Thái Bình quảng ký, quyển hai trăm năm mươi bảy
Chế giễu, phần năm
Thôi Đạm; Bì Nhật Hưu; Tiết Năng
Chu Nghĩ; Nhậm Cốc; Vương Huy
Người Sơn Đông; Trương Đăng; Chu Trạch
Từ Ngạn; Phùng Quyên; Phường hát của Trương Tuấn
Phong Thuấn Khanh; Diêu Quyên; Lý Thai Hà
Người thợ dệt gấm; Lý chủ bạ; Trần Lác Tử
Người đau mắt và người đau mũi; Người gù lưng; Bà lão họ Điền
Thôi Đạm
Đời Đường, Thôi Đạm làm quan chủ khảo, ra đề thi là bài phú "Lấy bậc chí nhân đánh kẻ chí bất nhân" (lấy người nhân đức trọn vẹn đi đánh kẻ bất nhân tột bậc; câu trong sách Mạnh Tử, nói việc Vũ Vương nhà Chu đánh vua Trụ tàn ác). Lúc ấy giặc Hoàng Sào đang lúc thế mạnh, nên có người giấu tên làm thơ chế giễu rằng: "Quan chủ khảo cớ sao ghét vua ta, lại đem Hoàng Sào mà sánh với Vũ Vương." (Ý nói đề thi ngầm coi kẻ nổi loạn là bậc nhân đức, còn nhà vua là kẻ bất nhân.) (Trích sách Chích ngôn)
Bì Nhật Hưu
Đời Đường, Bì Nhật Hưu từng đến xin gặp Quy Nhân Thiệu, đến mấy lần mà không được tiếp. Trong lòng ông đã ấm ức, rồi bộc lộ ra lời, bèn làm bài thơ vịnh con rùa: "Xương cứng hình tàn biết mấy thu, xác thân rốt cuộc chẳng phong lưu. Da dày chết rồi còn bị đục khắp (mai rùa xưa bị khoan đục để bói), đều bởi suốt đời chẳng ló đầu." (Ý chê Quy Nhân Thiệu: chữ "Quy" đồng âm với "rùa"; "chẳng ló đầu" vừa là rùa rụt đầu, vừa là không ngóc lên được, không tiếp khách.)
Bấy giờ Quy Nhân Thiệu có mấy người con là Dật, Hệ (?) cùng ở trong trường thi với Nhật Hưu, liền nghe được chuyện ấy. Họ bèn chờ Nhật Hưu đến lần nữa, viết thêm vào dưới chữ họ "Bì" trên tấm danh thiếp của ông một bài thơ rồi đưa cho ông: "Tám mảnh cắt nhọn khâu làm quả cầu, trong lửa hơ khô, trong nước nhào. Một bụng hơi rỗi nếu còn mãi, chuốc đá rước đấm chẳng thôi đâu." (Ý giễu lại họ "Bì", nghĩa là "da": quả cầu da căng đầy hơi, chỉ chuốc lấy bị đá bị đấm; "hơi rỗi" cũng có nghĩa là cơn giận vô cớ.)
Người đương thời cho rằng Nhật Hưu tuy khinh bạc, bông đùa, nhưng Nhân Thiệu cũng nông nổi chẳng kém. (Trích Bì Nhật Hưu văn tập)
Tiết Năng
Đời Đường, Triệu Lân dáng người nhỏ bé, xấu xí. Sau khi thi đỗ, ông đi cưới vợ, Tiết Năng làm phù rể, bèn làm thơ chế giễu. Đại lược như sau: "Mỗi khi đi qua cửa ải, lại kề bên chiếu bạc chơi xu bồ (một trò cờ bạc thời xưa); khi ngắm trăng lại trèo lên lầu Khất xảo (lầu đêm mồng bảy tháng bảy, phụ nữ lên xin được khéo tay). Điều thứ nhất chớ để cô dâu cao quá, vì dải áo người ta còn ở trên đầu chàng." (Ý giễu chàng rể chỉ cao đến thắt lưng người khác.)
Lại có câu: "Chẳng biết chàng vốn ngồi lọt trong cốt yên ngựa, cứ tưởng ngựa chỉ chở chiếc mũ cói không mà về (?)." (Ý giễu chàng thấp đến nỗi ngồi trên ngựa không ai trông thấy, chỉ thấy chiếc mũ.)
