Thiên 258 — Quyển 258

 Thái Bình Quảng Ký (bộ sách lớn biên soạn đời Tống, sưu tập truyện kể từ nhiều sách xưa), quyển 258

 Chuyện chê cười kẻ ngu dốt, quê kệch, phần 1

 Người nước Ngụy dùi lửa — Kẻ sĩ giỏi nước Tề — Viên quan đời Nguyên Ngụy

 Kẻ sĩ dòng dõi ở Tinh Châu — Cao Ngao Tào — Kẻ quyền quý nước Lương

 Liễu Khiên Chi — Nguyễn Tung — Hác Tượng Hiền

 Chu Tiền Nghi — Trương Do Cổ — Hầu Tư Chỉ

 Vương Cập Thiện — Lục Nhân Kiệt — Viên Diễm

 Câu nói trong Ngự sử đài — Thẩm Tử Vinh — Võ Ý Tông

 Trương Hành — Lý Lương Bật — Lai Tử Tuân

 Diêm Tri Vi — Thôi Thực — Quyền Long Tương

 Người nước Ngụy dùi lửa

 Có một người nước Ngụy ban đêm đột nhiên phát bệnh, sai người học trò đi dùi lửa (cọ xát que gỗ để lấy lửa). Đêm ấy trời âm u tối mịt, ông ta giục giã rất gấp. Người học trò bực tức nói: "Ông trách người ta cũng thật vô lý. Giờ tối đen như mực, sao ông không cầm lửa soi cho tôi, để tôi tìm được đồ dùi lửa, như thế mới dễ lấy được lửa chứ!" Khổng Văn Cử (tức Khổng Dung, danh sĩ cuối đời Hán) nghe chuyện, nói: "Trách người thì cũng phải có cách cho đúng." (Trích từ sách Tiếu Lâm)

 Kẻ sĩ giỏi nước Tề

 Lời bàn về Vương Mãng trong sách Hán Thư có câu: "Màu tía, tiếng ếch; ngày lẻ dư ra, ngôi nhuận" — ý nói lấy cái giả làm rối cái thật (màu tía không phải màu đỏ chính, tiếng ếch không phải tiếng nhạc chính, ngày dư không phải ngày chính của năm, ví ngôi vua của Vương Mãng là ngôi giả, không chính đáng). Nhan Chi Thôi thường kể: "Gần đây tôi cùng mấy người đọc sách, nói chuyện đến dáng mạo của Vương Mãng. Có một kẻ sĩ tài giỏi, tự cho mình am hiểu sử học, tiếng tăm rất cao, bèn nói: 'Vương Mãng chẳng những mắt cú miệng hổ, mà còn da màu tía, giọng như tiếng ếch nữa.'" (Trích từ Nhan Thị Gia Huấn)

 Viên quan đời Nguyên Ngụy

 Đời Nguyên Ngụy (tức triều Bắc Ngụy họ Nguyên), khi kinh đô còn ở Lạc Dương, có một vị trọng thần nổi tiếng tài học, mới có được cuốn sách ghi cách đọc chữ trong Sử Ký, nhưng sách ấy có nhiều chỗ sai. Thấy chữ "Húc" trong tên vua Chuyên Húc được ghi phiên thiết (cách chỉ cách đọc một chữ bằng hai chữ khác: lấy phụ âm đầu của chữ trước ghép với vần của chữ sau) là "hứa lục", mà sách chép nhầm thành "hứa duyên", ông ta liền bảo các quan trong triều: "Xưa nay mọi người đọc sai là 'Chuyên Húc', đúng ra phải đọc là 'Chuyên Huyên'." Người này vốn đã có danh tiếng cao, nên mọi người đều làm theo và tin ngay. Hơn một năm sau, có một bậc đại nho ra sức tra cứu, mới biết là sai. (Trích từ Nhan Thị Gia Huấn)

 Kẻ sĩ dòng dõi ở Tinh Châu

 Thời Bắc Tề, ở Tinh Châu có một người thuộc dòng dõi sĩ tộc (gia tộc nhiều đời làm quan, có học), thích làm thơ phú lố bịch, lại coi khinh các bậc như Hình Thiệu, Ngụy Thu. Mọi người cùng nhau giễu cợt, giả vờ khen ngợi; thế là ông ta lại mổ bò, lọc rượu mời họ đến. Vợ ông là người sáng suốt, khóc lóc can ngăn. Ông ta than: "Tài hoa của ta đến vợ con còn chẳng dung được, huống chi người dưng ngoài đường!" Đến chết vẫn không tỉnh ngộ. (Trích từ Nhan Thị Gia Huấn)

