Thái Bình quảng ký, quyển 228 (Thái Bình quảng ký là bộ sách lớn đời Tống, gom chép các truyện ghi chép, truyện lạ từ những sách đời trước).
Bác hý (các trò chơi cờ và trò chơi có thắng thua, cá cược)
Dịch kỳ (cờ vây)
Dương Bảo; Vương Tích Tân; Nhất Hạnh
Vi Diên Hựu; Vương tử nước Nhật Bản
Đạn kỳ (cờ búng: trò búng quân cờ trên bàn cho trúng quân khác)
Hán Thành Đế; Ngụy Văn Đế
Tàng câu (trò giấu móc: một phe giấu một chiếc móc nhỏ trong tay, phe kia đoán xem móc ở tay ai)
Hoàn; Cao Ánh; Thạch Mân
Tạp hý (các trò chơi lặt vặt khác)
Cờ vây
Dương Bảo
Vua Tống Văn Đế giỏi cờ vây, thường đánh cờ với Dương Bảo người đất Thái Bình (?). Bảo đánh cược thắng được chức Thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Tuyên Thành. Đến khi có chiếu chỉ bổ nhiệm, người ta cho rằng ông nhận chức suông, không nhờ công trạng (?). (Trích sách Đàm tẩu)
Vương Tích Tân
Vua Huyền Tông chạy loạn xuống phương nam (sử nói tránh là "đi săn phương nam"), trăm quan chạy theo đến hành tại (nơi vua tạm ở khi đi xa kinh đô). Vương Tích Tân, người giỏi cờ trong viện Hàn Lâm (cơ quan gồm những người có tài văn chương, nghề khéo chờ hầu vua), cũng đi theo.
Đường đất Thục chật hẹp. Mỗi khi đoàn người dừng nghỉ, các trạm nghỉ và nhà dân dọc đường phần nhiều bị quan to và kẻ có thế lực chiếm trước. Tích Tân không có chỗ nào để vào ngủ, bèn men theo khe suối đi sâu vào trong, ngủ nhờ nhà một bà lão sống lẻ loi trong núi. Nhà chỉ có hai mẹ chồng nàng dâu, cả hai đều đóng cửa, chỉ cho ông nước và lửa. Trời vừa tối, hai mẹ con đều đóng cửa đi nghỉ. Tích Tân nằm dưới mái hiên, đêm khuya vẫn không ngủ được.
Bỗng nghe trong nhà người mẹ chồng bảo nàng dâu: "Đêm đẹp mà không có gì vui, ta với con đánh một ván cờ vây cược nhau, được không?" Nàng dâu đáp: "Vâng." Tích Tân thầm lấy làm lạ: trong nhà vốn không có đèn nến, mà hai mẹ con lại mỗi người ở một phòng, phòng đông và phòng tây. Tích Tân bèn áp tai vào cánh cửa.
Chốc lát nghe nàng dâu nói: "Bắt đầu: đặt quân ở ô đông năm, nam chín." Mẹ chồng đáp: "Đặt quân ở ô đông năm, nam mười hai." Nàng dâu lại nói: "Đặt quân ở ô tây tám, nam mười." Mẹ chồng lại đáp: "Đặt quân ở ô tây chín, nam mười." Mỗi lần đặt một quân đều nghĩ rất lâu. Đến lúc đêm sắp tàn, khoảng canh tư, Tích Tân đã ghi nhớ kỹ từng nước một, mới chỉ được ba mươi sáu nước. Bỗng nghe mẹ chồng nói: "Con thua rồi, ta chỉ thắng chín điểm (?) thôi." Nàng dâu cũng chịu thua.
Sáng sớm, Tích Tân mặc áo đội mũ chỉnh tề đến xin chỉ giáo. Bà lão nói: "Ngươi cứ theo ý mình mà bày bàn đặt quân xem." Tích Tân liền lấy bàn cờ trong túi ra, đem hết những chỗ bí truyền, tinh diệu cả đời mình ra bày quân. Chưa được mười mấy nước, bà lão quay sang bảo nàng dâu: "Người này chỉ có thể dạy cho thế cờ thông thường thôi." Nàng dâu bèn chỉ cho ông các cách tấn công, phòng thủ, giết quân, cướp quân, cứu ứng, chống giữ, nói ý rất vắn tắt. Tích Tân xin giảng thêm, bà lão cười nói: "Chỉ chừng ấy thôi cũng đã vô địch ở cõi người rồi."