Lại có câu: "Trên giường lò sưởi đứng thẳng người, liền làm giá gương cho phu nhân." (Ý giễu chàng đứng thẳng cũng chỉ cao bằng cái giá đặt gương.) (Trích Trữ tình thi)
Chu Nghĩ
Đời Đường, xử sĩ (người có học mà ở ẩn, không làm quan) Chu Nghĩ là bậc nho giả uyên bác, học vấn sâu xa, nhưng tình cờ thi không đỗ. Ông đến ở trọ vùng Chiết Tây, uống rượu vui vẻ với các viên tòng sự (chức quan phụ tá trong phủ quan trấn thủ), nhưng lại không thạo luật trò chơi tửu lệnh (trò đặt luật khi uống rượu, ai phạm luật phải uống phạt) nên những người trong tiệc đều trêu ông.
Có một người khách tặng thơ rằng: "Ở bến Long quẫy đuôi mười năm nhọc (ví với cá chép cố vượt Long Môn để hoá rồng, tức gắng sức đi thi), tiếng tăm thuở ấy sánh cao với trăng. Chỉ có lúc người đẹp xoay tay múa, ông như cầm đôi dao múa trước bầy khỉ vượn." (Ý giễu ông múa vụng về, lóng ngóng.)
Chu đáp rằng: "Mười năm nơi trường văn đâu dám ngại nhọc, ở kinh đô nước Tống chim nghịch bay lùi là vì gió lớn (điển trong sách Xuân Thu: sáu con chim nghịch bay lùi qua kinh đô nước Tống vì gió mạnh; ý nói mình thi hỏng là do thời thế chứ không phải do kém tài). Hôm nay cam chịu bị cành hoa cười, mặc người bảo trước chén rượu ta thích trò múa khỉ (?)." (Trích Trữ tình thi)
Nhậm Cốc
Đời Đường, Nhậm Cốc giỏi kinh học, ở trong Hoài Cốc, mong được triều đình vời ra làm quan, nhưng chiếc xe bồ luân (xe có bánh bọc cỏ bồ cho êm, xưa vua dùng để đón người hiền tài) mãi không đến. Ông bèn tự vào kinh thăm hỏi những người quen biết.
Có viên quan trong triều trêu, tặng thơ rằng: "Rừng mây hẳn lấy làm lạ vì chiếu thư đến chậm (?), nên tự vào kinh đến dò xem tình hình. Từ nay trông thấy núi thì nên nhắm mắt, vì núi đã lừa ông lâu lắm rồi." (Ý giễu ông ở ẩn chỉ để chờ được vời ra làm quan.) Về sau ông làm quan đến chức cao (?). (Trích U nhàn cổ xuý)
Vương Huy
Đời Đường, năm Quảng Minh, Tiết Năng ở Hứa Xương để quân lính làm loạn, viên đô tướng (tướng chỉ huy toàn quân trong trấn) là Chu Cập lên thay. Năm sau, tể tướng Vương Huy đi qua đất Hứa, nói với Cập: "Trước đây nghe nói quý trấn có viên bộ tướng gọi là Chu Chàng Tử (Chu húc bừa), chẳng phải là ngài Tư không đây sao? Vì sao lại có cái hiệu ấy?" (Tư không: một trong ba chức quan cao nhất, đời này thường phong làm hàm danh dự cho tướng trấn thủ.)
Cập thẹn đỏ mặt hồi lâu mới đáp: "Cập tôi xuất thân là lính chạy việc, nhưng trong lòng thật có chí mạnh mẽ. Mỗi lần xuất quân đều không tránh mũi giáo lưỡi gươm, xông bên trái, húc bên phải, nhiều lần lập được chút công nhỏ, cho nên trong quân mới có cái hiệu ấy."
Vương cười, lại nói với Cập: "Thế lần ngài ngã nhào xuống sông Qua, có phải là húc không trúng chăng?" Nguyên trước đó Cập từng cầm quân đất Hứa đi đánh vùng Từ châu, bị giặc đánh bại, rơi xuống sông Qua, có người cứu mới thoát chết, cho nên mới có câu nói ấy. (Trích Tam Thuỷ tiểu độc)
Người Sơn Đông
Có người Sơn Đông đến kinh đô. Chủ nhà mỗi lần nấu rau đều không nấu thành canh. Người khách thường nhớ món lá cây du, bèn tự nấu lấy. Chủ nhà liền trêu: "Nghe nói người Sơn Đông nấu nước trục xe để chan cơm ăn, vì nó có mùi gỗ du." (Trục xe xưa thường làm bằng gỗ du.)