 Cao Ngao Tào

 Cao Ngao Tào từng làm ba bài thơ tạp như sau. Bài một: "Gò mả là bàn cờ ác sóc (một trò chơi cờ có gieo xúc xắc) của đất, sao trời là bàn cờ vây của trời; mở vò hũ như há miệng, cuộn chiếu thì giường như bị lột da." Bài hai: "Lại tiễn nhau, lại tiễn nhau nữa, tiễn nhau đến đầu cầu; chất đống hai mắt lệ, khó nén nỗi sầu đầy ngực." Bài ba: "Đào mọc như viên đạn có lông, bầu dài như cái chày nhỏ; tường nghiêng, vách phình bụng, sông đóng băng thì nước mọc da." (Trích từ Khải Nhan Lục)

 Kẻ quyền quý nước Lương

 Nước Lương có một kẻ quyền quý đọc phải bản chép sai lời chú giải bài Thục Đô Phú: câu "tồn si (con cú ngồi xổm, tên gọi khác của củ khoai sọ) là khoai sọ", chữ "khoai" lại bị chép thành chữ "dê" (hai chữ này nét viết gần giống nhau). Về sau có người biếu ông ta thịt dê, ông ta viết thư đáp: "Cảm tạ đã ban cho tồn si." Cả triều kinh ngạc, không hiểu ý gì; mãi lâu sau lần tìm mới biết là như thế. (Trích từ Nhan Thị Gia Huấn)

 Liễu Khiên Chi

 Đời Tùy, Nội sử xá nhân (chức quan ở Nội sử tỉnh, lo soạn thảo chiếu chỉ và tâu trình việc lên vua) là Liễu Khiên Chi người Hà Đông, hay tâu việc sai. Có lần một công chúa nhà Chu (triều Bắc Chu trước đó) dâng biểu xin xuất gia, Khiên Chi tâu: "Công chúa nhà Chu dâng biểu xin làm đạo nhân." Vua cười lớn. Lúc ra ngoài, Bộc xạ (chức quan đứng đầu Thượng thư tỉnh, hàng tể tướng) là Ngu Khánh Tắc hỏi: "Ông tâu việc bị nhầm phải không?" Khiên Chi lại trả lời nhầm: "Công chúa nhà Chu muốn được hoàn tục." Khiên Chi làm quan đến chức Quang lộc khanh (quan đứng đầu Quang lộc tự, lo việc yến tiệc, cỗ bàn trong cung). (Thiếu tên sách xuất xứ)

 Nguyễn Tung

 Đời Đường, niên hiệu Trinh Quán, Nguyễn Tung làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) Quế Dương. Vợ ông là Diêm thị cực kỳ ghen tuông. Một lần Tung ở sảnh đường (?) tiếp khách uống rượu, gọi nữ tỳ ra hát. Diêm thị xõa tóc, đi chân đất, xắn tay áo (?) cầm dao xông vào tiệc. Khách khứa kinh hãi chạy tán loạn (?), Tung nấp dưới gầm giường, nữ tỳ hốt hoảng bỏ chạy. Thứ sử (quan đứng đầu một châu) là Thôi Mạc viết lời khảo hạch (đánh giá thành tích quan lại hằng năm) cho Tung rằng: "Vợ mạnh chồng yếu, trong cứng ngoài mềm. Một người vợ còn không ngăn cấm nổi, thì trăm họ làm sao chỉnh đốn được? Vợ đã không tu sửa lễ giáo, chồng thì tinh thần ở đâu? Xếp hạng kém." Thượng thư tỉnh ra công văn cách chức ông khỏi chức vụ đang giữ. (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Hác Tượng Hiền

