Thái Bình quảng ký, quyển 247
Khôi hài (truyện hài hước), phần ba
Mục Tử Khách — Nhà sư Trọng Công — Tôn Thiệu
Người ở chợ nước Ngụy — Ngụy Ngạn Uyên — Lục Nghệ
Vương Nguyên Cảnh — Lý Thứ — Hình Tử Tài
Lư Tuân Tổ — Bắc Hải Vương Hy — Lý Đào Đồ
Lư Tư Đạo — Thạch Động Dũng — Từ Chi Tài
Tiêu Bưu
Mục Tử Khách
Nước Ngụy sai Mục Tử Khách đi sứ sang thăm hỏi nước Lương. Quan chủ khách (chức quan lo việc tiếp đón sứ thần nước ngoài) là Phạm Tư nói với ông: "Ngài tên là Tử Khách (nghĩa là 'người khách'), sao đã vội nghĩ đến chuyện về nhanh thế?" Khách đáp: "Tôi tên là Tử Khách, cho nên mới vâng mệnh đi khắp bốn phương; lễ xong thì báo về, sao lại bảo là nhanh?" (Trích từ sách *Đàm tẩu*)
Nhà sư Trọng Công
Nước Ngụy sai quan chủ khách là Lý Thứ đi sứ sang nước Lương. Sa môn (người xuất gia tu theo đạo Phật) Trọng Công ra tiếp Thứ, nói: "Xưa nay hoàn toàn không có giấm với món hài (món ăn mặn như thịt khô, mắm) sao?" Cha của Thứ tên là Hài, đọc giống chữ "hài" chỉ món ăn ấy. Thứ cho rằng nhà sư phạm húy (gọi phạm vào tên cha mẹ, ông bà của người khác, điều người xưa rất kiêng), nên đáp lại bằng câu chê nhà sư: "Tóc ngắn, vừa thô vừa thưa." Trọng Công nói: "Bần đạo (tiếng nhà sư tự xưng một cách khiêm nhường) biết tóc vốn chẳng phải thứ của sa môn, vì sa môn phải cạo đầu. Còn ngài đi lại giao hiếu giữa hai nước mà không phân biệt được chữ 'hài' là món ăn với chữ 'hài' là tên cha."
Trọng Công từng vào yết kiến Cao Tổ (Lương Vũ Đế). Vua hỏi: "Thiên tử nghe nói bên ngoài có thuyết tứ thanh (bốn thanh điệu của tiếng Hán: thanh bằng, thanh thượng, thanh khứ, thanh nhập), vậy thế nào mới đúng?" Trọng Công đáp ngay: "Thiên Bảo tự sát" (nghĩa là "ngôi tháp chùa Thiên Bảo"; bốn chữ này lần lượt mang đủ bốn thanh). Ra ngoài, ông gặp Lưu Hiếu Xước, kể lại chuyện ấy, tự cho mình là giỏi. Xước nói: "Sao bằng nói 'Thiên tử vạn phúc' (Thiên tử muôn phúc; bốn chữ này cũng mang đủ bốn thanh, lại là lời chúc vua)." (Trích từ sách *Đàm tẩu*)
Tôn Thiệu
Thời Hậu Ngụy, Tôn Thiệu trải qua nhiều chức quan ở triều đình và ở các địa phương, đến lúc sắp già mới được phong làm Thái phủ thiếu khanh (phó quan của Thái phủ tự, cơ quan coi kho tàng, của cải của nhà vua; chữ "thiếu" vừa có nghĩa là "phó", vừa có nghĩa là "trẻ"). Hôm vào tạ ơn, Linh Thái hậu nói: "Tuổi ông có vẻ già quá." Thiệu lạy thêm lần nữa, thưa: "Tuổi thần tuy già, nhưng chức khanh của thần thì lại 'trẻ' quá." Thái hậu cười lớn, nói: "Vậy sẽ cho làm chính khanh (quan đứng đầu chính thức)." (Trích từ sách *Khải nhan lục*)
Người ở chợ nước Ngụy