Khách đáp: "Nghe nói người kinh đô nấu dây buộc đuôi lừa để chan cơm ăn, có thật thế không?" Chủ nhà hỏi: "Câu ấy nghĩa là sao?" Khách đáp: "Vì nó có mùi cỏ mục túc." (Mục túc: cỏ linh lăng, vốn là cỏ cho lừa ngựa ăn, người kinh đô cũng hái làm rau.) Chủ nhà rất hổ thẹn. (Trích Khải nhan lục)
Trương Đăng
Đời Đường, Trương Đăng người Nam Dương đỗ khoa chế cử (kỳ thi đặc biệt do vua ra chiếu mở để chọn nhân tài). Ông người gầy gò khô đét, khí phách cao ngạo, coi thường người khác. Bùi Xu vừa là thầy vừa là bạn của ông.
Khi Xu làm Tư huân viên ngoại (viên quan phụ trách việc xét công trạng thuộc bộ Lại), các sĩ tử được tiến cử kéo nhau đến dâng bài văn, Xu liền chê bai, bới móc lỗi lầm. Đăng biết mình sắp được cử trông coi công việc ở viện Diêm thiết Giang Lăng (cơ quan quản lý việc muối và sắt), khi đến kinh thành liền đi thẳng vào sở Tư huân, cười nhạt nói: "Bùi Ba Mươi Sáu (gọi Bùi Xu theo thứ bậc trong họ) có chuyện rất đáng cười."
Xu bèn hỏi chuyện gì đáng cười. Đăng đáp: "Cười ông là kẻ cò mồi buôn lừa mà lại đi định giá ngựa, cho nên thành chuyện cười đấy thôi." (Ý chê kẻ tầm thường mà đi chấm bình người tài giỏi hơn mình.) (Trích Can tử)
Chu Trạch
Đời Đường, Vương Hiên thuở trẻ làm thơ, rất có tài tứ. Ông đi chơi sông Tây Tiểu, đỗ thuyền ở khe Trữ La, đề thơ lên tảng đá của Tây Thi (người đẹp nước Việt thời Xuân Thu, tương truyền từng giặt lụa ở đây) rằng: "Trên núi nghìn ngọn đẹp, bên sông cỏ non xuân. Nay gặp đá giặt lụa, chẳng thấy người giặt lụa."
Chợt thấy một người con gái, khuyên tai ngọc lanh canh, vịn vào cột đá, ngập ngừng đáp tạ rằng: "Thiếp từ cung Ngô trở về nước Việt, áo trắng nghìn năm không ai biết. Thuở ấy lòng thiếp bền hơn vàng đá, hôm nay vì chàng chẳng giữ bền được." Hai người gặp gỡ vui vầy xong, lại có lời ly biệt đầy oán hận.
Về sau, Quách Ngưng Tố ở Tiêu Sơn nghe chuyện Vương Hiên gặp gỡ ấy, mỗi lần đi qua khe Hoán Sa đều sớm tối ngâm nga mãi, nhiều lần đề thơ ca lên đá, nhưng vắng tanh chẳng có ai, đành buồn bực mà về. Tiến sĩ Chu Trạch làm thơ chế giễu, người nghe không ai không bật cười. Ngưng Tố trong lòng xấu hổ, không dám đi chơi như thế nữa.
Thơ rằng: "Ba tháng xuân, đào mận vốn chẳng nói năng, khổ thay (?) bóng chiều tàn chim sẻ ồn ào. Thử hỏi cô hàng xóm phía đông bắt chước Tây Thi, sao bằng Quách Tố bắt chước Vương Hiên." (Điển Đông Thi: cô gái xấu ở phía đông làng thấy Tây Thi nhăn mày mà đẹp, bèn bắt chước nhăn mày, càng thêm xấu; ý chê bắt chước người khác một cách lố bịch.) (Trích Vân Khê hữu nghị)
Từ Ngạn
Đời Đường, trong năm Càn Ninh, Thành Nhuế ở Kinh Nam, vốn từng làm sư, đã chiếm cứ Chử Cung (tức thành Giang Lăng), rồi chẳng bao lâu thì quy thuận, nhận mệnh triều đình. Những năm cuối, việc gì ông ta cũng thích tranh biện. Trước kia, vì hai châu Lễ, Lãng thuộc vùng ông ta cai quản mà bị hào mục địa phương là Lôi Mãn chiếm giữ, ông ta dâng sớ xin cắt hai châu ấy giao cho mình. Tể tướng Từ Ngạn ở Trung thư tỉnh (cơ quan trung ương soạn thảo và ban hành chiếu lệnh) không giải quyết, vì thế ông ta để bụng thù.