Tích Tân cung kính lạy tạ rồi từ biệt. Đi được mười mấy bước, quay lại tìm thì không thấy nhà cửa lúc trước đâu nữa. Từ đó tài cờ của Tích Tân không ai sánh kịp. Ông bày lại thế cờ đôi bên của hai mẹ con mà mình đã nhớ, dốc hết tâm sức tìm xem chín điểm thắng kia từ đâu ra, rốt cuộc vẫn không tìm được. Nhân đó ông đặt tên là thế "Đặng Ngải khai Thục" (Đặng Ngải là tướng nước Ngụy thời Tam Quốc, đi đường hiểm mở lối đánh chiếm nước Thục). Đến nay trong các sách vẽ thế cờ vẫn còn thế ấy, nhưng người đời rốt cuộc không ai giải được. (Trích sách Tập dị ký)
Nhất Hạnh
Nhất Hạnh (nhà sư nổi tiếng giỏi thiên văn, toán học đời Đường) vốn không biết đánh cờ vây. Nhân dịp đến dự tiệc ở nhà Yến công (tức Trương Thuyết, được phong tước Yến quốc công), ông xem Vương Tích Tân đánh một ván, rồi liền đánh ngang tay với Tích Tân. Ông cười bảo Yến công: "Cờ này chỉ là tranh nước đi trước thôi. Nếu thuộc bốn câu khẩu quyết tính nhân chia của bần đạo (tiếng nhà sư tự xưng một cách khiêm nhường) thì ai cũng thành quốc thủ (tay cờ giỏi nhất nước)."
Đời Tấn, La Thập (tức nhà sư Cưu-ma-la-thập) đánh cờ với người, nhặt quân chết của đối phương ra, những chỗ trống còn lại thành hình rồng phượng. Có người nói Vương Tích Tân đánh cờ với vua Huyền Tông, đánh xong đều bày lại được toàn bộ ván cờ (?). (Trích sách Dậu Dương tạp trở)
Vi Diên Hựu
Vi Diên Hựu đánh cờ vây ngang tay với Lý Sĩ Tú. Sĩ Tú tiếc danh tiếng, không chịu đi trước (nhận đi trước tức là tự nhận mình kém), thà chịu thua điểm cho Diên Hựu, rốt cuộc được chấp hai đường (?). Diên Hựu vốn đi thi khoa Minh kinh (khoa thi về hiểu biết các sách kinh điển của Nho gia), đi ngang qua Đại Lương. Viên tướng trấn thủ ở đó biết ông giỏi cờ, dâng biểu tiến cử lên vua. Nhân đó có lời nói rằng vùng Giang Hoài có nhiều người giỏi cờ, trong số ấy những người thi khoa Minh kinh phần nhiều biết đánh cờ. (Trích sách Gia thoại lục)
Vương tử nước Nhật Bản
Trong niên hiệu Đại Trung (847–860, đời vua Đường Tuyên Tông), vương tử nước Nhật Bản sang chầu, dâng đồ quý và âm nhạc. Vua bày đủ các trò vui cùng món ăn quý để đãi theo lễ. Vương tử giỏi cờ vây, vua ra lệnh cho kỳ đãi chiếu (người giỏi một nghề được giữ trong cung để chờ vua gọi, ở đây là nghề cờ) Nhan Sư Ngôn đánh với vương tử.
Vương tử lấy ra bàn cờ bằng "ngọc thu" và quân cờ bằng "ngọc lạnh ấm", nói rằng: phía đông nước mình ba vạn dặm có đảo Tập Chân, trên đảo có đài Ngưng Hà, trên đài có ao Thủ Đàm, trong ao sinh ra quân cờ bằng ngọc, không cần đẽo gọt mà tự nhiên đen trắng rõ ràng, mùa đông thì ấm, mùa hè thì mát, nên gọi là ngọc lạnh ấm. Nơi ấy lại sinh ra thứ gỗ thu trông như ngọc, đem đẽo làm bàn cờ thì sáng bóng soi được bóng người.
