Thái Bình Quảng Ký, quyển 260
Xuy bỉ (chuyện chê cười những kẻ quê kệch, ngu dốt), phần ba
Sách Công Dương truyện — Lý Văn Lễ — Ân An
Người họ Phương — Nguyên Tông Quỳ — Độc Cô Thủ Trung
Vương Hùng — Khúc Sùng — Lương Sĩ Phòng
Trương Hoài Khánh — Khang — Trưng quân
Lý Tá — Nguyên Tái và Thường Cổn — Thôi Thiên
Lê Cán — Thôi Thúc Thanh — Thường Nguyện
Lưu Sĩ Vinh — Viên Sư Đức — Tưởng Nghệ
Thôi Tổn
Sách Công Dương truyện
Có một người tên Giáp muốn vào yết kiến quan ấp tể (quan đứng đầu một huyện). Hắn hỏi những người hầu: "Quan lệnh thích gì?" Có người bảo: "Ngài thích sách Công Dương truyện (một sách chú giải kinh Xuân Thu)."
Sau đó Giáp vào gặp. Quan hỏi: "Ông đọc sách gì?" Đáp: "Tôi chỉ chuyên học Công Dương truyện." Quan thử hỏi: "Ai đã giết Trần Đà?" (Trần Đà là một nhân vật thời Xuân Thu bị giết, chuyện có chép trong sách này.) Giáp ngẫm hồi lâu rồi đáp: "Cả đời tôi thật chưa hề giết Trần Đà."
Quan biết hắn hiểu nhầm, bèn đùa thêm: "Ông không giết Trần Đà, vậy xin hỏi ai giết?" Giáp hoảng sợ, chân đất chạy ra ngoài. Người ta hỏi vì sao, hắn nói to: "Vừa gặp minh phủ (cách gọi tôn kính quan huyện), ngài đã đem chuyện án mạng ra hỏi tôi. Từ nay thật không dám đến nữa, đợi khi có lệnh ân xá mới dám ló mặt ra thôi." (Trích sách Tiếu Lâm)
Lý Văn Lễ
Lý Văn Lễ đời Đường, người Đốn Khâu, ham học, có tài văn chương, được thăng dần đến chức châu tư mã (viên quan phụ tá cấp cao ở một châu). Nhưng tính ông chậm chạp, không mấy tinh tường.
Hồi ông còn làm quan ở châu, có một viên lại từ kinh đô trở về, mang theo thư nhà của trưởng sử (viên quan đứng đầu các thuộc quan trong châu). Thư báo người chị đã mất và dặn hãy chọn ngày rồi mới mở thư. Văn Lễ vừa nghe đến chuyện chị mất liền gào khóc thảm thiết.
Viên lại đợi lúc thuận tiện mới thưa lại: "Đó là chị của ngài trưởng sử." Văn Lễ ngẫm hồi lâu rồi thong thả hỏi: "Là chị của trưởng sử à?" Viên lại đáp: "Vâng." Văn Lễ nói: "Ta vốn không có chị, vừa nãy cũng thấy lạ." (Trích Ngự Sử Đài Ký)
Ân An
Ẩn sĩ Ân An đời Đường, người huyện Tín Đô, châu Ký, nói với Tiết hoàng môn (ông họ Tiết làm chức hoàng môn thị lang, một chức quan cao cận kề vua): "Từ xưa đến nay, bậc thánh hiền không quá năm người.
Phục Hy vạch ra Bát quái (tám quẻ, hệ thống ký hiệu gốc của Kinh Dịch), thấu suốt lẽ mầu nhiệm (?) của trời đất, ấy là người thứ nhất." Nói rồi co một ngón tay. "Thần Nông dạy trồng trăm thứ lúa, cứu mạng muôn người, ấy là người thứ hai." Rồi co ngón thứ hai. "Chu Công đặt ra lễ nghi và âm nhạc, trăm đời vẫn theo, ấy là người thứ ba." Rồi co ngón thứ ba. "Khổng Tử biết trước không cùng, biết sau không tận, vượt hẳn lên trên mọi bậc xuất chúng, ấy là người thứ tư." Rồi co ngón thứ tư. "Từ đó về sau, chẳng còn ai đáng để co ngón tay nữa."
