Thái Bình Quảng Ký, quyển hai trăm ba mươi
Đồ quý và đồ chơi, phần hai
Tô Uy, Vương Độ
Tô Uy
Đời Tùy, quan Bộc xạ (chức đứng đầu Thượng thư tỉnh, ngang hàng tể tướng) là Tô Uy có một chiếc gương rất tinh xảo, đẹp đẽ. Mỗi khi có nhật thực, nguyệt thực, gương cũng tối đen, chẳng soi thấy gì. Uy cho là người hầu làm bẩn nên không để ý. Một hôm khác, nguyệt thực khuyết mất một nửa mặt trăng, gương cũng tối đi một nửa y như thế. Từ đó ông mới quý trọng cất giữ. Về sau trong rương phát ra tiếng như sấm, tìm xem thì ra là tiếng của gương. Chẳng bao lâu thì con ông là Tô Quỳ (?) chết. Sau đó gương lại kêu, rồi Uy bị cách chức, thất thế. Về sau không biết gương ở đâu. (Trích sách Truyện tải (?))
Vương Độ
Đời Tùy, ông Hầu ở Phần Âm là bậc kỳ tài trong thiên hạ. Vương Độ thường thờ ông như thờ thầy. Lúc sắp mất, ông tặng Độ một chiếc gương cổ và dặn: "Cầm vật này thì mọi thứ tà ma đều tránh xa người." Độ nhận lấy và quý trọng cất giữ.
Gương có đường kính tám tấc (tấc là đơn vị đo chiều dài, thời Tùy chừng ba phân tây). Núm gương (cái núm ở mặt sau để xỏ dây cầm) làm hình con kỳ lân nằm phục. Quanh núm bày bốn phương, có rùa, rồng, phượng, hổ, mỗi con đặt đúng phương của mình. Vòng ngoài bốn phương lại khắc bát quái (tám quẻ trong Kinh Dịch, mỗi quẻ là một tổ hợp ba vạch liền hoặc đứt, tượng trưng cho trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, đầm). Ngoài các quẻ lại đặt mười hai vị trí của thập nhị thần (mười hai địa chi Tý, Sửu, Dần, Mão… dùng chỉ phương hướng và giờ), có đủ con vật của từng chi. Ngoài vòng thần và vật lại khắc hai mươi bốn chữ chạy quanh vành gương. Lối chữ giống chữ lệ, nét chấm nét vạch không thiếu nét nào, nhưng tra trong các sách tự điển thì không có. Ông Hầu nói đó là hình của hai mươi bốn tiết khí (hai mươi bốn mốc thời tiết chia đều trong một năm theo lịch cổ, như Lập xuân, Xuân phân, Hạ chí…).
Đưa gương ra hứng ánh mặt trời thì hoa văn và chữ ở mặt sau in rõ vào trong bóng sáng, không sai một li. Cầm lên gõ thì tiếng trong trẻo ngân dài, hết ngày mới dứt. Ôi! Đây quả không phải thứ gương thường. Đáng được bậc cao hiền yêu quý, xứng được gọi là linh vật.
Ông Hầu thường nói: "Xưa ta nghe Hoàng Đế đúc mười lăm chiếc gương. Chiếc thứ nhất đường kính một thước năm tấc (một thước bằng mười tấc), theo con số ngày trăng tròn (ngày mười lăm). Mỗi chiếc kém chiếc trước một tấc, chiếc này là chiếc thứ tám." Tuy năm tháng đã xa xăm, sách vở không còn ghi chép, nhưng lời bậc cao nhân thuật lại thì không thể là bịa.
Xưa họ Dương nhận được vòng ngọc mà phúc lộc kéo dài nhiều đời (tích Dương Bảo cứu chim sẻ vàng, được đền ơn bằng vòng ngọc trắng, con cháu đời đời làm quan to). Trương công đánh mất kiếm thì thân cũng mất theo (tích Trương Hoa giữ kiếm báu, khi ông bị hại thì kiếm cũng mất). Nay tôi là Độ gặp đời loạn lạc, ngày thường u uất không vui. Nhà vua nguy ngập như bị lửa đốt, đời mình chẳng biết rồi sẽ trôi về đâu, gương báu lại đã mất đi, buồn thay! Nay tôi ghi đủ những dấu tích kỳ lạ của nó vào sách, mong mấy nghìn năm sau nếu có ai được gương thì biết được lai lịch.