Khi Sư Ngôn đánh với vương tử đến nước thứ ba mươi ba mà vẫn chưa phân thắng bại, Sư Ngôn sợ làm nhục mệnh vua, tay toát mồ hôi, dồn hết tâm trí suy nghĩ rồi mới dám hạ quân. Nước ấy gọi là "trấn thần đầu", là nước cùng lúc gỡ được hai thế chinh (thế quân bị đuổi bắt liên tiếp). Vương tử trợn mắt, rụt tay lại, đã chịu thua, bèn hỏi quan Hồng lư (quan lo việc tiếp đón khách nước ngoài): "Vị đãi chiếu này là tay cờ hạng mấy?" Quan Hồng lư nói dối: "Là tay cờ hạng ba." Thật ra Sư Ngôn là người được gọi là quốc thủ.
Vương tử nói: "Xin được gặp tay cờ hạng nhất." Quan đáp: "Vương tử thắng tay hạng ba mới được gặp tay hạng nhì, thắng tay hạng nhì mới được gặp tay hạng nhất. Nay muốn vội gặp ngay tay hạng nhất, sao được?" Vương tử úp bàn cờ lại, than: "Tay cờ hạng nhất của nước nhỏ không bằng tay hạng ba của nước lớn, quả thật đúng vậy." Đến nay những người ham chuyện lạ vẫn còn giữ bản vẽ thế cờ "Nhan Sư Ngôn nước thứ ba mươi ba trấn thần đầu". (Trích sách Đỗ Dương biên)
Cờ búng
Hán Thành Đế
Vua Hán Thành Đế thích xúc cúc (trò đá cầu bằng da). Quần thần cho rằng đá cầu làm mệt thân thể, không hợp với bậc tôn quý. Vua nói: "Trẫm thích trò này, các khanh có thể chọn trò nào giống nó mà không mệt thì dâng lên." Lưu Hướng bèn dâng trò cờ búng. Vua vui lòng, ban cho ông áo lông cừu non màu xanh và đôi giày tơ màu tím, cho mặc vào triều chầu. (Trích sách Tiểu thuyết)
Ngụy Văn Đế
Cờ búng vốn là trò chơi trong cung nước Ngụy, dùng hộp đồ trang điểm để chơi (?). Vua Văn Đế chơi trò này rất giỏi, dùng góc khăn tay phẩy quân cờ, không lần nào không trúng. Có người khách tự nói mình chơi được, vua sai chơi thử. Khách đội khăn vải sắn, cúi đầu dùng góc khăn phẩy quân cờ, khéo léo gần như còn hơn cả vua. (Trích sách Thế thuyết)
Văn Đế còn từng nói: "Ta đối với những trò chơi khác ít khi ưa thích, chỉ riêng cờ búng là gần như nắm được hết chỗ tinh diệu. Lúc trẻ ta từng làm bài phú (một thể văn vần dài) về trò này. Ngày trước ở kinh đô có hai tay chơi giỏi là Hợp Hương hầu (?) Đông Phương Thế An và Trương công tử; ta thường tiếc không được đấu với họ."
Cờ búng ngày nay dùng hai mươi bốn quân, mỗi màu phân biệt quân sang quân hèn. Lại theo cách chơi thời Ngụy: trước hết đặt một quân ở giữa bàn, các quân còn lại xen kẽ trắng đen bày vòng tròn chung quanh; đủ mười tám thẻ điểm thì thành một ván (?). (Trích sách Thế thuyết)
Trò giấu móc
Xưa nói trò giấu móc bắt nguồn từ Câu Dặc phu nhân, có lẽ dựa vào sách Tam Tần ký của họ Tân, chép rằng: Câu Dặc phu nhân của vua Hán Vũ Đế bàn tay nắm chặt (từ nhỏ), người đương thời bắt chước, gọi là trò giấu móc. Ân Kính Thuận (?) giải thích rằng: chữ "khu" (cái vòng móc) đồng nghĩa với chữ "khu" (móc lấy); mọi người chia thành phe, giấu vật trong tay để bên kia dò đoán lấy ra. Lại nữa, khi chơi giấu móc mà thừa ra một người thì người ấy đi qua đi lại giữa hai phe, gọi là "nga si" (?).