 Đời Đường, Hác Tượng Hiền là cháu nội của Thị trung (chức quan đứng đầu Môn hạ tỉnh, hàng tể tướng) Hác Xử Tuấn, con của huyện lệnh Đốn Khâu Hác Nam Dung. Năm hai mươi tuổi, đám bạn học đặt cho anh tên tự (tên gọi thay tên thật, dùng khi trưởng thành) là "Sủng Chi", và mỗi khi đứng trước mặt cha anh họ đều gọi tên tự ấy. Người cha lừa con: "Bạn bè con thật hiền tài, cha sẽ bày cỗ cho con, con mời họ đến." Hôm sau Tượng Hiền mời hơn chục người. Nam Dung dẫn họ vào cùng uống rượu, rồi nói: "Tục ngữ có câu: 'Con cháu bậc Tam công (ba chức quan cao nhất triều đình) đẻ ra chó chết.' Thằng nhỏ nhà tôi quả thật ngu dốt, phiền các anh đặt tên tự cho nó. Làm nhục bản thân Nam Dung này thì còn được, chứ sao có thể lan đến cả quan Thị trung!" Nói rồi khóc. Mọi người xấu hổ lui ra. Bởi hai chữ "Sủng Chi", nếu đọc theo lối nói lái (đảo âm đầu và vần của hai chữ cho nhau), sẽ thành "si chủng" nghĩa là "giống ngu". (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Chu Tiền Nghi

 Thời nhà Chu (triều đại do Võ Tắc Thiên lập ra), Chu Tiền Nghi là người nông cạn, đần độn, không hiểu biết, mặt mũi cực kỳ xấu xí. Hắn dâng thư nói: "Thần nằm mộng thấy bệ hạ sống tám trăm tuổi." Lập tức được phong chức Thập di (quan can gián, nhắc nhở những điều vua sai sót). Chẳng bao lâu thăng làm Lang trung (quan trông coi một ty trong các bộ). Đi công cán về, hắn lại dâng thư nói: "Thần nghe núi Tung Sơn hô vang tiếng 'Vạn tuế'." Lập tức được ban áo đỏ và túi cá bạc (áo đỏ và túi đựng thẻ hình cá là phẩm phục dành cho quan từ ngũ phẩm trở lên). Chưa lên đến ngũ phẩm, hắn đã đeo túi ấy ngay trên chiếc áo xanh (áo của quan phẩm thấp), cả triều lẫn dân gian ai cũng chê cười. Sau đó người Khiết Đan làm phản, có sắc lệnh: quan ở kinh đô ai góp một con ngựa cho quân đội thì thưởng hàm ngũ phẩm. Tiền Nghi mua ngựa nộp xong, dâng biểu đòi được mặc áo đỏ. Vua giận, phê vào tờ biểu của hắn, đuổi ngay về quê làm ruộng. Hắn uất ức mà chết. (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Trương Do Cổ

 Đời Đường, Trương Do Cổ có tài làm việc quan nhưng không có học vấn, từng làm quan nhiều nơi ở các đài, các tỉnh (các cơ quan trung ương). Có lần giữa đám đông, hắn than rằng Ban Cố có tài lớn mà văn chương không được chọn vào sách Văn Tuyển. Có người bảo: "Lưỡng Đô Phú, Yên Nhiên Sơn Minh, Điển Dẫn… đều có trong Văn Tuyển cả, sao lại bảo không có?" Do Cổ đáp: "Mấy bài ấy đều là văn của Ban Mạnh Kiên, liên quan gì đến Ban Cố?" (Mạnh Kiên chính là tên tự của Ban Cố.) Người nghe đều bụm miệng cười. Hắn lại bảo các bạn đồng liêu: "Hôm qua tôi mua được tập văn của Vương Tăng (thật ra là Vương Tăng Nhụ), rất có đạo lý." Đỗ Văn Phạm biết hắn nhầm, liền đáp ngay: "Văn Phạm tôi cũng mua được tập văn của Trương Phật Bào, hay gấp bội tập 'Tăng Nhu'." (Đỗ Văn Phạm chơi chữ: "tăng nhu" nghĩa là áo ngắn của nhà sư, "Phật bào" nghĩa là áo choàng của Phật.) Do Cổ vẫn không nhận ra. Hắn thăng dần đến chức Tư kế viên ngoại (phó quan ở ty Tư kế, lo việc sổ sách tài chính), sau vì có tội bị đày đến Đình Châu. Bấy giờ Trung thư lệnh (quan đứng đầu Trung thư tỉnh, hàng tể tướng) Hứa Kính Tông đang coi xét các vụ án do vua trực tiếp giao, gửi giấy gọi hắn đến. Do Cổ mừng rỡ, đến nơi thì bị quở trách, sợ đến run tay, cái hốt (thẻ cầm tay khi chầu vua) rơi xuống đất, miệng không nói nên lời. Trước kia, khi làm Điện trung (quan ngự sử trông coi nghi lễ trong điện), lo sắp xếp hàng ngũ quan lại khi chầu, có một vị Thượng thư lang đứng sai chỗ, hắn bảo người dẫn đường: "Bọn viên ngoại lang nhãi con khó nói chuyện lắm, cứ nhắm mũi mà đánh ngược lên (?)." Các quan trong triều đều khinh bỉ hắn. (Trích từ Đại Đường Tân Ngữ)