Tháng năm năm Đại Nghiệp thứ bảy, tôi thôi chức ngự sử (quan giám sát, có nhiệm vụ vạch tội quan lại) về Hà Đông, vừa lúc ông Hầu mất, và tôi được chiếc gương này. Tháng sáu năm ấy tôi về Trường An, đến dốc Trường Lạc thì nghỉ trọ ở nhà chủ trọ là Trình Hùng. Hùng mới nhận giữ hộ một cô hầu gái, dung mạo khá đoan trang xinh đẹp, tên là Anh Vũ. Tôi dừng xe nghỉ, định chỉnh lại mũ giày, cầm gương lên soi. Anh Vũ từ xa trông thấy liền dập đầu đến chảy máu, nói: "Không dám ở lại nữa."
Tôi gọi chủ nhà hỏi duyên cớ. Hùng kể: "Hai tháng trước có người khách dẫn cô hầu này từ phía đông tới. Khi ấy cô ốm nặng, khách bèn gửi lại đây, nói lúc quay về sẽ đến đón, nhưng đến nay không trở lại. Tôi không biết gốc gác cô ta." Tôi ngờ là yêu tinh, cầm gương dí sát vào. Cô liền kêu xin tha mạng, nói sẽ hiện nguyên hình. Tôi che gương lại, bảo: "Ngươi tự kể trước, rồi hiện hình, ta sẽ tha mạng cho."
Cô hầu lạy hai lạy, tự kể: "Tôi là con cáo già nghìn năm tuổi sống dưới gốc thông lớn trước miếu Hoa Sơn phủ quân (vị thần cai quản núi Hoa Sơn). Vì biến hóa mê hoặc người quá nhiều, tội đáng chết, bị phủ quân đuổi bắt, tôi trốn ra vùng sông Hoàng Hà, sông Vị, làm con nuôi ông Trần Tư Cung ở Hạ Khuê, được nuôi nấng rất chu đáo. Ông gả Anh Vũ cho người cùng làng là Sài Hoa. Anh Vũ với Hoa không hợp ý nhau nên bỏ trốn sang phía đông, ra khỏi huyện Hàn Thành thì bị một người đi đường tên Lý Vô Ngạo bắt được. Vô Ngạo là gã thô lỗ, dắt Anh Vũ đi khắp nơi mấy năm, hôm qua theo hắn tới đây thì bỗng bị bỏ lại. Không ngờ gặp phải gương trời, không còn đường nào giấu hình."
Tôi lại hỏi: "Ngươi vốn là cáo già hóa thành người, há chẳng hại người sao?" Cô đáp: "Hóa thành người để hầu hạ người, chứ không hại ai. Nhưng trốn tránh và dùng phép ảo mê hoặc là điều thần linh ghét, nên đáng phải chết thôi." Tôi lại hỏi: "Ta muốn tha cho ngươi, có được không?" Anh Vũ đáp: "Được ngài ban ơn sâu nặng, đâu dám quên ơn. Nhưng gương trời đã soi tới thì không thể trốn được hình. Chỉ vì đã làm người lâu ngày, tôi thẹn phải trở lại thân cũ. Xin ngài cất gương vào hộp, cho tôi uống say thỏa thích rồi chết."
Tôi lại hỏi: "Ta cất gương vào hộp, ngươi không trốn chứ?" Anh Vũ cười đáp: "Ngài vừa có lời tốt, còn muốn tha cho tôi. Nếu ngài cất gương mà tôi bỏ trốn thì há chẳng phụ ơn ngài sao? Vả lại gương trời đã soi tới thì có trốn cũng không đường nào thoát. Tôi chỉ mong sống thêm mấy khắc (khắc là đơn vị thời gian, một ngày đêm chia làm trăm khắc, mỗi khắc chừng mười lăm phút) để hưởng trọn niềm vui một đời mà thôi."