Thời Hiếu Văn Đế nhà Hậu Ngụy, các vương và quan lớn phần nhiều uống thạch dược (thuốc chế từ khoáng chất, uống vào thì người nóng bừng, vật vã, gọi là "thạch phát", tức thuốc đá phát tác; thời ấy đây là thú của nhà giàu sang), ai nấy đều kêu bị thạch phát. Lại có những người chẳng giàu sang gì cũng kêu là uống thuốc đá bị phát. Người đương thời phần nhiều ghét thói giả vờ làm dáng nhà giàu ấy. Có một người nằm trước cổng chợ, lăn lộn, kêu là bị phát, nhân thế mọi người tranh nhau xúm lại xem (?). Bạn đi cùng lấy làm lạ, hắn bảo: "Tôi bị thạch phát." Bạn hỏi: "Anh uống thuốc đá bao giờ mà nay bị thạch phát?" Hắn đáp: "Hôm qua tôi mua gạo ở chợ, trong gạo có sạn đá, ăn vào nên nay mới phát." Mọi người cười ầm. Từ đó về sau ít ai còn kêu mắc chứng thạch phát nữa. (Trích từ sách *Khải nhan lục*)
Ngụy Ngạn Uyên
Thời Bắc Tề, Thôi Ngang từng mở tiệc mời các quan trong triều. Rượu đã say, nhiều người bỏ về, Ngang bèn sai Trước tác lang (quan lo việc biên soạn văn thư, sử sách) người Cự Lộc là Ngụy Ngạn Uyên đuổi theo. Ngạn Uyên tay trái nắm Trung tham quân (quan tham mưu) Chu Tử Uyên, người nổi tiếng về văn học, tay phải nắm Ngự sử (quan có nhiệm vụ can gián và đàn hặc các quan) Trịnh Thủ Tín, dẫn về trình Ngang mà nói: "Ngạn Uyên bắt Chu vào Trịnh, bắt được kẻ để tra hỏi, tóm được bọn giặc." (Chơi chữ: "Chu" và "Trịnh" vừa là họ hai người, vừa là tên hai nước thời cổ; nửa sau mượn câu Kinh Thi tả việc thắng trận bắt được giặc.)
Trưởng sử (quan phụ tá đứng đầu các quan thuộc cấp) Tế Châu là Lý Chứ từng làm chủ tiệc, các quan trong triều đều đến đông đủ, riêng Trưởng sử U Châu là Lục Nhân Huệ không đến, Chứ rất bực. Ngạn Uyên nói: "Tấm lưới chỉ có một mắt thì sao bắt được chim?" Vì Chứ chột một mắt, còn Lục có biệt danh là "cú sừng" (loài cú có túm lông trên đầu như sừng).
Lại có Thôi Biêu nói với Ngạn Uyên: "Tôi viết chữ vụng, không viết được chữ 'Biêu' cho đẹp." Ngạn Uyên nói: "Chỉ cần kéo dài chân chữ 'người', cho đuôi chữ 'hươu' lướt xiên là đẹp ngay." (Chữ "Biêu" gồm phần chữ "người" và phần chữ "hươu"; câu này cũng ngầm ví Biêu là người có đuôi hươu.) Ngạn Uyên là con của Tư nông khanh (quan đứng đầu cơ quan coi việc ruộng đất, lương thực) Ngụy Quý Xương. (Trích từ sách *Đàm tẩu*)
Lục Nghệ
Tán kỵ thường thị (quan hầu cận bên vua để khuyên can) thời Bắc Tề là Lục Nghệ, người Hà Nam, con của Hoàng môn lang (quan hầu cận trong cung, truyền đạt mệnh vua) Lục Ngang. Ngang có tên tự là Vân Câu (nghĩa là "ngựa mây"), mà Nghệ mắc bệnh phong (chứng bệnh thần kinh, đầu óc), hay quên. Có lần ông nói chuyện ngựa với người khác, gọi ngựa là "vân câu" (tức phạm vào tên tự của cha mình) (?). Có một người được lá thần phù (lá bùa thiêng), thường đeo bên mình, khi qua sông Chương thì đánh mất. Nghệ cười nói: "Lưu quân qua sông mất thần phù." Người ấy đáp: "Lục Nghệ gọi ngựa là Vân Câu." (Trích từ sách *Đàm tẩu*)
