đi kiếm củi, gió đổi chiều đưa về. Triệu Bính giương lọng qua sông. Cô gái ở Dương Cốc tắm cho mặt trời. Khuất Nguyên trầm mình xuống sông Mịch La. Thần Cự Linh tách núi. Cá voi lớn nuốt thuyền.
Những cảnh như thế tổng cộng bảy mươi hai cảnh, đều khắc gỗ mà làm. Có cảnh đặt trên thuyền, có cảnh trên núi, có cảnh trên bãi bằng, có cảnh trên tảng đá, có cảnh trên cung điện. Người gỗ cao chừng hai thước (thước thời ấy khoảng ba mươi phân), mặc lụa là, trang sức vàng và màu ngọc biếc. Lại làm đủ loại chim muông, cá, đều cử động được như thật, trôi theo dòng khúc thủy mà đi. Xen giữa lại có thuyền ca kỹ nối tiếp với các thủy sức, cũng làm mười hai chiếc, mỗi chiếc dài một trượng (mười thước), rộng sáu thước. Người gỗ trên đó tấu nhạc: đánh khánh, thỉnh chuông, gảy đàn tranh, gảy đàn sắt, đều thành khúc nhạc. Lại diễn bách hí (các trò tạp kỹ): tung kiếm, múa bánh xe, leo sào, ném dây, đều giống hệt người thật. Những thuyền ca kỹ và thủy sức ấy cũng chạm trổ, trang trí kỳ diệu, lượn quanh ao khúc thủy, đều dùng máy chạy bằng sức nước để vận hành; sự kỳ lạ biến ảo vượt ngoài sức tưởng tượng.
Lại làm bảy chiếc thuyền nhỏ dài tám thước; người gỗ cao chừng hai thước ngồi thuyền này để đi mời rượu. Mỗi thuyền có một người bưng chén rượu đứng ở mũi thuyền, một người bưng bát rượu đứng kế đó, một người chống sào ở cuối thuyền, hai người chèo ở giữa. Quanh ao khúc thủy, ở mỗi chỗ uốn khúc đều có khách dự tiệc ngồi. Thuyền rượu men theo bờ mà đi, đi nhanh hơn các thủy sức: thủy sức đi được một vòng quanh ao thì thuyền rượu đi được ba vòng, rồi mới cùng dừng lại. Mỗi khi thuyền rượu đến chỗ khách ngồi thì dừng lại; người gỗ bưng chén ở mũi thuyền đưa tay ra, khách cầm lấy rượu uống, uống xong trả chén. Người gỗ nhận chén, xoay mình về phía người bưng bát, lấy muôi rót rượu đầy chén, rồi thuyền theo đúng cách mà tự đi tiếp. Mỗi lần đến chỗ khách ngồi đều làm y như trước. Tất cả đều nhờ đặt máy dưới nước dọc theo bờ. Những điều kỳ diệu như vậy đều do Hoàng Cổn nghĩ ra.
Khi ấy Đỗ Bảo vâng chiếu soạn "Thủy sức đồ kinh", lại kiểm tra tranh vẽ của các thợ giỏi; làm xong dâng lên, vua ra chiếu sai Bảo cùng Hoàng Cổn phối hợp làm các thủy sức này trong vườn ngự, vì vậy Bảo được thấy tường tận. Tài khéo của Cổn, xưa nay hiếm ai sánh kịp. (Trích "Đại Nghiệp thập di")
Điện Quán Văn
Tùy Dạng Đế cho xây điện Quán Văn. Hai dãy nhà hai bên phía trước điện làm thư đường (nhà chứa sách), mỗi bên mười hai gian. Phía trước thư đường thông thành hành lang trên cao nối với điện. Mỗi gian có mười hai tủ báu; trước tủ đặt giường kép vuông làm bằng năm thứ gỗ thơm (?), cũng nạm vàng ngọc. Mùa xuân, mùa hạ trải chiếu đan bằng ngà voi kiểu chín khúc; mùa thu trải đệm lụa thêu phượng và hoa; mùa đông thì thêm đệm bông và thảm dạ Tu Di. Vua đến thư đường có khi để xem sách.