Tôi lập tức cất gương vào hộp, lại cho bày rượu, mời hết hàng xóm nhà Hùng đến cùng ăn uống vui đùa. Chốc lát cô hầu say khướt, phất áo đứng dậy vừa múa vừa hát: "Gương báu ơi gương báu, thương thay mạng của ta! Từ khi ta bỏ hình xưa, đến nay đã qua mấy họ. Sống tuy là vui, chết cũng chẳng buồn. Cớ chi quyến luyến, giữ mãi một phương?" Hát xong cô lạy hai lạy, hóa thành cáo già rồi chết. Cả tiệc đều kinh hãi than thở.
Ngày mồng một tháng tư năm Đại Nghiệp thứ tám, mặt trời bị khuyết. Lúc ấy tôi đang ở ngự sử đài (cơ quan làm việc của các ngự sử), nằm nghỉ trưa trong sảnh (?). Trời dần tối lại, các viên lại báo rằng nhật thực đã nặng. Lúc chỉnh áo, tôi lấy gương ra thì thấy gương cũng mờ tối, không còn chút ánh sáng. Tôi cho rằng gương báu được chế tạo hợp với lẽ huyền diệu của âm dương và ánh sáng; nếu không thì sao mặt trời mất sáng mà gương báu cũng mất sáng theo? Đang than lạ chưa dứt thì chốc lát gương sáng trở lại, mặt trời cũng dần sáng ra. Đến khi mặt trời tròn đầy như cũ thì gương cũng trong sáng như xưa. Từ đó về sau, mỗi khi có nhật thực, nguyệt thực thì gương cũng mờ tối.
Ngày rằm tháng tám năm ấy, bạn tôi là Tiết Hiệp có được một thanh kiếm đồng dài bốn thước. Lưỡi kiếm liền với chuôi, chuôi làm hình rồng phượng cuộn quanh. Vân bên trái như ngọn lửa, vân bên phải như sóng nước, ánh sáng lấp lánh, không phải vật tầm thường. Hiệp mang kiếm đến gặp tôi, nói: "Thanh kiếm này Hiệp đã từng thử: cứ ngày rằm mỗi tháng, lúc trời đất trong sáng, đặt nó trong phòng tối thì tự phát sáng, chiếu ra xung quanh mấy trượng (một trượng bằng mười thước). Hiệp giữ nó đã lâu ngày. Ngài ưa chuộng đồ lạ đồ cổ như người đói khát, xin cùng ngài đêm nay thử một phen."
Tôi rất mừng. Đêm ấy quả nhiên trời đất quang tạnh. Chúng tôi đóng kín một căn phòng, không để hở một khe nào, rồi cùng Hiệp ngủ lại trong đó. Tôi cũng lấy gương báu ra đặt cạnh chỗ ngồi. Chốc lát gương tỏa ánh sáng, chiếu sáng khắp phòng, nhìn nhau rõ như ban ngày, còn thanh kiếm nằm bên cạnh thì không còn chút ánh sáng nào. Hiệp cả kinh nói: "Xin ngài cất gương vào hộp." Tôi làm theo, sau đó kiếm mới phát sáng, nhưng chỉ được một hai thước. Hiệp vuốt kiếm than: "Vật thần trong thiên hạ cũng có lẽ khắc chế lẫn nhau."
Từ đó, cứ đến ngày rằm tôi lại đem gương ra trong phòng tối, ánh sáng thường chiếu xa mấy trượng; nhưng nếu ánh trăng lọt vào phòng thì gương không sáng nữa. Phải chăng ánh sáng của mặt trời và mặt trăng là không thể địch lại?