Vương Nguyên Cảnh
Thời Bắc Tề, Vương Nguyên Cảnh làm Thượng thư (quan đứng đầu một bộ trong triều). Tính ông tuy nhút nhát, chậm chạp, nhưng việc gì cũng nhanh trí. Ông có đứa đầy tớ tên là Điển Cầm. Có lần sáng sớm ông dậy sai nó dọn đồ ăn, gọi là "giải trai" (bữa ăn phá chay, tức ăn sau khi giữ trai giới). Đầy tớ nói: "Ông có ăn chay đâu, sao cứ nói là phá chay?" Nguyên Cảnh thong thả bảo nó: "Ta không ăn chay thì không được nói phá chay; thế mày tên là Điển Cầm (nghĩa là 'đem đàn đi cầm cố'), vậy đàn ở đâu mà cầm?" (Trích từ sách *Khải nhan lục*)
Lý Thứ
Người đời gọi bệnh gầy ốm là "bệnh nhà họ Thôi". Thời Bắc Tề, Lý Thứ không có râu, người đương thời gọi là "thiên yêm" (người đàn ông trời sinh như bị thiến). Thôi Kham trêu ông: "Để ta dạy em phép trồng râu: lấy dùi đâm khắp cằm cho thành lỗ, rồi cắm lông đuôi ngựa vào." Thứ đáp: "Xin đem phép ấy dùng trước cho quý tộc nhà anh trồng lông mày, nếu thấy hiệu nghiệm thì sau đó tôi sẽ trồng râu." Nhà họ Thôi đời đời mắc ác tật (bệnh hủi, làm rụng cả lông mày), nên Thứ lấy chuyện ấy mà giễu. Tục gọi sông Hô Đà là họ Thôi (?). (Trích từ sách *Dậu Dương tạp trở*)
Hình Tử Tài
Trung thư thị lang (quan phó ở Trung thư tỉnh, cơ quan soạn thảo chiếu lệnh của vua) thời Bắc Tề là Bùi Tập, tự Kính Hiến, người Hà Đông, bị bệnh tai (nghễnh ngãng). Ông mới đắp núi giả, đào ao, mở tiệc họp tân khách, nói với Hình Tử Tài người Hà Gian: "Núi ao mới làm xong, xin ông đặt cho một cái tên." Tử Tài nói: "Trong biển có núi Bồng Lai, là nơi tiên ở, nên đặt tên là Bồng Lai." Hai chữ "Bồng Lai" theo lối phản thiết (cách ghép âm đầu chữ này với vần chữ kia, tựa như nói lái) thì thành "Bùi điếc", tức là Bùi Tập, nên Tử Tài dùng để đùa. Kính Hiến lúc đầu không hiểu, mãi sau mới nhận ra, bèn vui vẻ bảo Tử Tài: "Người ta thường kiêng nói đến tật điếc, nhưng nói to thì chẳng hại gì (?); ông cứ nói lớn tiếng, Tập này nào có ngại gì." (Trích từ sách *Đàm tẩu*)
Lư Tuân Tổ
Chủ khách lang nước Tề là Lý Thứ, người Đốn Khâu, người thấp mà áo bào lại dài; còn Lư Tuân Tổ thì eo to mà đai lưng lại chật. Thứ nói: "Lư lang eo to, đai khó quấn quanh." Tuân Tổ đáp: "Trượng nhân (tiếng gọi tôn người lớn tuổi) người thấp, áo bào dễ thành dài." Thứ lại nói với Tuân Tổ: "Anh Lư thông minh, ắt không sống lâu." Tuân Tổ đáp: "Thấy tóc mai của trượng nhân đã bạc phơ, tôi cũng tạm yên lòng." (Ý nói: ông ngu mà còn sống lâu được.) (Trích từ sách *Bắc sử*)
Vương Hy, nước Bắc Tề