Trong mười hai gian ấy, phía nam và bắc thông với nhau bằng những cửa sổ lấp lánh như chớp, song cửa lung linh trông sang nhau; công phu chạm khắc tinh xảo đến tột bậc. Vòng cửa bằng vàng, đầu xà bằng ngọc, trần kiểu ô giếng vẽ hoa văn, xà mái chạm vẽ đẹp đẽ, rực rỡ chói mắt. Cứ ba gian mở một cửa vuông, cửa buông màn gấm, phía trên có hai tiên nhân đang bay. Ở mặt đất trước cửa có đặt máy. Khi kiệu vua sắp tới, có cung nhân bưng lò hương đi trước kiệu; đến chỗ cách cửa một trượng, chân giẫm vào máy, máy bật, tiên nhân liền từ trên gác hạ xuống, nâng màn bay lên; cánh cửa liền mở, tủ sách cũng mở, như thể tự nhiên, tất cả đều nhờ sức của một bộ máy. Kiệu vua ra thì màn buông xuống, cửa đóng lại như cũ. Cửa ra vào các phòng đều cùng một kiểu.
Sách soạn ra thì lời lẽ và sự việc được sắp xếp mạch lạc, có thứ tự; văn gọn mà ý thông, các phần soi sáng cho nhau. Khi chép thì chữ viết chân phương ngay ngắn, trong chữ không có lỗi sót hay chép lệch (?). Đóng sách, xén giấy đẹp đẽ sạch sẽ; có thể nói là đứng đầu xưa nay, là báu vật nổi tiếng hiếm có trên đời. Từ đời Hán đến đời Lương, sách của các văn nhân tài tử soạn ra không bộ nào sánh được. Tên các sách mới phần nhiều do vua tự đặt; mỗi lần dâng lên một bộ, vua đều ban thưởng. (Trích "Đại Nghiệp thập di")
Lưu Giao
Lưu Giao, người Bân Châu, đội một cây sào dài cao bảy mươi thước, tự mình nâng lên hạ xuống. Có một bé gái mười hai tuổi rất xinh xắn; trên ngọn sào đặt một cái mâm cố định để ngồi, cô bé đứng một mình trên đó. Người xem không nỡ nhìn, còn cô bé không hề có vẻ sợ hãi. Về sau rốt cuộc cô bé ngã chết. (Trích "Triều dã thiêm tái")
Trương Sùng
Đời Đường có người thợ khéo tên Trương Sùng, làm được đai lưng và khóa đai vẽ bằng tro. Mỗi miếng đính trên đai to bằng đồng tiền; vẽ bằng tro rồi đem nung, gặp lửa thì hiện nổi lên hình rồng, cá, chim, thú, đủ cả. (Trích "Triều dã thiêm tái")
Xe mười hai thần
Trong niên hiệu Như Ý thời Võ Tắc Thiên, Hải Châu dâng lên một người thợ. Người ấy làm chiếc xe mười hai thần (xe có mười hai cửa ứng với mười hai giờ, mười hai phương theo mười hai địa chi Tý, Sửu, Dần…, mỗi chi gắn với một con vật). Khi càng xe chĩa đúng hướng chính nam thì cửa Ngọ (giờ Ngọ ứng với hướng nam, con vật là ngựa) mở ra, một người đầu ngựa bước ra; xoay về bốn phương đều không sai một mảy. Lại làm "mộc hỏa thông" (?), lấy chén sắt đựng lửa, lăn quay thế nào cũng không lật. (Trích "Triều dã thiêm tái")
Chén đồng
Hàn Vương Lý Nguyên Gia có một cái chén rượu bằng đồng, rượu chứa trên lưng, chỉ tựa trên một chân; rượu đầy thì đứng thẳng, chưa đầy thì nghiêng. Ông lại làm con chim cưu bằng đồng, đem xoa lên tấm dạ thì kêu như tiếng chim cưu thật. (Trích "Triều dã thiêm tái")