 Hầu Tư Chỉ

 Đời Đường, Hầu Tư Chỉ xuất thân là kẻ hầu hạ hèn mọn, nói năng không đúng giọng chuẩn. Nhờ tố cáo một vụ mưu phản mà được bổ làm Thị ngự sử (quan ngự sử, lo xét hỏi, đàn hặc quan lại; nguyên văn chép là "Thị thư ngự sử"). Hắn xét xử các vụ án do vua giao, ngày càng tàn khốc. Có lần xét hỏi quan Trung thừa (phó quan đứng đầu Ngự sử đài) Ngụy Nguyên Trung, hắn nói: "Mau nhận Bạch Tư Mã đi, bằng không sẽ phải ăn Mạnh Thanh." "Bạch Tư Mã" là vì ở Lạc Dương có một con dốc tên là dốc Bạch Tư Mã (chữ "dốc" đọc giống chữ "phản", ý ép người ta nhận tội làm phản). "Mạnh Thanh" là một vị tướng quân họ Mạnh tên Thanh, người từng đánh gậy đến chết Lang Gia vương Lý Xung (ý dọa sẽ cho ăn gậy). Tư Chỉ vốn là kẻ tầm thường nơi phố chợ, thường dùng mấy câu này để bức ép tù nhân.

 Nguyên Trung lời lẽ khí khái không chịu khuất phục. Tư Chỉ nổi giận, kéo lê ông lộn ngược. Nguyên Trung thong thả đứng dậy nói: "Ta số mỏng, như cưỡi phải con lừa dữ mà ngã, chân mắc vào bàn đạp, nên bị nó kéo lê thôi." Tư Chỉ giận dữ, lại kéo lê ông nữa, nói: "Ngươi chống lại sứ giả của vua, ta sẽ tâu xin chém ngươi." Nguyên Trung nói: "Hầu Tư Chỉ, nay ngươi làm Ngự sử của nhà nước, phải biết lễ nghi nặng nhẹ. Nếu muốn lấy đầu Ngụy Nguyên Trung này, sao không lấy cưa mà cưa đi, việc gì phải ép ta nhận tội làm phản? Sao ngươi đeo dải lụa đỏ (dấu hiệu của quan lại), đích thân mang mệnh trời, mà không làm được việc theo lẽ chính, lại đi nói 'Bạch Tư Mã', 'Mạnh Thanh' — thế là lời lẽ gì? Nếu không phải Ngụy Nguyên Trung này thì chẳng ai dạy bảo ngươi đâu." Tư Chỉ giật mình đứng dậy, sợ hãi nói: "Tư Chỉ đáng tội chết, thật không hiểu, may được Trung thừa chỉ bảo." Rồi dẫn ông lên thềm, mời ngồi lễ phép mà hỏi han. Nguyên Trung thong thả ngồi xuống, vẫn điềm nhiên như thường (?).

 Tư Chỉ nói năng không đúng giọng. Bấy giờ đang có lệnh cấm giết mổ, Tư Chỉ nói: "Nay cấm giết mổ, gà (hắn đọc theo phiên thiết 'cổ lê'), cá, lợn (đọc thành 'kế'), lừa (đọc thành 'lâu'), đều (đọc thành 'cư') không được ăn (đọc theo phiên thiết 'khổ kích'), chỉ ăn suông gạo với bột mì (đọc như chữ 'giảm' thanh khứ), thì làm sao (đọc thành 'nho tề') mà no được?" (Các chữ trong ngoặc là lời chú của sách gốc, ghi lại cách hắn đọc sai.) Thị ngự sử Hoắc Hiến Khả cười hắn. Tư Chỉ kêu với Võ Tắc Thiên. Võ Tắc Thiên giận, bảo Hiến Khả: "Ta biết Tư Chỉ không biết chữ, ta đã dùng hắn rồi, khanh cười cái gì?" Hiến Khả kể lại đầu đuôi chuyện "gà, lợn", Võ Tắc Thiên cũng cười lớn.