Hồi lâu ông mới nói: "Thêm ta nữa là năm." Bèn co nốt ngón thứ năm. Ông vốn xem thường các bậc khanh tướng. Con trai ông là Chinh can: "Khanh tướng là bậc tôn quý, cha nên kính trọng họ đôi chút." An nói: "Mày cũng đáng làm tể tướng đấy." Chinh thưa: "Con đâu dám." An nói: "Mày đầu béo mặt to, chẳng biết chuyện xưa nay, chỉ biết ních cho đầy bụng, chẳng có chút trí khôn nào, không làm tể tướng thì làm gì?" Ông coi khinh người đời đều kiểu như thế. (Chỗ này nguyên bản bị khuyết)
Người họ Phương
Đời Đường có một người họ Phương thích khoe khoang dòng dõi. Hễ có ai họ Phương làm quan là hắn nhận ngay là họ hàng. Người quen ghét thói ấy, bèn hỏi hắn: "Ông tướng công ở Phong Ấp là gì của ông?" (Phường Phong Ấp ở kinh đô là nơi tập trung các hiệu bán đồ tang, chuyên làm "phương tướng", tức hình nộm thần trừ tà mặt mũi dữ tợn đi đầu đám ma. Chữ "công tướng" nghe như "tướng công", lại gần âm với "phương tướng".)
Hắn đáp: "Đó là bác họ hai đời của tôi, tên là Mỗ." Mọi người cười lớn: "Ông đã là cháu của phương tướng thì chỉ đáng đem ra dọa người thôi." (Trích Khải Nhan Lục)
Nguyên Tông Quỳ
Nguyên Tông Quỳ đời Đường làm tư mã ở châu Quả. Nhà có người tỳ nữ chết, ông dặn viên lại trực việc: "Bà tỳ già nhà Quỳ đã chết, bà hầu hạ lâu năm, anh hãy tìm cho một cỗ quan tài để liệm. Quỳ mới đến nhậm chức, nhà nghèo, không mua nổi quan tài mới, chỉ cần kiếm một cái đã dùng rồi cho xong việc là được. Cũng đừng nói là Quỳ mua, cứ bảo là nhà anh có sẵn."
Viên lại vừa ra khỏi cửa đã đem chuyện kể lại, cả châu lấy đó làm chuyện cười. (Trích Đại Đường Tân Ngữ)
Độc Cô Thủ Trung
Độc Cô Thủ Trung đời Đường làm tham quân (thuộc quan giúp việc ở châu) châu Hàng, áp tải thuyền chở thóc tô thuế về kinh. Nửa đêm, ông gấp gáp gọi hết người trên thuyền tập hợp lại, chẳng nói gì khác, chỉ bảo: "Gặp gió ngược thì nhất định không được giương buồm." Mọi người cười ồ. (Trích Triều Dã Thiêm Tái)
Vương Hùng
Vương Hùng đời Đường làm đô đốc (quan đứng đầu phủ đô đốc, cai quản cả quân sự lẫn hành chính một vùng) châu Trạch. Viên pháp tào (quan coi việc hình án) trong phủ xử bọn giặc cướp lương, xử mỗi tên một trăm trượng. Khi xét lại bản án, Hùng hỏi: "Tổng cộng cướp của mấy người?" Pháp tào thưa: "Cướp của bảy người." Hùng phê: "Phải đánh bảy trăm trượng." Rồi ông cho rằng pháp tào xử sai, giao cho phủ ty định tội. Người đương thời đều chê cười.
Trước kia Doãn Chính Nghĩa làm đô đốc rất công bằng. Sau Hùng đến thay, dân chúng hát rằng: "Trước được ông Doãn hiền như Phật, sau gặp lão Vương như rái cá ghẻ. Xử án như lừa gặm dưa, gọi người như trâu nhai sắt. Thấy tiền thì mặt mày hớn hở, không có tiền thì mắng từ đầu. Như đêm nào cũng gặp quỷ dạ xoa đói (?), dân chẳng thể nào sống nổi." (Trích Triều Dã Thiêm Tái)
Khúc Sùng
Khúc Sùng đời Đường làm tham quân châu Ký, làm thơ tiễn quan ti công (thuộc quan coi việc khảo xét công trạng, lễ nghi, trường học ở châu) vào kinh: "Sùng này có phúc may, được gặp bậc danh lưu. Quan ti sĩ về kinh, đồng hoang tiếng khóc sầu."