Đến khi Ngạn ra trấn giữ Phiên Ngung (tức Quảng Châu), đường đi qua Chử Cung, Nhuế tuy có tiếp đãi nhưng trong lòng vẫn hậm hực. Ăn xong, đổi chỗ ngồi, Nhuế đưa ra những lời biện bác ngụy biện sắc như mũi giáo. Từ nói: "Lệnh công (tôn xưng người giữ chức Trung thư lệnh) ngôi cao, trấn giữ một phương, tự sánh mình với Tề Hoàn Công, Tấn Văn Công (hai vị bá chủ thời Xuân Thu); còn Lôi Mãn chỉ là một bọn giặc cỏ ở châu hẻo lánh, lệnh công không đem quân đánh được mà lại oán triều đình sao?" Thành đỏ mặt, chịu thua.
Từ là người văn nhã, cao xa, lời nói trôi chảy không dứt. Thành tuy rất kính sợ, nhưng vẫn nhân chuyện ở vùng ngoài Ngũ Lĩnh có chướng khí cỏ tranh vàng (khí độc nơi rừng núi phương nam vào mùa cỏ tranh úa vàng), người nhiễm phải thì rụng tóc, mà trêu rằng: "Chướng khí cỏ tranh vàng, mong tướng công giữ gìn sức khỏe."
Từ nói: "Chướng khí cỏ tranh vàng ở Nam Hải không giết nổi hoà thượng Thành đâu." Ấy là giễu Thành công từng làm sư (sư cạo đầu, chẳng còn tóc để rụng). Suốt buổi tiệc, Thành xấu hổ. (Trích Bắc mộng toả ngôn)
Phùng Quyên
Phùng Quyên là danh sĩ đời Đường cũ, tài lớn học sâu, thi đỗ tiến sĩ, chức vị từng trải đã cao. Khi vua Đường chạy đến vùng Lương, Dương, Quyên theo hầu xa giá. Đến Hán Trung, vua xuống chiếu cho làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Mi châu. Trên đường đi nhậm chức, đến đất Thục thì bị binh lửa ngăn trở (?), họ Vương (tức Vương Kiến, về sau lập nước Thục) ép giữ ông lại làm việc trong mạc phủ (bộ máy phụ tá của quan trấn thủ).
Ông tính ngay thẳng, không chịu khuất phục, cậy tài mà coi thường người, rất không hợp với chúa nước Thục tiếm ngôi. Biết họ Vương có ý đồ khác (mưu cướp ngôi), ông luôn không chịu theo. Có khi được ban lụa là, ông nhất định khoá vào trong rương, đề chữ: "Đồ của giặc".
Chúa Thục tuy biết vậy, nhưng mến tài văn chương của ông nên thường cố dung thứ. Có lúc không chịu nổi, mấy lần sai người lôi ông ra khỏi viện, định đánh chết, ông vẫn chẳng hề có vẻ sợ hãi.
Về sau nhà Lương của họ Chu sai sứ mang thư đến Thục. Chúa Thục sai các viên tòng sự như Vi Trang soạn bản nháp thư trả lời dâng lên, nhưng đều không vừa ý. Người hầu bên cạnh nói: "Sao không sai ông Sát phán cũ (tức Phùng Quyên, từng giữ chức phán quan coi việc tra xét) làm?" Chúa Thục lại có vẻ ngượng.
Sứ nhà Lương sắp về phục mệnh, chẳng còn cách nào khác, chúa Thục đành mời ông trở lại chức cũ, giục ông gấp rút soạn thư phúc đáp. Quyên viết một mạch là xong, rất vừa ý chúa. Thế là chúa tôi lại vui vẻ như trước.
Nhân đó chúa mời các viên mạc liêu cùng dự tiệc. Đang uống rượu, Quyên sửa vạt áo nghiêm chỉnh mà nói: "Tình cờ nhớ một câu chuyện, muốn kể với đại vương, được chăng?" Chúa cho phép.