 Tư Chỉ có lần sai làm bánh bao hấp, dặn người nấu bếp: "Làm bánh bao cho ta, có thể bớt hành đi." So với bánh bao ngoài chợ hành nhiều thịt ít, nên hắn dặn bớt hành thêm thịt. Người thời ấy gọi hắn là "Thị ngự sử bớt hành (?)". Bấy giờ Lai Tuấn Thần bỏ người vợ cũ, tâu xin ép cưới con gái của Vương Khánh Sân ở Thái Nguyên. Tư Chỉ cũng tâu xin cưới con gái của Lý Tự Ấp ở quận Triệu. Vua ra sắc lệnh giao cho Chính sự đường (nơi các tể tướng bàn việc nước) bàn bạc. Phượng các thị lang (phó quan của Trung thư tỉnh) Lý Chiêu Đức vỗ tay bảo các vị tể tướng: "Thật nực cười, thật nực cười!" Các vị tể tướng hỏi vì sao, Chiêu Đức nói: "Năm trước Lai Tuấn Thần cướp con gái Vương Sân đã là làm nhục quốc gia lắm rồi, hôm nay tên nô tài này lại xin cưới con gái Lý Tự Ấp, chẳng phải lại làm nhục quốc gia lần nữa sao?" Việc ấy bèn bị gác lại. Rốt cuộc Tư Chỉ bị Lý Chiêu Đức đánh gậy đến chết. (Trích từ Ngự Sử Đài Ký)

 Vương Cập Thiện

 Đời Đường, Vương Cập Thiện tài năng và đức hạnh tầm thường, phong thái đần độn, đục ngầu. Khi hắn làm Nội sử (quan đứng đầu Trung thư tỉnh, hàng tể tướng), người đương thời gọi là "chim cưu đậu ao phượng" (ao phượng là tên gọi văn hoa của Trung thư tỉnh; ý nói kẻ tầm thường ngồi chỗ cao quý). Chẳng bao lâu hắn được thăng làm Văn Xương hữu tướng (một chức tể tướng), chẳng có chính sách gì khác, chỉ cấm không cho các lệnh sử (thư lại, viên chức làm việc giấy tờ) cưỡi lừa (?) vào công đường; suốt ngày đuổi bắt, không lúc nào ngơi. Người đương thời gọi hắn là "tể tướng đuổi lừa". (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Lục Nhân Kiệt

 Triều Chu có Lục Nhân Kiệt người Hà Dương, từ chức lệnh sử ở Địa quan (tức bộ Hộ, lo hộ khẩu, thuế khóa) được đưa lên Thượng thư tỉnh. Hắn sửa đổi mẫu sổ sách hộ khẩu trong cả nước, rất rườm rà, tỉ mỉ, luật lệ ngày càng chồng chất. Mỗi làng lập một xã quan, lại đặt ba người "bình trực lão" lo giữ sổ sách giấy tờ, đặt khóa đặt chìa. Thật là "mười con dê chín người chăn" (ý nói quan coi quá nhiều mà dân thì ít), dân đều bỏ trốn tán loạn (?). Vậy mà vị tể tướng hiểu biết nông cạn lại cho rằng phép ấy có thể thi hành muôn đời, bổ Nhân Kiệt làm Địa quan lang trung. Mấy năm trời trăm họ khổ sở vì nó, phép ấy bèn bị bãi bỏ. (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Viên Diễm

 Thời nhà Chu, Viên Diễm làm lệnh sử ở ty Khảo công (ty lo việc đánh giá thành tích quan lại). Vào ngày quốc kỵ (ngày giỗ của vua đời trước, cả nước phải kiêng cữ, giữ vẻ buồn thương), mọi người tụ họp (?), Diễm làm lục sự (người ghi chép, coi việc trong buổi họp). Hắn bèn viết lời phán: "Công việc trong ty bận rộn ồn ào, không lúc nào được rảnh, nếu không nhân ngày quốc kỵ thì chẳng có dịp nào để vui cười." Cả buổi tiệc đều chê cười hắn. (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Câu nói trong Ngự sử đài

 Thời nhà Chu, Hạ quan thị lang (phó quan bộ Binh) Hầu Tri Nhất tuổi đã già, vua ra sắc lệnh cho về trí sĩ (thôi làm quan, về nghỉ hưu). Hắn dâng biểu không chịu, rồi ở triều đường nhảy nhót chạy nhanh để tỏ ra mình còn nhanh nhẹn. Trương Tông đang có tang cha mẹ (theo lệ phải nghỉ việc quan để chịu tang ba năm) lại tự xin được khởi phục (gọi trở lại làm quan khi chưa mãn tang). Lại bộ chủ sự Cao Quân có mẹ mất, họ hàng làm lễ khóc thương cho hắn, Quân lại nói: "Tôi không làm việc để tang được." Viên ngoại lang Trương Thê Trinh vướng kiện tụng, liền nói dối là có tang mẹ để khỏi phải ra đối chất. Bấy giờ trong Ngự sử đài có câu nói về họ: "Hầu Tri Nhất không chịu về hưu, Trương Tông tự xin khởi phục, Cao Quân không chịu để tang, Trương Thê Trinh cam lòng có tang." Tất cả đều chẳng phải người trong vòng lễ giáo, đều là kẻ nằm ngoài sự giáo hóa của nhà vua; câu "lòng thú mặt người" chẳng phải đúng như thế sao? (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Thẩm Tử Vinh