Quan ti công nói: "Thật là bậc đại tài, thầy của tiên sinh là ai?" Sùng đáp: "Thầy bác sĩ (thầy dạy học) người đất Ngô dạy tôi vần điệu này." Quan ti công nói: "Thầy sáng thì trò giỏi." (Trích Triều Dã Thiêm Tái)
Lương Sĩ Phòng
Lương Sĩ Phòng đời Đường làm úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) huyện Linh Xương, châu Hoạt. Quan trên bổ thu lông cánh quạ (để làm lông đuôi mũi tên), viên lý chính (người đứng đầu một làng) không nộp, Phòng bèn phê vào công văn: "Quan đòi lông quạ, có phải vật gì khó, mà lý chính không nộp lông quạ."
Viên tá sử (thư lại giúp việc) nói: "Ngài phê hay lắm, chỉ có điều chữ 'lông quạ' nhiều quá." Phòng cầm bút sửa lại: "Quan đòi lông quạ, có phải vật gì khó, mà lý chính không nộp cánh nhạn." Những người hiểu biết nghe chuyện đều cười. (Trích Triều Dã Thiêm Tái)
Trương Hoài Khánh
Lý Nghĩa Phủ đời Đường từng làm thơ: "Chạm trăng làm quạt hát, cắt mây may áo múa. Tự thương bóng múa như tuyết lượn, khéo mang về sông Lạc."
Có Trương Hoài Khánh làm úy huyện Táo Cường, hay ăn cắp văn của các danh sĩ, bèn làm thơ: "Sinh tình chạm trăng làm quạt hát, xuất ý cắt mây may áo múa. Soi gương tự thương bóng múa như tuyết lượn, lúc đến khéo mang về sông Lạc." Người đương thời đặt câu chê: "Lột sống Vương Xương Linh, nuốt sống Quách Chính Nhất." (Vương Xương Linh và Quách Chính Nhất là những người nổi tiếng văn chương đời Đường.) (Trích Đại Đường Tân Ngữ)
Khang (tên bị khuyết chữ) (?)
Đường Huyền Tông đã dùng Ngưu Tiên Khách làm tể tướng, nhưng khá lo dư luận không thuận, nhân đó hỏi Cao Lực Sĩ (viên hoạn quan thân tín của vua): "Ta dùng Tiên Khách làm tướng, bên ngoài bàn tán thế nào?" Lực Sĩ thưa: "Tiên Khách xuất thân là viên lại nhỏ, không phải bậc có tài làm tể tướng."
Vua giận lắm, nói: "Thế thì sẽ dùng Khang mỗ." Đó chỉ là lời vua buột ra trong lúc giận, nêu tên người tệ nhất. Có kẻ lén báo cho Khang, bảo rằng vua đối với ông ân sủng rất sâu, sắp được làm tướng. Khang nghe tin, cho là thật. Hôm sau ông mặc áo mũ chỉnh tề vào triều, đứng vào hàng rồi vươn cổ trông về phía bắc (nơi vua ngồi), mong có lệnh bổ nhiệm. Người trông thấy không ai không che miệng cười. Tuy vậy, dư luận đương thời cũng coi ông là người trung hậu.
Ông làm tướng tác đại tượng (quan đứng đầu coi việc xây dựng cung điện và các công trình của nhà nước), có nhiều ý khéo, đặc biệt giỏi xem thế đất. Ông thường nói với người ta: "Ta ở ngôi nhà này, lẽ nào lại không làm tể tướng?" Người nghe càng thêm chê cười. (Nay dinh của Ngưu tướng công ở góc tây bắc phường Tân Xương chính là ngôi nhà ấy. Trích Minh Hoàng Tạp Lục)
Trưng quân (bậc ẩn sĩ được triều đình vời ra làm quan)
Đời Đường Túc Tông, vua gấp tìm người hiền tài, xuống chiếu lùng khắp núi rừng đồng nội: ai có tài đức, hoặc có tài cứu đời, làm nước hùng mạnh, đều được ban tước và giao chức. Có một vị trưng quân từ Linh Vũ mặc áo cỏ, đi giày cỏ gai, đến cửa kinh thành. Túc Tông nghe tin, mừng rỡ nói: "Quả nhiên có hiền sĩ ứng chiếu rồi."