Vương Hy, người Bắc Hải nước Tề, tự là Thúc Lãng, làm Tư mã (quan phụ tá coi việc quân) phủ Đại thừa tướng. Ông từng cùng Tế tửu (chức quan đứng đầu nhóm thuộc quan) phủ thừa tướng là Lư Tư Đạo đi uống rượu trong lễ hệ (lễ ra bờ nước tắm gội để trừ điều xấu vào đầu tháng ba) ở hồ Tấn. Hy làm thơ rằng: "Chiều tà đáng về thôi, cá chim níu giữ ta." Lúc ấy có trung sứ (sứ giả do vua sai từ trong cung ra) đến gọi Hy, ông phóng ngựa đi. Sáng hôm sau, Tư Đạo hỏi Hy: "Hôm qua ông bị gọi lúc mặt còn đỏ, chẳng phải bị trách vì mải mê cá chim đấy chứ?" Hy đáp: "Tối qua tôi ngà ngà say, bị trách khá nặng vì rượu. Các ông cũng là một thứ níu giữ tôi, đâu phải chỉ có cá chim mà thôi." Hy thích văn chương và rượu, mê non nước, các đồng liêu trong phủ gọi ông là "Tư mã ngoài cõi tục". Đến khi Hiếu Chiêu Đế lên ngôi, ông càng được đối đãi hậu hĩnh, nhưng Hy thường tự lánh xa, lui về. Ông bảo người khác: "Không phải tôi không thích làm quan, chỉ là đã nghĩ về chuyện ấy kỹ đến nát nhừ rồi." (Trích từ sách *Đàm tẩu*)
Lý Đào Đồ
Sứ thần nước Trần sang thăm nước Tề, thấy trong triều có người râu đỏ, bèn quay sang hỏi Tán kỵ thường thị người quận Triệu là Lý Đào Đồ: "Người đỏ kia thì thế nào?" Đào Đồ đáp: "Thắt đai đứng trong triều, có thể sai tiếp chuyện với tân khách." (Câu này mượn lời Khổng Tử trong sách *Luận ngữ* khen học trò tên Xích; chữ "Xích" cũng nghĩa là "đỏ".) Lúc ấy chính Đào Đồ đang lo việc tiếp khách. (Trích từ sách *Đàm tẩu*)
Lư Tư Đạo
Lư Tư Đạo nước Bắc Tề đi sứ sang nước Trần. Vua Trần sai các quan sang trọng trong triều bày tiệc rượu đãi Tư Đạo. Trong tiệc (?) mọi người nối câu làm thơ. Có một người xướng trước, khéo léo châm chọc người phương Bắc rằng: "Cây du mọc lên mong cho người Hán no, cỏ dài đúng lúc vỗ béo lừa." Vì người phương Bắc ăn cây du, mà đất Ngô lại không có lừa (ngầm ví người Bắc là lừa), nên mới có câu ấy. Tư Đạo cầm bút nối ngay: "Chung nồi chia nhau thổi cơm, cùng chảo mỗi người nấu cá riêng." Vì người phương Nam không có tình nghĩa, cùng nấu chung mà ăn riêng, nên Tư Đạo mới có câu ấy. Người Ngô rất lấy làm hổ thẹn.
Lại có Vệ úy khanh (quan coi việc canh giữ cung cấm) người Kinh Triệu là Đỗ Đài Khanh cùng Trung binh tham quân người Thanh Hà là Thôi Biêu chơi ác sóc (một trò chơi cờ thời xưa, gieo con xúc xắc rồi đi quân), mười quân đều đã vào đến "Thành Đô" (?) mà chỉ cược một con chim trĩ. Lư Tư Đạo nói: "Che hết Thành Đô cũng chẳng quá một trĩ." (Chơi chữ: "trĩ" vừa là chim trĩ, vừa là đơn vị đo tường thành thời xưa (?).) Biêu lại nói với Tư Đạo: "Đêm qua sấm to, tôi ngủ chẳng biết gì." Tư Đạo nói: "Sấm động như thế mà không lay nổi con vật ngủ đông." (Ví Biêu như sâu bọ nằm im qua mùa đông.)
Thái tử chiêm sự (quan đứng đầu phủ Thái tử) người Phạm Dương là Lư Thúc Hổ có mười người con, người con cả có tên tự là Súc Sinh, là người có tài và trí nhất. Tư Đạo nói với người khác: "Chú họ tôi có mười đứa con, đều không bằng súc sinh." Thúc Hổ là cháu nội của Chủ khách lang trung Lư Trạch.