Sách Phong thổ ký nói: trò giấu móc chia làm hai phe để so thắng thua. Nếu số người chẵn thì hai bên đối nhau; nếu lẻ thì cho một người làm "du phụ" (người phụ chạy qua lại), khi thì theo phe trên, khi thì theo phe dưới, gọi là "chim bay". Lại nữa, nay chơi trò này ắt phải vào tháng giêng; theo sách Phong thổ ký thì là sau lễ tế Lạp (lễ tế thần linh, tổ tiên vào cuối năm). Bài phú Tàng câu của Dữu Xiển có câu: "Ta sau lễ Lạp sai người trong nhà ngoài nhà chơi trò chuyền móc." (Trích sách Dậu Dương tạp trở)
Hoàn
Ân Trọng Kham cùng Hoàn (tức Hoàn Huyền) chơi trò giấu móc, mỗi phe một trăm thẻ điểm. Phe của Hoàn sắp thua, chỉ còn lại lượt "hổ thám" (lượt đoán quyết định cuối cùng) (?). Cố Khải Chi đang làm tham quân (chức quan giúp việc, bàn mưu trong phủ của một viên quan lớn) cho Ân Trọng Kham, lúc ấy đang ốm. Hoàn sai người đưa tin mời Cố gượng dậy, để Cố đoán lượt hổ thám. Cố liền đến, ngồi yên chỗ rồi, Hoàn bảo Cố: "Ngài lấy móc ra đi." Cố đáp: "Phải thưởng một trăm tấm vải." Rồi Cố đoán ngay ra được móc, phe Hoàn bèn thắng. (Trích sách Chử cung cố sự)
Cao Ánh
Tục cũ nói chơi trò giấu móc khiến người ta phải chia lìa; có người nói lời đoán trong trò ấy có ứng nghiệm. Cử nhân (người được tiến cử đi thi) Cao Ánh giỏi đoán móc. Đoạn Thành Thức từng chơi trò giấu móc ở Kinh Châu, mỗi phe hơn năm mươi người, Cao Ánh đoán mười lần trúng chín, móc của phe mình ông cũng biết đang ở đâu. Lúc ấy người ta ngờ ông có phép thuật gì khác, hỏi ông thì Ánh nói chỉ đoán qua cử chỉ, lời nói, sắc mặt, cũng như xét hỏi tù nhân, dò tìm kẻ trộm. (Trích sách Dậu Dương tạp trở)
Thạch Mân
Sơn nhân (người ẩn cư trong núi) Thạch Mân rất giỏi đoán móc, thân thiết với anh em Trương Hựu Tân. Một đêm rảnh rỗi tụ họp khách khứa, nhân đó thử tài đoán móc của ông, ông chỉ chỗ nào là trúng chỗ ấy. Trương bèn giấu móc vào trong nếp gấp của khăn. Mân nghĩ hồi lâu rồi cười nói: "Họ Trương xòe hết ra cũng là tay không." Một lát sau ông nói: "Móc nằm ở cánh trái mũ phốc đầu (loại mũ vải có hai cánh) của Trương quân." Tài ông khéo đến như thế.
Về sau Mân ở châu... (?), Đoạn Thành Thức nhân đó quen biết ông, từng xin học phép ấy. Thạch bảo Thành Thức: trước hãy vẽ vài chục cái đầu người, cho người Hồ người Việt mỗi người một vẻ mặt khác nhau, phân biệt được tướng mạo của họ rồi mới truyền cho. Thành Thức ngờ là bị lừa, rốt cuộc không vẽ. (Trích sách Dậu Dương tạp trở)
Các trò chơi khác
Thời vua Hán Vũ Đế, có Quách xá nhân (xá nhân: chức quan hầu cận bên vua) giỏi đầu hồ (trò ném mũi tên vào miệng bình). Ông dùng tre làm tên, không dùng gỗ gai (?). Đầu hồ thời xưa chỉ cốt ném trúng mà không cầu cho tên nảy trở ra, cho nên bỏ đậu nhỏ vào trong bình, vì ghét tên nảy bật ra ngoài. Quách xá nhân thì ném thật mạnh cho tên nảy trở lại, một mũi tên qua lại hơn trăm lần, gọi là "kiêu", ý nói như quân "kiêu" (quân mạnh nhất, quyết định thắng thua) trong trò lục bác, là bậc kiệt xuất trong đám (?). Mỗi lần ném tên vào bình cho Vũ Đế xem đều được ban vàng lụa. (Trích sách Tây Kinh tạp ký)
Trong các trò chơi nhỏ, có trò trên một bàn cờ mỗi bên bày năm quân, so xem đi chậm hay nhanh, gọi là "xúc dung". Đoạn Thành Thức đọc sách Tọa hữu phương thấy gọi trò này là "xúc nhung". (Trích sách Dậu Dương tạp trở)
Trong niên hiệu Trinh Nguyên (785–805, đời vua Đường Đức Tông), Đổng Thúc Nho dâng lên một bàn cờ bác cùng một quyển sách luật chơi, khá có ý mới nhưng không được thịnh hành ở đời. Huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) Lạc Dương là Thôi Sư Bản lại thích chơi xu bồ (trò gieo quân gỗ như xúc xắc để tính điểm, đi quân trên bàn) theo lối cổ.