Ân Văn Lượng
Ân Văn Lượng ở Lạc Châu từng làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện), tính khéo tay lại thích rượu. Ông khắc gỗ làm người, mặc cho lụa màu (?), rót rượu, chuyền chén đều có thứ tự. Lại làm kỹ nữ ca hát, thổi sênh, đều hợp nhịp. Khách uống chưa cạn thì chú bé gỗ không chịu đưa chén mới; uống chưa xong thì các kỹ nữ gỗ ca hát, thổi sáo liên tục giục giã. Thật không thể lường được sự thần diệu ấy. (Trích "Triều dã thiêm tái")
Dương Vụ Liêm
Tướng tác đại tượng (chức quan đứng đầu sở trông coi việc xây dựng, công trình của triều đình) Dương Vụ Liêm rất có tài nghĩ ra đồ khéo. Ông từng ở chợ Thấm Châu khắc gỗ làm một nhà sư tay cầm cái bát, tự đi xin được. Khi tiền đầy bát thì then máy bỗng bật, tự phát ra tiếng nói: "Bố thí." Người trong chợ tranh nhau đến xem, ai cũng muốn nghe nó nói nên bỏ tiền, mỗi ngày được đến mấy nghìn đồng (?). (Trích "Triều dã thiêm tái")
Vương Cư
Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Sâm Châu là Vương Cư khắc gỗ làm con rái cá, thả chìm xuống nước, nó bắt được cá rồi ngóc đầu nổi lên. Ấy là trong miệng con rái có đặt mồi, làm then chuyển, buộc đá cho chìm; cá đớp mồi thì then bật, miệng khép lại ngậm lấy cá, hòn đá rời ra thì nó nổi lên. (Trích "Triều dã thiêm tái")
Tiết Thận Hoặc
Tiết Thận Hoặc giỏi trò đầu hồ (trò ném mũi tên vào miệng bình). Tên bay như rồng nhảy, như chim cắt lượn, mạnh mẽ mà không trượt mũi nào. Ông đặt bình ra sau lưng, ném ngược tên về phía sau, trăm phát trúng cả trăm. (Trích "Triều dã thiêm tái")
Mã Đãi Phong
Đầu niên hiệu Khai Nguyên (đời Đường Huyền Tông), triều đình sửa sang pháp giá (đoàn xe nghi lễ của vua). Mã Đãi Phong người Đông Hải tinh thông mọi thứ kỹ xảo, vì vậy những thứ như xe chỉ nam (xe có hình người gỗ luôn chỉ tay về hướng nam), trống ghi dặm (xe cứ đi đủ một dặm thì tự đánh trống), chim xem gió (hình chim đặt trên cao để xem hướng gió)… đều do Đãi Phong sửa lại, khéo hơn đồ đời xưa.
Đãi Phong lại làm bộ đồ trang điểm cho hoàng hậu: chính giữa dựng đài gương, dưới đài có hai tầng, tầng nào cũng có cửa. Khi hoàng hậu sắp chải gội, mở hộp gương ra thì cửa dưới đài mở, có người đàn bà gỗ tay cầm khăn, lược đi đến trước hậu; hậu lấy xong thì người gỗ quay về. Đến các thứ phấn sáp bôi mặt, phấn trang điểm, mực kẻ lông mày, hoa cài tóc, những vật cần dùng đều do người gỗ cầm lần lượt mang đến, lấy xong thì quay về, cửa lại đóng. Mọi thứ cung cấp như vậy đều do người gỗ làm. Hậu trang điểm xong, các cửa đều đóng lại, rồi mới mang đài đi. Đài trang điểm ấy làm bằng vàng bạc, vẽ màu, quần áo và đồ trang sức của người đàn bà gỗ tinh xảo hết mực.