 Thời nhà Chu, Thẩm Tử Vinh là người dự tuyển ở Thiên quan (tức bộ Lại, lo việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại), học thuộc lòng hai trăm bài "phán" (bài văn xử án mẫu, một môn thi khi tuyển quan). Ngày thi, hắn không hạ bút. Người ta hỏi, Vinh đáp: "Chẳng qua là số mệnh! Hôm nay những bài phán tôi học thuộc không có bài nào trúng đề; có một bài sự việc giống, nhưng tên người lại khác." Năm sau thi tuyển, đề phán hỏi về cối xay nước, hắn lại không hạ bút. Người ta hỏi, hắn đáp: "Bài cối xay nước tôi học thuộc là ở Lam Điền, nay đề lại hỏi ở Phú Bình, làm sao mà viết?" Người nghe ai cũng vỗ tay cười. (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Võ Ý Tông

 Thời nhà Chu, Võ Tắc Thiên mở yến tiệc trong cung, đang rất vui, thì Hà Nội vương Võ Ý Tông bỗng đứng dậy tâu: "Bề tôi có việc gấp tâu với vua, con có việc gấp thưa với cha." Võ Tắc Thiên giật mình, gọi đến trước hỏi. Ý Tông thưa: "Tiền của từ đất phong (phần thuế của những hộ dân được ban cho người được phong tước) của thần, trước đây nhà thần tự đi thu, gần đây có sắc lệnh giao cho châu huyện thu rồi gửi đến, hao hụt rất nhiều." Võ Tắc Thiên giận lắm, ngẩng nhìn lên xà nhà hồi lâu rồi nói: "Họ hàng của trẫm đang uống rượu vui vẻ, ngươi là thân vương mà vì vài ba trăm hộ đất phong suýt làm trẫm sợ chết khiếp. Không đáng làm vương!" Sai lôi xuống. Ý Tông bỏ mũ quỳ lạy. Các vương xin tha cho: "Ý Tông ngu đần, không có ý gì đâu." Vua mới tha cho. (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Trương Hành

 Thời nhà Chu, Trương Hành xuất thân là lệnh sử, làm quan đến tứ phẩm, chỉ cần thêm một bậc là vào hàng tam phẩm, tên đã được ghi vào danh sách thăng chức. Nhân lúc tan chầu, thấy bên đường có bánh hấp vừa chín, hắn mua một cái, ngồi trên lưng ngựa mà ăn. Quan ngự sử dâng sớ đàn hặc (tố cáo lỗi của quan lại lên vua). Võ Tắc Thiên ra sắc lệnh: người xuất thân lưu ngoại (thư lại, viên chức không thuộc hàng quan có phẩm trật chính thức) không được vào hàng tam phẩm. Thế là hắn bị gạch tên khỏi danh sách. (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Lý Lương Bật

 Thời nhà Chu, Hữu thập di Lý Lương Bật tự phụ mình có tài ăn nói, thích bàn lẽ phải, xin đi sứ sang phiên bang phương bắc để thuyết phục Cốt Đốc Lộc (thủ lĩnh người Đột Quyết). Người Hung Nô (ở đây chỉ người Đột Quyết) lấy mâm gỗ đựng phân bắt hắn ăn, lại kề dao sáng loáng. Bật sợ, ăn sạch cả mâm, mới được thả về. Người ta chê cười: "Lý Thập di có thể nhặt được đồ thải của Đột Quyết." (Chơi chữ: "thập di" vốn là tên chức quan, nhưng nghĩa đen là "nhặt đồ bỏ sót", chữ "di" còn có nghĩa là phân.) Sau hắn được đưa ra làm huyện lệnh Chân Nguyên, mãn nhiệm thì về Doanh Châu, gặp lúc giặc Khiết Đan Tôn Vạn Vinh sai Hà A Tiểu đánh lấy các châu Thương, Doanh, Ký, Bối (?). Lương Bật bảo huyện lệnh Lộc Thành là Lý Hoài Bích: "Chữ 'Tôn' là 'hồ tôn', tức là con khỉ, khó mà chống nổi. Chữ 'Vạn' có bộ thảo (bộ cỏ) ở trên, tức là 'nấp trong cỏ'." Rồi khuyên Hoài Bích đầu hàng Hà A Tiểu. A Tiểu phong Hoài Bích làm tướng quân tam phẩm. Đến khi A Tiểu thua, Hoài Bích cùng cha con Lương Bật bốn người đều bị Hà Nội vương Võ Ý Tông chém. (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Lai Tử Tuân