Quyên nói: "Quyên tôi thuở trẻ hay đi khắp nơi yết kiến các chư hầu. Mỗi lần lên đường đều mang theo rất nhiều túi sách (?), lừa cũng chở, ngựa cũng chở. Lúc mới lên đường, con lừa gầm rống nhảy nhót, tranh đường với ngựa để đi trước, không sao kìm được. Đi được nửa ngày, đến một con dốc, lừa kiệt sức, chân rã rời, mồ hôi đầm đìa khắp mình, ngoái lại bảo ngựa: 'Anh ngựa ơi, anh ngựa ơi, em không đi nổi nữa rồi, anh chở hộ em sách nhé.' Anh ngựa nhận lời, thế là sách dồn cả lên lưng ngựa. Ngựa bèn ngoái lại bảo lừa: 'Em lừa à, anh cứ tưởng em có bao nhiêu tài cán, rốt cuộc vẫn phải chất lên lưng anh đấy thôi.'"
Chúa Thục cười lớn. Các bạn đồng liêu trong mạc phủ đều bị ông lăng nhục. Đến khi nhà Thục tiếm ngôi lập nước, ông rốt cuộc không chịu nhận chức tể tướng. (Trích Vương thị kiến văn lục)
Phường hát của Trương Tuấn
Đời Đường, tể tướng Trương Tuấn từng cùng các quan trong triều đến chùa Vạn Thọ ngắm hoa mẫu đơn và uống rượu. Bỗng trời đổ mưa, đến tối vẫn chưa tạnh. Các quan uống say mà chưa tan tiệc. Các đào kép hầu hai bên đều thuộc phường thứ nhất chuyên hầu trước mặt vua, cậy được sủng ái mà buông tuồng, chẳng kiêng sợ gì.
Trong bọn có một người tên Trương Ẩn bỗng nhảy ra, cất giọng hát rằng: "Ở ngôi tể tướng mà làm hỏng việc điều hoà (việc giúp vua sắp đặt mọi việc trong nước cho yên ổn, vốn là chức trách tể tướng), đến nỗi tổn hại tan tành; bốn phía tường vách đổ nát, chẳng nỡ nhìn. Đúng lúc hoa nở, đáng phải rơi lệ, tướng công cần gì còn đi tìm vui." (Ý chê Trương Tuấn làm tể tướng, cầm quân đi đánh bị thua to mà vẫn vui chơi.)
Hát xong liền bỏ đi. Cả bàn tiệc ngơ ngác nhìn nhau, mặt cắt không còn hột máu, nhất loạt tan cuộc. Trương chỉ biết xấu hổ và căm giận mà thôi. (Trích Nam Sở tân văn)
Phong Thuấn Khanh
Thời nhà Lương của họ Chu, Phong Thuấn Khanh văn chương xuất sắc lạ thường, tài năng và gia thế đều hơn người, cậy mình thông minh tài giỏi nên phần nhiều khinh bạc. Lương Thái Tổ sai ông đi sứ sang Thục. Lúc ấy nước Kỳ và nhà Lương thù ghét nhau, đường qua cửa ải không thông, ông bèn ngược dòng sông Hán mà đi, đường đi qua Toàn châu.
Bạn cũ của ông là Toàn Tông Triều đang làm chủ soái ở đó. Phong đến châu, Tông Triều bày tiệc ở công đường. Phong vốn coi thường núi sông nơi ấy, thái độ phần nhiều kiêu ngạo, người châu ấy không ai dám không chiều theo.
Đến khi nâng chén rượu, ông đòi phường nhạc tấu khúc "Mạch tú lưỡng kỳ" (Lúa mạch trổ hai bông). Các nhạc công ngơ ngác nhìn nhau, chưa từng nghe khúc ấy, đành lấy một khúc khác na ná để thay. Phong lắc đầu nói: "Không được." Rồi lại đòi: "Mạch tú lưỡng kỳ." Họ vẫn không biết đường nào mà tấu.
Chủ nhà lấy làm nhục, sai đánh đòn thật nặng viên nhạc tướng (người đứng đầu phường nhạc), dừng chén một hồi lâu. Lát sau, chén rượu cầm trên tay, Phong lại đòi "Mạch tú lưỡng kỳ". Đã không được, ông gọi các nhạc công đến trước mặt mà nói: "Các ngươi tuy là dân núi, cũng phải biết âm luật của thiên triều chứ." Người Toàn châu rất lấy làm nhục.