Mùa đông năm ấy, tôi kiêm chức trước tác lang (quan coi việc biên soạn sử sách), vâng chiếu vua soạn quốc sử, định viết truyện cho Tô Xước. Nhà tôi có một người đầy tớ tên Báo Sinh, đã bảy mươi tuổi, vốn là bộ khúc (người phụ thuộc, gia binh riêng) của họ Tô. Ông khá đọc sử sách, biết sơ qua cách viết văn. Thấy bản thảo truyện tôi viết, ông buồn không kìm nổi. Tôi hỏi duyên cớ, ông thưa:
"Báo Sinh từng được Tô công đối đãi hậu hĩnh, nay thấy lời Tô công đã ứng nghiệm nên buồn thôi. Chiếc gương báu ngài đang có chính là do bạn của Tô công là Miêu Quý Tử người Hà Nam tặng cho Tô công. Tô công rất yêu nó. Năm Tô công sắp mất, ông buồn rầu không vui, thường mời ông Miêu đến nói: 'Tôi tự liệu chẳng còn sống bao lâu, không biết gương này sẽ lọt vào tay ai. Nay tôi muốn bói một quẻ bằng cỏ thi (cách bói theo Kinh Dịch, đếm chia các cọng cỏ thi để lập quẻ), mong tiên sinh xem giúp.' Rồi quay sang bảo Báo Sinh lấy cỏ thi, Tô công tự tay đếm cỏ lập quẻ.
Lập quẻ xong, Tô công nói: 'Ta chết hơn mười năm thì nhà ta sẽ mất chiếc gương này, không biết nó đi đâu. Nhưng vật thần của trời đất, động hay tĩnh đều có điềm báo. Nay vùng giữa sông Hoàng Hà và sông Phần thường có khí báu hiện lên, khớp với điềm quẻ; có lẽ gương sẽ đến đó chăng?' Quý Tử hỏi: 'Cũng sẽ vào tay người nào chăng?' Tô công lại xem kỹ quẻ, nói: 'Trước vào nhà họ Hầu, sau về tay họ Vương. Qua đó rồi thì không biết đi đâu nữa.'"
Báo Sinh nói xong thì khóc. Tôi hỏi con cháu họ Tô, quả họ nói xưa có chiếc gương ấy, sau khi Tô công mất thì cũng mất luôn, đúng như lời Báo Sinh. Vì vậy khi viết truyện Tô công, tôi cũng ghi đủ việc ấy ở cuối truyện; câu trong lời bàn rằng "Tô công bói cỏ thi giỏi tuyệt vời, lặng lẽ dùng riêng cho mình" là nói việc này.
Sáng mồng một tháng giêng năm Đại Nghiệp thứ chín, có một nhà sư người Hồ (người các nước phía tây) đi khất thực đến nhà tôi. Em tôi là Tích ra gặp, thấy thần thái ông khác thường bèn mời vào nhà, dọn cơm mời ăn, ngồi trò chuyện rất lâu. Nhà sư nói với Tích: "Nhà đàn việt (tiếng nhà Phật gọi người bố thí, tức thí chủ) hình như có một chiếc gương báu có một không hai trên đời, có thể cho xem được chăng?" Tích hỏi: "Pháp sư (tiếng tôn xưng nhà sư) làm sao biết được?" Nhà sư đáp: "Bần đạo (nhà sư tự xưng khiêm tốn) được truyền bí thuật Minh lục (?), khá biết nhận ra khí của vật báu. Trên nhà thí chủ ngày nào cũng có ánh xanh biếc nối với mặt trời, khí đỏ nối với mặt trăng; đó là khí của gương báu. Bần đạo trông thấy đã hai năm nay. Nay chọn được ngày lành nên muốn được xem."
Tích đem gương ra. Nhà sư quỳ xuống nâng gương, mừng rỡ nhảy cẫng, lại nói với Tích: "Gương này có mấy loại tướng linh thiêng, đều là những điều chưa từng thấy. Chỉ cần lấy kim cao (một thứ cao luyện từ vàng) bôi lên, lấy bột ngọc trai lau, rồi đưa lên soi mặt trời thì bóng sáng sẽ xuyên qua cả tường vách." Nhà sư lại than: "Nếu làm thêm phép mà thử thì sẽ soi thấy được cả lục phủ ngũ tạng trong người, tiếc là không sẵn thuốc. Chỉ cần lấy khói vàng hun, lấy nước ngọc rửa, rồi lại lấy kim cao, bột ngọc trai lau đúng phép thì dù chôn trong bùn cũng không mờ." Ông bèn để lại cách làm khói vàng, nước ngọc; làm theo thì không lần nào không linh nghiệm. Còn nhà sư người Hồ thì không ai gặp lại nữa.