Đãi Phong đã làm lỗ bạ (đoàn nghi trượng hộ tống vua), lại làm đài trang điểm cho vua và hậu; như thế mấy năm trời, chiếu chỉ chỉ cấp tiền chi dùng, rốt cuộc không phong quan cho ông. Đãi Phong lấy làm hổ thẹn, lại tâu xin làm các thứ như khi khí (bình nghiêng: bình rỗng thì nghiêng, vừa thì đứng thẳng, đầy thì lật), tửu sơn (núi rượu), phác mãn (ống bỏ tiền, đầy thì phải đập vỡ mới lấy ra được), vua chuẩn y. Tất cả đều làm bằng bạc trắng. Máy móc trong tửu sơn và phác mãn vận động: có khi bốn mặt mở ra, cố định để hút gió và hơi vào; gió và hơi chuyển động theo chiều âm dương, trước sau, thì khiến dòng nước bên ngoài phun ra hút vào để rót vào chén, làm cho rượu ra vào như tự nhiên, khéo hơn cả tạo hóa. Làm xong tâu lên, đúng lúc trong cung có việc, rốt cuộc không được vua gọi vào gặp.
Đãi Phong giận vì số mình lận đận, bèn đổi họ tên, ở ẩn trong núi Tây Hà. Đến cuối niên hiệu Khai Nguyên, Đãi Phong từ Tấn Châu đến, tự xưng là đạo sĩ Ngô Tứ Dã. Ông thường tuyệt cốc (nhịn ăn ngũ cốc, một phép tu luyện của đạo gia). Ông cùng Lý Kính, huyện lệnh ấp Thôi (?), làm tửu sơn, phác mãn, khi khí…
Tửu sơn dựng trên một cái mâm; mâm có đường kính bốn thước năm tấc (tấc: một phần mười thước), bên dưới có mâm đỡ lớn, máy móc đều nằm trong bụng. Giữa mâm dựng một quả núi cao ba thước, núi non rất đẹp. [Mâm làm bằng gỗ, mặt ngoài bọc vải phủ sơn; quả núi đều làm bằng vải phủ sơn, rỗng ruột, mặt ngoài vẽ màu; trong núi rỗng chứa được ba đấu rượu (đấu: đơn vị đo dung tích, bằng mười thăng).] Quanh núi bày các ao rượu, ngoài ao lại có núi vây quanh. Trong ao mọc đầy hoa sen và lá sen, đều rèn bằng sắt; hoa nở, lá xòe dùng thay đĩa, bày thịt khô, mắm thịt, quả quý và các món nhắm trên hoa lá.
Ở lưng chừng sườn phía nam của núi có một con rồng, nửa thân ẩn trong núi, há miệng phun rượu. Bên dưới con rồng là một lá sen lớn, trên có chén hứng; chén chứa được bốn hợp (hợp: một phần mười thăng). Rồng phun rượu đến tám phần chén thì dừng. Người đến lượt uống thì cầm lấy mà uống. Nếu uống chậm, trên đỉnh núi có gác nhiều tầng, cửa gác liền mở, có người giục rượu mặc áo đội mũ chỉnh tề, cầm hốt (thẻ cầm tay khi chầu) bước ra. Khi khách đặt chén trở lại trên lá sen, rồng lại rót đầy, người giục rượu liền quay vào, cửa gác đóng lại. Nếu lại uống chậm, người giục rượu lại ra như trước. Đến hết tiệc cũng không hề sai sót.
Bốn mặt núi, cả phía đông lẫn phía tây, đều có rồng phun rượu. Dù rượu có đổ xuống ao, trong ao có lỗ ngầm dẫn rượu dưới ao vào trong núi, nên đến lúc tiệc sắp tàn (?), rượu trong ao cũng không còn sót lại. Hai chiếc khi khí đặt ở hai bên trái phải tửu sơn, rồng rót rượu vào: rỗng thì nghiêng, vừa thì thẳng, đầy thì lật. Đó chính là thứ đồ ở miếu nước Lỗ gọi là "đồ đặt bên chỗ ngồi để tự răn"; người quân tử dùng nó để răn mình chớ tự mãn, Khổng Tử xem nó mà rút ra lời răn. Sử sách trước có chép Đỗ Dự làm khi khí không thành; còn Ngô Tứ Dã làm thì dễ như làm đồ thường vậy. (Trích "Kỷ văn")
Thái Bình quảng ký, quyển thứ hai trăm hai mươi sáu
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh ra lệnh biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video