Tán kỵ thường thị người Lũng Tây là Tân Đức Nguyên nói với Tư Đạo: "Hôm qua tôi làm bài thơ tả bà già người Khương (một dân tộc ở miền tây bắc), chỉ được năm chữ: 'Áo đen rủ xuống hõm vai' (?), khổ nỗi không có câu đối." Tư Đạo đáp ngay theo tiếng: "Sao không nói: 'Vật vàng cắm trên đỉnh óc' (?)."
Tư Đạo từng nói với Thông lang (?) người Bột Hải là Phong Hiếu Khiên: "Ông đã họ Phong, thì là con cháu của 'phong thỉ' (con lợn to, ví kẻ tham lam hung bạo)." Khiên đáp: "Ông đã họ Lư, thì là dòng dõi của 'Lư linh' (tên một bài trong Kinh Thi tả tiếng chuông leng keng trên cổ chó săn, ý ví là chó)." (Trích từ sách *Đàm tẩu*)
Thạch Động Dũng
Cao Tổ nhà Bắc Tề từng mở tiệc cùng các cận thần cho vui. Cao Tổ nói: "Ta ra cho các ngươi một câu đố, cùng đoán xem: 'Tốt luật cát đáp' (tiếng kêu xèo xèo lách tách)." Mọi người đều đoán không ra, có người bảo là tên kêu (mũi tên gắn còi, bắn đi kêu vù vù). Cao Tổ nói: "Không phải." Thạch Động Dũng thưa: "Thần đã đoán ra." Cao Tổ hỏi: "Là vật gì?" Động Dũng đáp: "Là cái bánh rán." Cao Tổ cười nói: "Động Dũng đoán trúng rồi."
Cao Tổ lại nói: "Các ngươi ra cho ta một câu đố, ta sẽ đoán." Mọi người chưa kịp nghĩ, Động Dũng đã ra đố, lại nói: "Tốt luật cát đáp." Cao Tổ đoán không ra, hỏi: "Đây là vật gì?" Đáp: "Là cái bánh rán." Cao Tổ nói: "Ta vừa mới ra câu ấy, sao ngươi lại ra lại?" Động Dũng đáp: "Nhân lúc chảo của Đại gia (cách gọi nhà vua) còn nóng, thần rán thêm một cái." Cao Tổ cười lớn.
Cao Tổ từng sai người đọc văn, trong đó có bài *Du tiên thi* (thơ dạo chơi cõi tiên) của Quách Phác; vua ngợi khen là hay. Các học sĩ đều nói: "Bài thơ này cực kỳ khéo, đúng như ý thánh." Động Dũng liền đứng dậy nói: "Bài thơ này có gì giỏi? Nếu để thần làm thì ắt hơn hắn gấp đôi." Cao Tổ không vui, hồi lâu mới nói: "Ngươi là ai mà tự bảo làm thơ hơn Quách Phác gấp đôi, há chẳng đáng tội chết?" Động Dũng thưa: "Đại gia cứ cho thần làm, nếu không hơn gấp đôi, thần cam lòng chịu chết." Vua bèn cho làm. Động Dũng nói: "Thơ *Du tiên* của Quách Phác viết: 'Khe xanh sâu hơn nghìn nhận (nhận là đơn vị đo chiều dài thời xưa, khoảng bảy tám thước), trong có một đạo sĩ.' Thần làm rằng: 'Khe xanh sâu hai nghìn nhận, trong có hai đạo sĩ.' Há chẳng hơn hắn gấp đôi sao?" Cao Tổ lúc ấy mới cười lớn.