Tiếp đó đến Hán Trung, các nhạc công ở đây đã biết chuyện ở Toàn châu nên lo lắng. Đến lúc uống rượu, Phong lại đòi "Mạch tú lưỡng kỳ", cũng như ở tiệc Toàn châu, gọi ba lần không ai đáp được. Có viên nhạc tướng là Vương Tân bước lên trước mặt nói: "Xin thị lang hát qua một lượt." Phong hát, chưa hết bài thì khúc nhạc đã vào tay các nhạc công rồi.
Vì thế ông rất vui, cho thổi khúc này suốt buổi tiệc không đổi. Viên nhạc công thưa với chủ soái: "Đây là khúc mới soạn ở Đại Lương, Tây Thục cũng chưa từng có. Xin chép một bản nhạc phổ, gửi gấp vào Thục, kể đầy đủ chuyện xảy ra ở hai châu."
Đến khi Phong tới Thục, lúc bày trò diễn để khao ba quân (?), sau đó cho thổi mãi khúc "Mạch tú lưỡng kỳ" trước điện, bày ra đồ nghề gặt lúa mạch, dẫn mấy chục đứa trẻ nhà nghèo áo quần rách rưới, bồng con dắt cái, xách giỏ mang sọt đi mót lúa mạch, lại cùng nhau cất tiếng hát lời ca, giọng thê lương, đầy vẻ nghèo khổ, nghe chẳng vui tai chút nào.
Phong nhìn cảnh ấy, mặt tái như màu đất, rốt cuộc không nói được một lời, xấu hổ căm hận mà trở về. Trên đường về phục mệnh, qua các ngả Lương, Hán, An Khang, ông không dám nhắc đến chữ "hai bông" nữa. Người Thục chê cười ông. (Trích Vương thị kiến văn lục)
Diêu Quyên
Đời Đường, Bùi Đình, tên chữ là Dung Dư, trong năm Càn Ninh làm việc ở nội đình, viết văn thư nhanh nhẹn, được gọi là "thuyền xuôi dòng". Khi Lương Thái Tổ thụ thiện (nhận ngôi vua do vua đời trước nhường lại), Diêu Quyên làm học sĩ.
Có lần vua thong thả hỏi đến tung tích của Đình. Quyên đáp: "Năm trước ông ấy bị giáng chức, nay nghe nói đang ở trọ vùng Hành châu, Vĩnh châu." Vua nói: "Trẫm nghe người ấy tài tứ rất nhanh." Quyên đáp: "Hồi còn ở Hàn lâm viện, ông ấy được gọi là thuyền xuôi dòng."
Thái Tổ liền đáp ngay lời mà bảo Quyên: "Khanh thì chính là thuyền ngược dòng rồi." Quyên mỉm cười, có vẻ rất xấu hổ. Người bàn luận cho rằng Quyên là chiếc thuyền ngược dòng ở đầu ghềnh nước xiết. (Trích Chích ngôn)
Lý Thai Hà
Thời nước Thục tiếm ngôi, Hàn Chiêu làm quan cho họ Vương, giữ chức Lễ bộ thượng thư kiêm Văn Tư điện đại học sĩ, văn chương chỉ thô sơ, còn đàn, cờ, chữ viết, tính toán, phép bắn cung đều có học qua loa, nhờ thế mà được hậu chúa sủng ái.
Viên quan trong triều là Lý Thai Hà nói: "Tài nghệ của ông Bát toạ (tôn xưng hàng quan thượng thư) giống như những sợi chỉ tháo ra từ chiếc tất, chẳng có sợi nào dài." Người đương thời cho là nói đúng. (Trích Bắc mộng toả ngôn)
Người thợ dệt gấm
Đời Đường, có người con nhà họ Lư thi không đỗ, đi bộ đến cửa thành phía đông kinh đô. Hôm ấy gió rét dữ dội, anh tạm vào nghỉ ở quán trọ. Chốc lát có một người khác cũng đến, ngồi sưởi lửa hồi lâu, bỗng ngâm thơ rằng: "Học dệt lụa hoa chưa được bao công, ném thoi loạn xạ lạc cả khung cửi. Chớ để thợ gấm trong cung trông thấy, đem hoa văn này ra thì họ cười chết mất." Lại ngâm: "Thời nay chẳng trọng việc văn chương, chớ đem văn chương khoe với người."