Mùa thu năm ấy, tôi ra kiêm chức huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) Nhuệ Thành. Trước sảnh huyện có một cây táo, thân to mấy trượng một vòng ôm, không biết đã mấy trăm năm. Các huyện lệnh trước sau đến nhậm chức đều phải cúng bái cây này, nếu không thì tai họa đến ngay. Tôi cho rằng yêu quái là do người tự gây ra, việc cúng tế bậy bạ nên bỏ đi. Các viên lại trong huyện đều dập đầu van xin, tôi bất đắc dĩ phải cúng một lần. Nhưng tôi thầm nghĩ cây này ắt có yêu tinh nương náu, người ta không trừ được nên để nó lớn mạnh thành thế. Tôi bèn lén treo gương vào giữa cành cây.
Đêm ấy khoảng canh hai (chừng chín đến mười một giờ đêm), nghe trước sảnh có tiếng ầm ầm như sấm sét. Tôi dậy ra xem thì thấy gió mưa tối mịt quấn quanh cây, chớp lóe sáng lúc lên lúc xuống. Đến sáng thì thấy một con rắn lớn vảy tía, đuôi đỏ, đầu xanh, sừng trắng, trên trán có chữ "Vương", mình mang mấy vết thương, chết dưới gốc cây. Tôi bèn thu gương lại, sai lại đem rắn ra đốt ngoài cổng huyện, rồi cho đào cây lên. Giữa lõi cây có một cái hang, càng xuống đất càng rộng, có dấu vết rắn lớn cuộn nằm. Sau đó lấp hang lại, yêu quái từ đấy dứt hẳn.
Mùa đông năm ấy, tôi lấy chức ngự sử kiêm huyện lệnh Nhuệ Thành, cầm cờ tiết (phù hiệu vua trao cho đặc sứ, cho quyền thay vua làm việc) đi đạo Hà Bắc, mở kho lương cứu đói vùng phía đông Thiểm. Bấy giờ thiên hạ đói to, dân chúng ốm đau, vùng giữa Bồ và Thiểm dịch bệnh càng dữ. Có người Hà Bắc tên Trương Long Câu làm viên lại nhỏ dưới quyền tôi, cả nhà chủ lẫn đầy tớ mấy chục người cùng lúc mắc bệnh. Tôi thương xót, mang gương đến nhà, bảo Long Câu cầm gương ban đêm soi vào những người bệnh. Người bệnh thấy gương đều giật mình ngồi dậy, nói thấy Long Câu cầm một vầng trăng đến soi; ánh sáng chiếu tới đâu như băng áp vào người, lạnh thấu tận ruột gan. Lập tức cơn bệnh dứt, đến tối thì đều khỏi.
Tôi cho rằng việc này chẳng hại gì đến gương mà cứu được nhiều người, bèn sai lén cầm gương đi soi khắp dân chúng. Đêm ấy gương ở trong hộp tự kêu lanh lảnh, tiếng vang rất xa, hồi lâu mới dứt. Riêng tôi trong lòng lấy làm lạ. Sáng sớm hôm sau Long Câu đến nói với tôi: "Đêm qua Long Câu bỗng mơ thấy một người đầu rồng mình rắn, đội mũ đỏ, mặc áo tía, bảo Long Câu: 'Ta là tinh của gương, tên là Tử Trân, xưa nay vẫn có ơn với nhà ngươi, nên đến nhờ ngươi việc này. Hãy thay ta thưa với Vương công rằng: dân có tội nên trời mới cho bệnh, sao lại bắt ta làm trái ý trời mà cứu người? Vả lại bệnh này đến tháng sau sẽ dần khỏi, đừng làm khổ ta.'" Tôi cảm phục sự linh lạ ấy, nhân đó ghi lại. Đến tháng sau, bệnh quả nhiên dần khỏi, đúng như lời ấy.