Lại có lần ở Quốc học (trường học cao nhất của nhà nước), gặp (?) các bác sĩ (quan dạy học ở Quốc học) đang bàn luận, nói: "Học trò của Khổng Tử, người thành đạt có bảy mươi hai người." Động Dũng nhân đó hỏi: "Bảy mươi hai người thành đạt ấy, mấy người đã đội mũ (đã làm lễ đội mũ, tức đã trưởng thành), mấy người chưa đội mũ?" Bác sĩ nói: "Kinh truyện không có chữ nào ghi chuyện ấy." Động Dũng nói: "Tiên sinh đọc sách sao lại không biết: học trò Khổng Tử đã đội mũ có ba mươi người, chưa đội mũ có bốn mươi hai người." Bác sĩ hỏi: "Căn cứ vào đâu mà biết?" Đáp: "Sách *Luận ngữ* nói: 'Người đã đội mũ năm sáu người', năm nhân sáu là ba mươi người; 'trẻ nhỏ sáu bảy người', sáu nhân bảy là bốn mươi hai người. Cộng lại há chẳng phải bảy mươi hai người sao?" Cả tòa đều vui thích, bác sĩ không sao đáp lại được. (Trích từ sách *Khải nhan lục*)
Từ Chi Tài
Tây Dương vương nước Tề là Từ Chi Tài, người Cao Bình, học rộng biết nhiều, giỏi ăn nói biện luận. Cha ông là Từ Hùng, ông nội là Từ Thành Bá, đều giỏi y thuật, đời đời truyền nghề. Nạp ngôn (quan truyền đạt lời vua và dâng lời tâu lên) Tổ Hiếu Trưng trêu ông, gọi là "sư công" (vốn là tiếng gọi thầy thuốc, thầy cúng; nhưng tách ra thì "sư" là thầy, "công" là ông). Chi Tài nói: "Đã là thầy của ngươi, lại là ông của ngươi; ba bậc người phải thờ (cha, thầy, vua), ta chiếm ngay hai bậc." Hiếu Trưng là con của Bộc xạ (quan phó đứng đầu Thượng thư tỉnh) Tổ Oánh.
Chi Tài từng nói đùa để trêu Bộc xạ Ngụy Thu. Thu nhìn ông chằm chằm rồi nói: "Mặt giống cái phương tướng (hình nộm thần mặt mũi dữ tợn đi đầu đám tang để trừ tà) của nhà nghèo." Chi Tài đáp: "Nếu vậy thì nó chính là đồ tống táng của ông." (Trích từ sách *Đàm tẩu*)
Tiêu Bưu
[chỗ khuyết] Minh Đế cùng các văn sĩ như Dữu Tín, Vương Bao qua lại chơi với nhau. Có Tiêu Bưu, con của Tiêu Bảo Dần, vốn thích bình phẩm khen chê, hay "nguyệt đán" (bình phẩm nhân vật; tích Hứa Thiệu thời Hán cứ đầu mỗi tháng lại bình phẩm người trong làng). Có lần Bưu hầu ngồi bên vua, vua lần lượt hỏi các khách xem mỗi người là người thế nào, ai cũng đáp: "Là quân tử (người có đức hạnh)." Kế đó vua hỏi Bưu: "Còn ông là người thế nào?" Bưu đáp: "Sao lại là… chẳng phải quân tử…"
…hỏi [chỗ khuyết], đáp: "Sao lại là quân tử được." Lúc ấy (?) ở Đồng Châu. Hôm
khác, vua [chỗ khuyết] tả hữu giả vờ [chỗ khuyết] "Ta muốn [chỗ khuyết]
bệnh tật, có được không?" Sứ giả nói [chỗ khuyết] đuổi theo đáp
rằng: "Vì chuyện quân tử." Bưu bèn sợ hãi, dập đầu xin ở lại. Vua nói [chỗ khuyết]
được [chỗ khuyết]. Bưu bèn để lại thư gửi về nhà, gào khóc mà đi. Vua đoán chừng đường đi của Bưu [chỗ khuyết]
bảo rằng: "Ta [chỗ khuyết] riêng báo cho Trủng tể (quan đứng đầu trăm quan, như tể tướng)." Bưu trở về, thấy bọn Dữu Tín đều có mặt, Bưu vừa buồn vừa mừng. [chỗ khuyết] cười [chỗ khuyết] nhìn Bưu. Bưu khéo nhận ra, bèn nói với vua: "Người phương Bắc sao lại là quân tử được." Thế là [chỗ khuyết] cười. (Trích từ sách *Tam quốc điển lược*)
Thái Bình quảng ký, quyển 247
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách đồ sộ do triều Thanh theo lệnh vua biên soạn, chép lại)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video