Họ Lư ngạc nhiên, nhớ ra đó là thơ của Bạch Cư Dị, bèn hỏi họ tên. Người ấy đáp: "Tôi họ Lý, đời đời dệt lụa gấm. Trước thời loạn, tôi thuộc phường gấm của quan ở Đông Đô, là thợ khéo chuyên dệt gấm cho cung. Nay đem nghề mọn đến xin làm trong nghề, ai cũng bảo hoa văn bây giờ khác xưa rồi. Không ngờ kẻ có tay nghề như tôi, đem hoa văn (?) ra cầu bán mà cũng không được đời coi trọng, thôi đành trở về phía đông vậy." (Trích Lư thị tạp thuyết)
Lý chủ bạ
Đời Đường, Phương Can dáng vẻ quê mùa, lại bị sứt môi, nhưng tính thích lăng mạ người khác. Có một vị chủ bạ (viên quan coi giấy tờ sổ sách ở huyện) họ Lý ở Long Khâu, không rõ người ở đâu, tình cờ gặp Can ở nhà một người quen, rồi cùng nhau chuyền chén.
Ông họ Lý ở Long Khâu ấy mắt có màng. Can bèn đổi tửu lệnh để chế giễu, gọi là lệnh "tả người" (?), nói: "Anh học trò nghèo uống rượu nhắm với muối, ông quan võ uống rượu nhắm với tương. Chỉ thấy ngoài cửa dựng rào, chưa thấy trong mắt đặt bình phong." (Ý giễu mắt có màng như bị bình phong che.)
Ông Long Khâu đáp: "Anh học trò nghèo uống rượu nhắm với muối, kẻ hèn mọn uống rượu nhắm với cá muối (vì Can thích ăn đồ tươi sống). Chỉ thấy áo cộc tay có viền vạt dưới, chưa thấy môi miệng banh háng ra." (Ý giễu môi sứt như hai ống quần xẻ đôi.) Cả bàn cười lớn. (Trích Chích ngôn)
Trần Lác Tử
Đời Đường, ở Doanh Khâu có một người giàu họ Trần, cất giữ tiền của hàng vạn, mắc bệnh hủi, mọi người gọi ông ta là Trần Lác Tử (Trần thằng hủi). Ông ta tự chăm lo cho mình chẳng hề sơ sài, nhưng rất kiêng chữ "hủi". Người nhà, vợ con hễ ai lỡ miệng nói ra là bị giận, có khi còn bị đánh roi đánh gậy. Khách khứa ai nói bệnh ông ta đã bớt thì được mời rượu thịt, đãi đằng hậu hĩnh; còn nếu nói bệnh nặng thêm thì bị nhìn bằng con mắt lạnh nhạt.
Có một người khách đi đây đó, trong lòng ham lợi nhưng không giữ được miệng, đến yết kiến ông ta. Lúc đầu khách nói: "Bệnh của ngài gần đây bớt nhiều lắm." Họ Trần cũng vui vẻ, sai bày rượu thịt tiếp đãi, lại tặng năm quan tiền (mỗi quan là một xâu nghìn đồng).
Lúc khách sắp đứng dậy, ông ta lại hỏi: "Bệnh tôi quả là có bớt không?" Khách đáp: "Đây cũng là thứ bệnh vừa thêm vừa bớt." Hỏi: "Nghĩa là sao?" Khách đáp: "Thêm là trên mặt mọc thêm những cục thịt sần sùi như bọt nước; bớt là mất đi cái lỗ mũi." Rồi vái dài mà đi. Họ Trần buồn bực mấy ngày liền.
Lại nữa, mỗi năm vào tháng năm, gặp ngày sinh nhật, ông ta tiêu tốn khá nhiều, mời các nhà sư, đạo sĩ đến mở tiệc chay, phường hát và các trò bách hí (các trò diễn, xiếc, ảo thuật) đều có đủ. Tiệc chay xong, ông ta tặng phường hát mấy vạn đồng tiền.
Bấy giờ có anh hề tên là Hà Ngạn Cao, chậm hiểu (?), đã ra về rồi lại quay vào nói: "Ơn hậu của ngài, cảm tạ sao cho xiết. Nhưng tôi chợt nhớ hai câu kết trong một bài thơ của Lý tướng công Lùn, rất hợp với đức lớn của chủ nhân." Họ Trần nói: "Thử đọc xem."