Năm Đại Nghiệp thứ mười, em tôi là Tích bỏ chức huyện thừa (quan phó giúp huyện lệnh) huyện Lục Hợp trở về, lại định đi chơi khắp núi sông, có ý đi luôn không trở lại (?). Tôi ngăn lại: "Nay thiên hạ sắp loạn, trộm cướp đầy rẫy, em muốn đi đâu? Vả ta với em cùng một khí huyết, chưa từng xa nhau lâu. Chuyến này hình như em muốn ẩn đi thật xa. Xưa Thượng Tử Bình đi chơi Ngũ Nhạc (năm ngọn núi lớn nổi tiếng), không biết về đâu; em theo gót người hiền xưa, ta không chịu nổi." Nói rồi tôi khóc trước mặt Tích.
Tích nói: "Ý em đã quyết, nhất định không thể ở lại. Anh là người thông suốt thời nay, hẳn không điều gì không thấu hiểu. Khổng Tử nói: 'Dù là kẻ thường dân cũng không thể cướp đi chí hướng của họ.' Đời người trăm năm thoáng qua như bóng ngựa chạy qua khe cửa. Được thỏa lòng thì vui, mất chí hướng thì buồn. Để người ta được toại nguyện là đạo nghĩa của thánh nhân." Tôi bất đắc dĩ đành từ biệt. Tích nói: "Lần chia tay này em cũng có điều muốn xin. Chiếc gương anh quý không phải vật trần tục. Em sắp giữ chí hướng trên đường mây, náu mình giữa khói ráng núi non, muốn anh tặng nó cho em." Tôi nói: "Ta còn tiếc gì với em." Rồi trao gương cho em. Tích được gương liền lên đường, không nói đi đâu.
Đến tháng sáu mùa hạ năm Đại Nghiệp thứ mười ba, Tích mới về Trường An, mang gương về, nói với tôi:
"Gương này thật là vật báu. Từ biệt anh, trước tiên em đi núi Tung và núi Thiếu Thất, xuống chiếc cầu đá, ngồi trên đàn ngọc. Gặp lúc trời tối, em thấy một vách đá lõm vào có một gian nhà đá chứa được dăm ba người, bèn nghỉ lại đó. Đêm trăng, sau canh hai, có hai người đến: một người mặt kiểu người Hồ, lông mày bạc trắng mà gầy, xưng là Sơn công; một người mặt rộng, lông mày trắng và dài, da đen mà lùn, xưng là Mao sinh. Họ hỏi em: 'Ai ở chỗ này đấy?' Em đáp: 'Người đi tìm chốn vắng, dò hang động, thăm điều lạ.' Hai người ngồi bàn chuyện với em rất lâu, thường có những ý lạ lộ ra ngoài lời. Em ngờ họ là yêu tinh, lén đưa tay ra sau mở hộp lấy gương. Ánh gương vừa tỏa ra, hai người thất thanh kêu, nằm rạp xuống: gã lùn hóa thành rùa, gã mặt Hồ hóa thành vượn. Em treo gương đến sáng, cả hai đều chết; mình rùa có lông xanh, mình vượn có lông trắng.
Rồi em vào núi Cơ, qua sông Dĩnh, đi qua Thái Hòa, xem Ngọc Tỉnh. Bên giếng có một cái ao, nước trong vắt, màu xanh biếc. Em hỏi người tiều phu, ông đáp: 'Đây là đầm thiêng. Dân làng cứ đến tám tiết lớn (Lập xuân, Xuân phân, Lập hạ, Hạ chí, Lập thu, Thu phân, Lập đông, Đông chí) lại cúng tế để cầu phúc. Chỉ cần thiếu một lần cúng là nước ao bốc mây đen, mưa đá lớn, nước tràn phá đê, lở gò.' Em cầm gương soi xuống, nước ao sôi sục trào lên, có tiếng sấm như rung chuyển. Bỗng nước ao vọt hết lên, không sót một giọt, bay xa hơn hai trăm bước rồi mới rơi xuống đất. Dưới ao có một con cá dài hơn một trượng, mình to hơn cánh tay, đầu đỏ, trán trắng, mình màu xanh xen vàng, không có vảy, có nhớt, hình như rồng, sừng như rắn, mõm nhọn, dáng như cá tầm, cựa quậy thì phát sáng. Nó nằm trong bùn nước, khốn đốn không đi xa được. Em cho là con giao (loài thuồng luồng), mất nước thì chẳng làm gì được nữa, bèn lấy dao xẻ ra nướng, thịt rất béo ngon, ăn được mấy bữa sáng.