 Đời Đường, Lai Tử Tuân được Võ Tắc Thiên giao cho xét xử các vụ án do vua trực tiếp giao, thường đón ý vua mà làm, được ban họ Võ, tên tự là Gia Thần. Khi có tang cha, hắn được khởi phục, thăng dần đến Du kích tướng quân, Hữu vũ lâm quân trung lang tướng (một chức tướng chỉ huy cấm quân). Hắn thường mặc áo gấm cộc tay, nói cười như không có chuyện gì, các quan trong triều đều chê trách. Dụ đức (quan dạy dỗ, khuyên răn thái tử) Trương Nguyên Nhất vốn thích châm biếm, nói: "Lẽ nào con nhà họ Võ lại phải để tang cho lão già nhà họ Lai của ngươi?" (Trích từ Ngự Sử Đài Ký)

 Diêm Tri Vi

 Thời nhà Chu, Xuân quan thượng thư (quan đứng đầu bộ Lễ) Diêm Tri Vi là kẻ tầm thường, nhỏ nhen, đần độn, hèn nhát. Được sai đi sứ sang đất phiên, hắn nhận phong của Mặc Xuyết (thủ lĩnh Đột Quyết) làm "Hán khả hãn" (khả hãn là tước hiệu vua của các dân tộc phương bắc). Giặc tràn vào hai châu Hằng, Định, sai Tri Vi đi trước đến Triệu Châu chiêu dụ đầu hàng. Tướng quân Trần Lệnh Anh cùng những người khác giữ mặt tây thành. Tri Vi bảo Lệnh Anh: "Trần tướng quân sao không sớm hàng đi? Đợi quân Khả hãn tới nơi rồi mới hàng thì sẽ bị giết sạch không chừa một ai." Lệnh Anh không đáp. Tri Vi ở dưới thành nắm tay nhau giậm chân múa hát, hô "Vạn tuế lạc" (tên một khúc ca, nghĩa là "muôn năm vui"). Lệnh Anh nói: "Thượng thư là một trong 'bát tọa' (tám chức quan cao nhất triều đình) của nhà nước, nhận trọng trách chẳng nhẹ, vậy mà lại múa hát cho giặc, không biết xấu hổ sao?" Tri Vi vẫn hát: "Vạn tuế lạc, vạn tuế lạc, chẳng do mình được, vạn tuế lạc." Người đương thời đều khinh bỉ hắn. (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Thôi Thực

 Đời Đường, Thôi Thực làm Lại bộ thị lang (phó quan bộ Lại), tham lam, phóng túng. Anh dựa vào thế lực của em, cha cậy vào uy quyền của con, ai cũng nhận lời nhờ cậy, của đút lót nhơ nhuốc bừa bãi. Cha hắn là Thôi Ấp làm Tư nghiệp (phó quan Quốc tử giám, cơ quan giáo dục cao nhất), nhận tiền của một người dự tuyển mà Thực không biết, nên khi niêm yết danh sách thì gạch tên người ấy. Người ấy kêu: "Người thân của ông đã cầm tiền đút lót đi rồi, sao lại không cho tôi làm quan?" Thực nói: "Người thân ấy là ai? Ta sẽ bắt mà đánh roi cho đến chết." Người kia đáp: "Ông mà đánh thì ông sẽ phải chịu tang đấy." Thực vừa giận dữ vừa xấu hổ. Nhà vua vì cha Thực tuổi đã già, khi dưa vừa chín đã ban cho một quả; Thực lại đem dưa cho người thiếp, không đưa đến cha. Cả triều lẫn dân gian đều chê trách. Bấy giờ Thôi Thực, Sầm Hy, Trịnh Âm cùng làm ở bộ Lại, trong kinh có câu vè: "Sầm Hy là con cháu mọi rợ, Thôi Thực là cháu nội lệnh công; ba người đứng sát nhau so, Mạc Hạ Xuyết (?) là kẻ lẫn lộn nhất." (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Quyền Long Tương