Lúc ấy họ Trần đang ở nhà giữa, ngồi trong màn the xanh, hai bên có mấy người đứng hầu, cầm quạt nhẹ (?) và phất trần trắng. Anh hề đọc: "Thơ rằng: Ba mươi năm nay Trần Lác Tử, đến nay mới được màn the xanh che." (Nguyên câu thơ cổ là "Hai mươi năm nay bụi phủ mặt, đến nay mới được lồng the xanh che"; chữ "bụi phủ mặt" đọc gần giống "Trần Lác Tử", anh hề cố ý đổi để giễu.) Anh ta bị mắng chửi một trận rồi bỏ đi. (Trích Ngọc đường nhàn thoại)
Người đau mắt và người đau mũi
Có một người bị bệnh mắt lác và mắt có màng, một người bị bệnh mũi. Cả hai đều lấy câu chữ trong sách Thiên tự văn (bài văn nghìn chữ không trùng nhau, dùng để dạy trẻ học chữ) làm thơ giễu nhau.
Người đau mũi giễu người mắt lác trước: "Mắt có thể như 'mặt trời mặt trăng đầy', vì có 'rễ cũ rũ'." (Nguyên câu trong Thiên tự văn là "mặt trời mặt trăng đầy rồi nghiêng", "rễ cũ rũ rồi che lấp"; cố ý bỏ chữ cuối, ý ngầm nói mắt lệch nghiêng và mắt có màng che.)
Người đau mắt nối câu dưới: "Chẳng phân biệt được 'giống như hoa lan này', đều bởi 'Nhạn Môn tía'." (Nguyên câu là "giống như hoa lan này thơm", "Nhạn Môn, ải tía bế tắc"; cố ý bỏ chữ cuối, ý ngầm nói mũi chẳng ngửi được mùi thơm vì mũi bị tắc.) (Trích Khải nhan lục)
Người gù lưng
Có người bị bệnh cong lưng, còng gù, thường cúi đầu mà đi. Người bên cạnh làm thơ giễu rằng: "Chống gậy thì trông như chữ 'nãi', cầm hốt (thẻ bài quan cầm khi chầu vua) thì trông như chữ 'cập' (hai chữ Hán có nét cong gập, giống dáng người gù). Đi ngược gió dầm mưa, mặt thì khô mà đỉnh trán lại ướt. Mặc áo ngồi trên giường, bụng thì chùng mà da lưng thì căng. Cổng thành cao đến thế, vậy mà vẫn cứ bò lom khom mà vào." (Trích Khải nhan lục)
Bà lão họ Điền
Đời Đường, trong kinh thành có người đàn bà họ Điền, tuổi già, miệng không còn răng, cưới cho con trai con gái nhà họ Trương cùng phường. Nhân ngày lễ tết, nhà họ Trương bày tiệc thịnh soạn, mời bà Điền đến ăn uống. Đến lúc tiễn ra về, bà chủ nhà nói: "Thật hổ thẹn, chẳng có gì để nhai, để bà thông gia miệng không mà đến, miệng không mà về." Như thế đã mấy lần.
Bà Điền mãi không hiểu, về kể với chồng: "Bà nhà họ Trương mời tôi, đồ ăn thức uống nhiều lắm, đến lúc chia tay lại nói: 'Thật hổ thẹn, bà thông gia miệng không mà đến, miệng không mà về'. Chẳng hiểu là ý gì?"
Chồng nói: "Đấy là bà ta trêu bà không có răng. Bà nhà họ Trương trên mặt có sẹo, da dưới mắt căng kéo, mí mắt lộn ra ướt nhèm (?). Lần sau nếu lại có câu ấy, bà cứ đáp rằng: 'Chẳng qua là da dưới mắt căng thôi'." Bà Điền ngầm ghi nhớ.
Được mấy ngày, nhà họ Trương lại mời bà Điền. Đến lúc đứng dậy ra về, bà chủ lại nói: "Thật hổ thẹn, miệng không mà đến, miệng không mà về." Bà Điền bèn nhìn kỹ mắt bà chủ nhà hồi lâu, quên mất câu "da dưới mắt căng", nói thẳng ra: "Là mí mắt lộn ướt nhèm." Cả nhà cười ầm. (Trích Khải nhan lục)
Thái Bình quảng ký, quyển hai trăm năm mươi bảy
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều đình nhà Thanh vâng mệnh vua biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video