Vua bèn triệu vào hỏi về việc hay dở của triều chính đương thời, nhưng ông ta rốt cuộc không nói được một lời, chỉ nhìn đi nhìn lại mặt vua rồi tâu: "Hạ thần có điều trông thấy, bệ hạ có biết không?" Vua đáp: "Không biết." Ông ta tâu: "Thần thấy dung nhan bệ hạ gầy hơn hồi ở Linh Vũ." Vua nói: "Vì lo việc nước, thức khuya dậy sớm nên mới đến nỗi thế." Các quan hầu có người nhịn cười không nổi. Đến lúc lui ra, ông ta cũng chẳng nói thêm gì.
Vua biết đó là kẻ ba hoa, nhưng sợ làm tắc đường tiến thân của người hiền về sau, nên đành gượng bổ ông ta làm quan coi một huyện.
Đến gần tiết Hàn thực (tết ăn đồ nguội, vào khoảng đầu tháng ba âm lịch), ty Kinh Triệu (cơ quan cai quản vùng kinh đô) bắt các huyện góp hạnh nhân để tiến vua. Ông ta nghe vậy, cho là việc rất không nên, một mình chống lại, rồi đến cửa cung xin vào tâu. Ty Kinh Triệu cũng sợ, nghĩ rằng vị trưng quân này ắt có kiến giải gì đặc biệt, không biết tính sao.
Khi được triệu vào, ông ta tâu: "Bệ hạ cần hạnh nhân dùng trong tiết Hàn thực, nay thần đập vỏ ra rồi đem đến, hay là vẫn tiến cả hạt nguyên?" Vua bật cười rồi cho lui, rốt cuộc không bắt tội. (Trích Ngọc Đường Nhàn Thoại)
Lý Tá
Lý Tá đời Đường thuộc dòng họ danh giá ở Sơn Đông. Lúc nhỏ, vì loạn An Sử (cuộc nổi loạn của An Lộc Sơn và Sử Tư Minh) mà lạc mất cha. Về sau Tá thi đỗ tiến sĩ, có tiếng tốt, làm đến Kinh Triệu thiếu doãn (phó quan cai quản vùng kinh đô), âm thầm đi tìm cha. Có người biết chuyện báo cho, Tá bèn đến đón cha từ một nhà bán đồ tang về phụng dưỡng như thế nhiều tháng.
Một hôm, người cha gọi Tá đến bảo: "Con hiếu thảo hơn đời, nhưng ta đã sống trong bọn này ba mươi năm, hôm trước theo con về mà chưa từ biệt bạn bè. Con hãy sắm năm con lợn lớn, mấy hộc rượu trắng, mấy vò dưa tỏi, mười mâm bánh mỏng, bày ra ở nhà giữa. Ta cùng anh em uống một chầu cho thỏa tình, thì không còn gì ân hận nữa."
Tá kính cẩn vâng lời, mấy ngày sau sắm đủ. Người cha mời khắp được một trăm người hát giỏi bài vãn ca đưa ma ở hai chợ (bài "Giới lộ", ví đời người như giọt sương trên lá hẹ) đến. Lúc đầu mọi người ngồi thành hàng ở nhà giữa, lâu dần thì hát lẫn lộn, đến tối đều say.
Mọi người đỡ cha Tá lên giường, ông cất một tiếng hát đưa ma, cả trăm người cùng hòa theo. Chốc lát họ dìu nhau đưa ông đi ra, không biết đi đâu. Người đi đường xúm lại xem đông kể hàng vạn. Hôm sau Tá bỏ vợ con vào núi, mấy ngày sau thì chết. (Trích Độc Dị Chí)
Nguyên Tái và Thường Cổn
Đường Đại Tông giao hết mọi việc cho tể tướng. Nguyên Tái chuyên quyền, càng làm rối phép nước: không có vàng tốt, của báu nặng thì không thể ra vào triều đình, trừ những kẻ lén lút đi đường tà.