Rồi em ra vùng Tống, Biện. Chủ nhà trọ ở Biện là Trương Kha có con gái mắc bệnh, cứ đêm đến là kêu rên đau đớn không ai nỡ nghe. Em hỏi duyên cớ, chủ nhà nói con bệnh đã mấy năm, ban ngày thì yên, đêm nào cũng như thế. Em ở lại một đêm, khi nghe tiếng cô gái kêu thì mở gương ra soi. Người bệnh kêu lên: 'Chàng đội mũ chết mất rồi!' Dưới giường người bệnh có một con gà trống to đã chết, chính là con gà già bảy tám tuổi của chủ nhà.
Em đi Giang Nam, sắp qua sông Dương Tử ở Quảng Lăng thì bỗng mây đen phủ kín mặt nước, gió đen nổi, sóng cuồn cuộn. Người lái đò tái mặt, sợ thuyền lật chìm. Em mang gương lên thuyền soi xuống sông, mấy bước quanh thuyền sáng trong thấu đáy, gió mây bốn phía tan hết, sóng liền lặng. Chỉ trong chốc lát đã qua được con sông hiểm như hào trời. Em lên núi Nhiếp, núi Khúc Phương (?), khi thì trèo lên đỉnh cao, khi thì vào hang sâu. Gặp bầy chim bay vây quanh người kêu inh ỏi, mấy con gấu ngồi chắn giữa đường, em vung gương lên thì gấu và chim đều kinh hãi chạy tán.
Lúc ấy em qua sông Chiết thuận lợi thì gặp con nước triều từ biển dâng vào, tiếng sóng gầm vang xa mấy trăm dặm vẫn nghe. Người lái thuyền nói: 'Sóng đã đến gần, chưa thể qua được. Nếu không quay thuyền lại (?), chúng ta ắt phải chôn trong bụng cá.' Em đưa gương ra soi, sóng sông không tiến lên được, đứng sững như mây dựng; bốn phía nước sông rẽ toang hơn năm mươi bước, nước dần trong và nông, ba ba, cá sấu chạy tán loạn. Thuyền giương buồm phấp phới vào bến Nam Phố. Sau đó quay lại nhìn thì sóng cuồn cuộn cao mấy chục trượng, đã tràn đến chỗ vừa qua.
Rồi em lên núi Thiên Thai, xem khắp hang động khe núi. Ban đêm đi trong hang núi, em đeo gương bên mình, xung quanh trăm bước sáng tỏ, mảy may đều thấy rõ; chim ngủ trong rừng kinh hãi bay tán loạn. Trên đường về đi qua Cối Kê, em gặp người lạ là Trương Thủy Loan, ông dạy em sách Chu Bễ (sách toán học và thiên văn cổ), sách Cửu Chương (sách toán học cổ gồm chín chương), cùng những điều về Minh đường (?) (sách về huyệt đạo, kinh mạch trong y học cổ) và Lục giáp (thuật số dựa vào sáu ngày Giáp trong vòng Giáp Tý để bói toán, sai khiến thần linh). Em cùng Trần Vĩnh trở về.
Em lại đi Dự Chương, gặp đạo sĩ Hứa Tàng Bí, ông nói mình là cháu bảy đời của Hứa Tinh Dương (vị đạo sĩ nổi tiếng đời Tấn, từng làm huyện lệnh Tinh Dương), có phép đọc chú để trèo lên lưỡi dao, đi trên lửa. Đang kể chuyện yêu quái, ông lại nói ở huyện Phong Thành, nhà viên thương đốc (viên chức coi kho lương của huyện) là Lý Kính Thận có ba cô con gái bị ma quỷ làm bệnh, không ai biết là thứ gì, Tàng Bí chữa cũng không hiệu nghiệm.