Cách chơi như sau: chia ba trăm sáu mươi quân làm ba phần, có hai cửa ải làm giới hạn, mỗi người cầm sáu quân ngựa. Quân gieo có năm viên, mặt trên màu đen, mặt dưới màu trắng; trong các mặt đen có hai viên khắc hình con nghé, trong các mặt trắng có hai viên khắc hình chim trĩ. Gieo ra mà cả năm mặt đều đen gọi là "lư", được mười sáu điểm. Hai trĩ ba đen gọi là "trĩ", được mười bốn điểm. Hai nghé ba trắng gọi là "độc", được mười điểm. Cả năm đều trắng gọi là "bạch", được tám điểm. Bốn loại này là "quý thái" (nước gieo sang, điểm cao).
"Khai" được mười hai điểm, "tắc" mười một điểm, "tháp" năm điểm, "thốc" bốn điểm, "kiêu" hai điểm, "quyết" ba điểm. Sáu loại này là "tạp thái" (nước gieo thường). Gieo được quý thái thì được gieo tiếp, được đánh ngựa của đối phương, được qua ải; gieo được tạp thái thì không được như vậy. Nay lại thêm hai loại nước gieo mới là "tiến" và "lục". (Trích sách Quốc sử bổ)
Trong niên hiệu Trinh Nguyên có Đỗ Khuyến thích chơi trường hành (một trò đi quân theo điểm gieo, như cờ cá ngựa); các quân của ông đều có tên đẹp, mỗi loại đều ghi rõ, nhẹ nhàng khéo léo (?). Bộ quân dùng vào mùa hè gọi là "quân mát", lấy ý giống như vải chuối, vải sắn nhẹ mà bền để đặt tên. (Trích sách Gia thoại lục)
Trong các trò bác hý ngày nay, trò trường hành thịnh hành nhất. Dụng cụ gồm có bàn và quân; quân có hai màu đen và vàng, mỗi màu mười lăm quân; xúc xắc để gieo điểm có hai viên. Cách chơi sinh ra từ trò ác sóc, biến đổi từ trò song lục (các trò đi quân theo điểm gieo thời xưa). Thiên Hậu (tức Võ Tắc Thiên) từng mộng thấy đánh song lục không thắng, Địch Lương công (tức Địch Nhân Kiệt) giải rằng đó là điềm trong cung không có "tử" (chữ "tử" vừa nghĩa là quân cờ, vừa nghĩa là con; ý khuyên bà lập con làm thái tử). Người đời sau thêm ý mới, trò trường hành ra đời.
Lại có các trò mang tên tiểu song lục, vi thấu, đại phòng, tiểu phòng (?), du đàm, phượng dực, nhưng đều không bằng trường hành. Người chú ý đến chỗ hiểm, chỗ dễ trong ván chơi thì đem ví với việc đời; người ưa sự biến hóa thông suốt thì đem so với các tượng trong Kinh Dịch. Các bậc vương công, quan lớn có người say mê, đến mức bỏ cả việc mừng vui, phúng viếng, quên ăn quên ngủ.
Đến khi bọn cờ bạc dùng trò này để đánh bạc, thì kẻ mạnh tranh nhau thắng gọi là "liêu linh"; cho vay mượn, chia phần gọi là "nang gia" (người làm cái); nang gia lấy một phần mười tiền thắng gọi là "khất đầu" (tiền xâu). Có kẻ đánh suốt đêm, có kẻ thua đến khánh kiệt gia sản. Những tay giỏi gần đây, đứng đầu là Đàm Cảo và Thôi Sư Bản. Cờ vây đứng hàng sau trường hành; những tay giỏi gần đây, đứng đầu là Vi Diên Hựu và Dương Bồng. Còn như trò cờ búng thì rất cổ, luật chơi tuy còn đó mà ít người chơi; những tay giỏi gần đây, đứng đầu là Cát Đạt và Cao Việt. (Trích sách Quốc sử bổ)
Thái Bình quảng ký, quyển 228
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua Càn Long đời Thanh ra lệnh biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video