Đến khi Thường Cổn làm tể tướng, tuy không còn đút lót được, nhưng ông cố chấp, tự chuyên, chẳng biết phân biệt, nên việc thăng chức bổ quan phần nhiều sai lệch. Có khi đồng liêu tiến cử hơi nhiều người, ông liền gọi riêng họ là "Phòng bá" (?).
Bấy giờ ở kinh đô có câu: "Ông Thường chẳng biết phân biệt, ông Nguyên thì ham tiền; người hiền bị coi là ngu, kẻ ngu được coi là hiền." Thôi Hựu Phủ vốn công bằng ngay thẳng, nhân lúc đông người nói to: "Triều đình trên dưới chiều nhau, tốt xấu như nhau, khiến các ty thanh quý, các phủ cao trọng thành chỗ cho bọn người tầm thường (?) ngồi tích thâm niên để chờ thăng chức, như thế há có ích gì cho sự giáo hóa của nhà vua?" (Trích Đỗ Dương Tạp Biên)
Thôi Thiên
Đường Thuận Tông khi còn là thái tử ở Đông cung, Vi Cừ tiến cử Thôi Thiên, được bổ làm Dụ đức (chức quan khuyên răn, dạy bảo thái tử), giữ việc dạy chữ. Thiên gặp việc gì cũng mù tịt như đứng úp mặt vào tường. Ông thưa với thái tử: "Thần là kẻ quê mùa nơi núi rừng, không biết phép tắc triều đình, gặp bệ hạ (tiếng gọi chỉ dành cho vua) thì có nên xưng thần không?" Thái tử đáp: "Khanh là quan trong cung, tự nhiên phải biết chứ." (Trích Gia Thoại Lục)
Lê Cán
Đời Đường Đại Tông, Kinh Triệu doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô) Lê Cán vì trời hạn hán lâu ngày, lập đàn cầu mưa ở phố trước cửa Chu Tước, nặn rồng đất, gọi hết đồng cốt trong thành đến nhảy múa quanh rồng. Cán cùng bọn đồng cốt thay nhau múa, người xem vừa kinh ngạc vừa buồn cười.
Hết cả tháng vẫn không mưa, Cán lại xin cầu đảo ở miếu Văn Tuyên Vương (tức Khổng Tử). Vua nghe vậy nói: "Khâu này đã cầu đảo từ lâu rồi." (Lời Khổng Tử, tên là Khâu, trong sách Luận Ngữ, ý nói người sống ngay thẳng thì cả đời như đã cầu khấn rồi, chẳng cần cầu thêm.) Vua ra lệnh phá rồng đất, thôi cầu mưa, bớt món ăn, tiết kiệm chi tiêu để nghe theo mệnh trời. Đến lúc ấy mưa lành mới đổ xuống đầy đủ. (Trích Lư Thị Tạp Thuyết)
Thôi Thúc Thanh
Đỗ Hựu đời Đường trấn giữ Hoài Nam, dâng lên vua một trăm bài thơ của Thôi Thúc Thanh. Đức Tông bảo sứ giả: "Thơ dở thế này, dâng lên làm gì?" Người đương thời gọi đó là "thơ dở có sắc chỉ của vua chứng nhận". (Trích Quốc Sử)
Thường Nguyện
Lưu Vũ Tích đời Đường kể: Trong niên hiệu Trinh Nguyên, có viên võ quan Thường Nguyện thích nói năng thô mộc theo kiểu nhà binh. Ông ta từng bảo tôi: "Hồi trước ở Phụng Thiên tôi làm hành doanh đô ngu hầu (quan coi quân kỷ trong doanh trại khi hành quân), nhà thánh thượng có được mấy cậu quý tử đâu (?)." Ông ta nói năng đều kiểu như thế.
Ông ta còn nói: "Thành Phụng Thiên bé bằng cái đấu, lại bị binh mã của Chu Thử vây kín như nhồi, nguy như trứng chồng. Nay vứt cho Nam nha (các nha môn của quan văn ở phía nam hoàng thành), bọn học trò nghèo cứ thế ngoạm ngấu nghiến (?), ôm hết quan chức đi."