Bạn cũ của em là Triệu Đan, người có tài năng, đang làm huyện úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) Phong Thành; em nhân đó ghé thăm. Đan sai người tiếp đón chỉ chỗ cho em nghỉ. Em nói: 'Tôi muốn đến ở nhà viên thương đốc Lý Kính Thận.' Đan lập tức sai Kính làm chủ nhà tiếp đãi. Em nhân đó hỏi duyên cớ. Kính kể: 'Ba đứa con gái tôi cùng ở trong một gian buồng nhỏ trong nhà. Cứ chiều tối là chúng trang điểm lộng lẫy, mặc đồ sặc sỡ; sau hoàng hôn thì về buồng, tắt đèn đuốc; nghe trộm thì có tiếng chúng nói cười với ai đó. Đến sáng thì ngủ, không gọi thì không dậy. Ngày một gầy đi, ăn không được. Cấm không cho trang điểm thì chúng đòi thắt cổ, nhảy giếng, không biết làm sao được.'
Em bảo Kính dẫn đi xem chỗ buồng. Phía đông buồng có cửa sổ (?). Sợ cửa đóng chặt khó mở, nên ban ngày em cắt đứt trước bốn chấn song cửa sổ, rồi lấy vật chống lại như cũ. Đến chiều tối, Kính báo với em: 'Chúng đã trang điểm vào buồng rồi.' Đến canh một (chừng bảy đến chín giờ tối) nghe ngóng thì thấy tiếng nói cười rất tự nhiên. Em rút chấn song, cầm gương vào buồng soi. Ba cô gái kêu lên: 'Giết chồng ta rồi!' Lúc đầu không thấy vật gì. Em treo gương đến sáng thì thấy một con chồn (?), từ đầu đến đuôi dài một thước ba bốn tấc, mình không có lông, không có răng; một con chuột già (?) cũng không có lông, không có răng, béo to nặng chừng năm cân; lại có một con thủ cung (loài thằn lằn, tắc kè) to bằng bàn tay người, mình phủ vảy giáp rực rỡ năm màu, trên đầu có hai cái sừng dài chừng nửa tấc, đuôi dài hơn năm tấc, một tấc ở chót đuôi màu trắng. Cả ba con đều chết trước một lỗ trên tường. Từ đó bệnh của các cô khỏi hẳn.
Về sau em đi tìm đạo tu tiên, đến núi Lư, la cà mấy tháng, khi thì nghỉ trong rừng sâu, khi thì ngủ ngoài trời giữa đám cỏ. Hổ báo nối đuôi nhau, sói rừng nối dấu nhau, em giơ gương soi thì không con nào không chạy trốn nằm rạp. Ẩn sĩ ở núi Lư là Tô Tân, người hiểu biết khác thường, thông suốt đạo Dịch (học thuật theo Kinh Dịch, dùng để suy xét lẽ biến hóa và đoán việc), biết việc đã qua, đoán được việc sắp tới, nói với em: 'Vật thần trong thiên hạ ắt không ở lâu chốn nhân gian. Nay khắp nơi loạn lạc, đất khách chưa chắc đã dừng chân được. Chiếc gương này của ngài vẫn đang che chở cho ngài, mong ngài mau về quê.' Em cho lời ấy là phải, lập tức trở về phương bắc, rồi đi qua Hà Bắc.
Một đêm em mơ thấy gương nói với em: 'Ta được anh ngươi đối đãi hết sức hậu, nay sắp rời bỏ nhân gian đi xa, muốn được từ biệt anh ngươi, xin ngươi sớm về Trường An.' Trong mơ em đã hứa. Đến sáng, ngồi một mình nghĩ lại, em bàng hoàng, tim đập sợ hãi, lập tức quay về phía tây theo đường đất Tần. Nay đã gặp được anh, em không phụ lời hứa. Nhưng rốt cuộc em sợ vật linh này cũng chẳng còn là của anh nữa."
Mấy tháng sau, Tích về Hà Đông. Ngày rằm tháng bảy năm Đại Nghiệp thứ mười ba, trong hộp có tiếng kêu bi thương, lúc đầu nhỏ mà xa, chốc lát lớn dần như rồng gầm hổ rống, hồi lâu mới dứt. Mở hộp ra xem thì gương đã mất rồi. (Trích sách Dị văn tập)
Thái Bình Quảng Ký, quyển hai trăm ba mươi
(Bộ Tử, loại Tiểu thuyết gia, nhóm Dị văn, sách Thái Bình Quảng Ký)
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video