 Đời Đường, Tả vệ tướng quân Quyền Long Tương tính nóng nảy, thường tự khoe mình giỏi làm thơ. Trong niên hiệu Thông Thiên, hắn làm thứ sử Thương Châu, vừa đến nơi đã làm thơ trình các quan trong châu: "Xa trông thành Thương Hải, liễu dương xanh mơn mởn; chính giữa một bọn người, ngồi tụm cụng chén rượu." Các quan cảm tạ: "Ngài có tài siêu việt." Tương nói: "Không dám, chỉ là đuổi theo vần thôi." Hắn lại làm bài "Ngày thu bày tỏ nỗi lòng": "Trước hiên bay bảy trăm, tuyết trắng vườn sau gắng; no bụng phòng trong nghiêng, phân nhà gom bọ đồng." Viên tham quân (quan phụ tá ở châu) không hiểu, xin giải thích. Tương nói: "Con diều hâu bay trước hiên đáng giá bảy trăm đồng; giặt áo phơi ở vườn sau, khô trắng như tuyết; ăn no trong phòng nằm nghiêng; đống phân trong nhà gom được bọ hung ngoài đồng." Người bàn chuyện đều cười chê.

 Hoàng thái tử mở tiệc, ngày hè làm thơ, hắn làm: "Sương giá trắng mênh mông, trăng sáng đỏ tròn vành." Thái tử cầm bút viết lời khen: "Long Tương bậc tài tử, người đất Tần Châu; trăng sáng rọi ban ngày, sương giá nổi mùa hè; thơ văn như thế, chỉ là đuổi theo vần mà thôi." Tương vì dính vào vụ Trương Dị Chi mà bị đưa ra làm Chiết xung (quan chỉ huy một phủ binh) ở phủ Dung Sơn. Trong niên hiệu Thần Long được gọi về, bèn dâng thơ: "Vô cớ đến Dung Sơn, hôm nay về Đông Đô; bệ hạ ban sắc gọi, nay làm Hữu Kim Ngô (quan chỉ huy quân cấm vệ)." Lại làm bài thơ "Mừng mưa": "Tối đi cũng chẳng mưa, sáng đến cũng chẳng mây; mặt trời đỏ rực mọc, mặt đất xanh mờ hơi."

 Khi làm thứ sử Doanh Châu, vừa qua năm mới, mấy người ở kinh đô gửi thư đến, viết: "Sang năm mới, nhiều cảm kính, nghĩ rằng ngài cũng như vậy." Ngày đầu năm, hắn gọi các quan đến họp, nói: "Có chiếu đổi niên hiệu thành năm Đa Cảm thứ nhất." Hắn đưa thư cho các phán tư (quan phụ trách các ty trong châu) trở xuống xem, mọi người cười ồ. Long Tương lại nghiêng tai nghe, lấy làm lạ sao chiếu thư đến chậm thế. Hai huyện Cao Dương và Bác Dã tranh đất, nộp đơn kiện, Long Tương phê: "Hai huyện tranh đất, không phải châu thì không xử được. Đã là hai huyện, về lý chẳng hại gì. Giao cho ty. Quyền Long Tương." Viên điển lại (thư lại giữ giấy tờ) thưa: "Gần đây các quan trưởng phê việc đều không ghi họ." Long Tương nói: "Người khác không hiểu, không ghi họ thì ai biết ta là con lừa hoang nhà nào?"

 Long Tương không biết ngày kỵ (ngày giỗ, phải kiêng cữ) là gì, hỏi viên phủ sử (thư lại trong phủ): "Thế nào gọi là tư kỵ (ngày giỗ riêng của nhà mình)?" Đáp: "Là ngày cha mẹ mất, xin nghỉ, ngồi một mình trong phòng không ra ngoài." Đến ngày ấy, Tương ngồi lặng trong phòng thì có con chó lông xanh đen xông vào. Long Tương giận dữ nói: "Nó làm hỏng ngày kỵ của ta rồi! Làm lại đơn, đổi sang sáng mai để làm ngày kỵ cho đàng hoàng." Người bàn chuyện đều cười hắn. (Trích từ Triều Dã Thiêm Tái)

 Thái Bình Quảng Ký, quyển 258

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn biên soạn theo lệnh vua Càn Long đời Thanh)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video