Đến đầu niên hiệu Vĩnh Trinh, Vũ Tích làm giám sát ngự sử (quan có nhiệm vụ xem xét, đàn hặc các quan), thấy Thường Nguyện đang tạm giữ việc ở đó, bèn hỏi: "Còn dám nói 'ngoạm ngấu nghiến' nữa không?" Ông ta đáp: "Tội chết, tội chết." (Trích Gia Thoại Lục)
Lưu Sĩ Vinh
Hồi Vu Địch đời Đường trấn giữ Tương Dương, triều đình muốn chiều lòng ông, nên bổ con ông là Phương làm Thái thường thừa (phó quan ở Thái thường tự, cơ quan coi việc lễ nghi tế tự). Địch dâng biểu từ chối, viết rằng:
"Con của Lưu Nguyên Tá là Sĩ Vinh, nhờ công của cha mà đời vua trước được làm Thái thường thừa. Bấy giờ thần cùng Sĩ Vinh đứng chung hàng triều, thấy hắn tầm thường kém cỏi, trong lòng thật khinh. Nay công danh của thần không bằng Nguyên Tá, mà con thần tầm thường kém cỏi chẳng kém (?) Sĩ Vinh, được ban chức này lại càng là nhận càn." Đức Tông sai đem tờ biểu ấy cho trăm quan xem. Lúc ấy Sĩ Vinh đang làm tướng quân ở Nam nha, tận mắt thấy tờ biểu.
Có Hồn Cự là khách của Cảo. Lúc ấy Cảo mời khách uống rượu, đặt ra tửu lệnh: "Mỗi người phải kể ra một kẻ tầm thường kém cỏi gần đây, không kể được thì phải uống." Cự nói: "Lưu Sĩ Vinh." Cảo nói: "Vu Phương." Cảo bảo mọi người trong tiệc: "Các ông đều phải chọn cho thật tinh (?)." (Trích Gia Thoại Lục)
Viên Đức Sư
Đậu Quần đời Đường cùng Viên Đức Sư làm việc trong mạc phủ (ban tham mưu, giúp việc dưới quyền quan trấn thủ) ở Chiết Tây. Có lần Đậu Quần mắng một đường tử (người hầu sai vặt ở công đường), nói: "Phải đem nó ra xử như Bá Cầm." (Bá Cầm là con trưởng của Chu Công; tương truyền Chu Công từng đánh Bá Cầm để răn dạy.) Rồi Quần hỏi Đức Sư: "Ông hiểu không?"
Đức Sư đáp: "Tôi cũng chưa đến nỗi thế, cũng từng cầm sách mà đọc, cớ gì lại vặn hỏi nhau?" Quần hỏi tiếp: "Vậy Bá Cầm là ai?" Đức Sư đáp: "Chẳng qua là đường tử thời xưa thôi." Cả bàn cười ồ. (Trích Gia Thoại Lục)
Tưởng Nghệ
Tưởng Nghệ đời Đường soạn sách Tể Thần Lục (sách chép chuyện các tể tướng). Mỗi khi có người được phong tể tướng, trong vòng mươi ngày, một tháng ông ắt dâng lên một bài truyện về người ấy, cố ý để nịnh, nên bị dư luận chê cười. (Trích Quốc Sử)
Thôi Tổn
Thôi Tổn đời Đường tính cực kỳ cẩn trọng, mỗi lần tâu đối với vua đều không dám nêu ý kiến gì. Các chức quan thanh quý, trọng yếu ở hai tỉnh (Trung thư tỉnh và Môn hạ tỉnh, hai cơ quan đầu não của triều đình) ông đều đã trải qua, nhưng ở chức nào cũng chẳng được ai khen.
Thân làm tể tướng mà mẹ vẫn quàn tạm ngoài đồng, ông không hề xin về thăm mộ, cũng không bàn đến việc cải táng (?). Chị ông đi tu làm ni, chết ở ngôi chùa gần đó, vậy mà đến hết tang ông vẫn không đến viếng (?).
Giới sĩ quân tử trách ông quá cung kính, khiêm nhường, không chỉ cốt để giữ thân mà còn dùng cách ấy để vừa lòng vua, chiếm giữ ngôi cao suốt tám năm. Vua biết dư luận không thuận, nhưng vẫn thương mà đối đãi hậu hĩnh. (Trích Đàm Tân Lục)
Thái Bình Quảng Ký, quyển 260
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do triều đình nhà Thanh cho biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video