Thiên 261 — Quyển 261

 Thái Bình quảng ký, quyển 261

 Mục "Xuy bỉ" (chuyện chê cười những kẻ hèn kém, ngu dốt), phần 4

 Trương Mậu Chiêu; Vương Bá; Lý tú tài

 Người họ Nghiêm; Anh em Vương Sơ; Lý Cứ

 Người ở Giáo phường; Tế Văn Tuyên Vương ở Nam Hải

 Thái thường tự; Tì nữ nhà họ Liễu; Hàn Sưởng

 Vương Trí Hưng; Con nhà họ Vi; Lệnh Hồ Đào

 Trịnh Quang; Trịnh Điền và Lư Huề; Trịnh Khể

 Trịnh Chuẩn; Con nhà họ Trương; Lưu Nghĩa Phương

 Trịnh Quần Ngọc; Mai Quyền Hành; Lý Vân Hàn

 TRƯƠNG MẬU CHIÊU

 Đời Đường, Trương Mậu Chiêu làm tiết trấn (tức tiết độ sứ: viên tướng được triều đình giao trấn giữ và cai quản cả quân lẫn dân một vùng lớn), thường ăn thịt người. Đến khi được bổ làm thống quân (chức chỉ huy một đạo cấm quân ở kinh đô) và về kinh, trong hàng quan có người hỏi: "Nghe nói ngài thượng thư (chức đứng đầu một bộ trong triều, ở đây dùng làm tiếng gọi tôn xưng) khi ở trấn thích ăn thịt người, thực hư thế nào?" Mậu Chiêu cười đáp: "Thịt người đã tanh lại còn dai (?), sao mà ăn được!" (Trích sách "Lư thị tạp thuyết")

 VƯƠNG BÁ

 Đời Đường, tiết độ sứ Hoài Nam là Vương Bá đem mười vạn quan tiền đút lót cho những kẻ được vua sủng ái, mưu được điều về làm quan trong triều. Các quan gián nghị đại phu (quan chuyên can ngăn vua) Độc Cô Lãng, Trương Trọng Phương, khởi cư lang (quan ghi chép lời nói, việc làm hằng ngày của vua) Khổng Mẫn Hành, Liễu Công Quyền, khởi cư xá nhân (cũng là quan ghi chép việc làm hằng ngày của vua) Tống Thân Tích, bổ khuyết (quan nhỏ chuyên can gián, bổ cứu chỗ thiếu sót của vua) Vi Nhân Thực, Lưu Đôn Nho, thập di (quan nhỏ chuyên can gián, nhặt ra chỗ sơ sót của vua) Lý Cảnh Nhượng, Tiết Đình Lão, cùng mấy người nữa, hôm trước đã đến điện Diên Anh (điện nơi vua tiếp các quan bàn việc) hăng hái tranh luận phản đối việc ấy.

 Về sau, những kẻ nhờ đút lót mà được thăng quan thật đông. Từ quan ở địa phương cho đến nội học sĩ (học sĩ làm việc trong cung, soạn thảo văn thư cho vua) và tam ty sứ (quan coi ba cơ quan tài chính của nhà nước) đều có giá định sẵn, nhờ vậy mà leo lên chức vị không ít. Gần đây đến cả chức huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) và lục sự tham quân (quan giữ sổ sách văn thư ở châu) cũng bày ra bán như hàng chợ, đến nỗi có kẻ còn là thường dân, chưa từng làm quan, mà được làm quan cai trị một huyện, một châu. Thế nhưng những kẻ ấy đến nơi nào phần nhiều đều bị các chư hầu (ở đây chỉ các tiết độ sứ cai quản các vùng) bốn phương không cho nhận chức (?), vì họ biết rõ lai lịch những kẻ đó. Việc các nơi không tuân mệnh vua, có lẽ cũng có nguyên do từ đây. Phải chăng vì thời ấy người ta trọng lợi, mà ở cơ quan can gián lại dùng không đúng người, nên chưa từng có lấy một chữ nào để chấn chỉnh kỷ cương đã đổ nát? Điều ấy thật khó mà hiểu nổi. (Trích sách "Lư thị tạp thuyết")

 LÝ TÚ TÀI

 Đời Đường, lang trung (chức quan cấp trung, đứng đầu một ty trong một bộ) Lý Bá khi cai quản Kỳ châu, có một Lý sinh (anh chàng họ Lý) xưng là cử tử (người đang đi thi để lấy đỗ) đến yết kiến. Gặp lúc Bá đang ốm, con em ông ra tiếp. Họ xem tập thơ người kia dâng lên, thấy toàn là thơ của Bá. Khách lui rồi, họ đem trình Bá. Bá kinh ngạc nói: "Đây chính là tập hành quyển (tập thơ văn mà người đi thi đem dâng các bậc quyền quý để mong được tiến cử) ta dùng hồi đi thi ngày trước, chỉ đổi mỗi cái tên thôi."

 Hôm sau, Bá sai con mời Lý sinh đến, thong thả hỏi: "Tôi vâng lời cha tôi đến hỏi: tập thơ này có phải do tú tài (tiếng gọi người đi thi) tự làm chăng?" Lý sinh nghe hỏi thì sắc mặt đã biến đổi, nói: "Đó là tâm huyết cả đời tôi soạn ra, không sai đâu." Người con lại nói: "Đây là tập thơ cha tôi dùng hồi đi thi, đến giấy và nét chữ cũng chưa hề thay đổi, xin tú tài đừng nói càn." Lý sinh vội nói: "Tôi trước nay quả thật đã nói dối. Hai mươi năm trước tôi mua được tập này ở một hiệu sách nơi kinh thành với giá một trăm đồng, hoàn toàn không biết đó là tác phẩm hay của lệnh tôn lang trung. Trong lòng tôi hết sức sợ hãi."

 Người con lại về thưa với Bá. Bá cười nói: "Đó chỉ là hạng bất tài thôi, có gì đáng trách. Đói nghèo đến nỗi ấy, thật đáng thương." Bèn cấp cho lương thực, đồ ăn, sai con mời hắn ăn ở thư phòng. Mấy ngày sau hắn từ biệt để đi nơi khác, Bá tặng cho lụa là. Hôm ấy Bá mới cho vào gặp. Lý sinh lạy tạ chuyện trước xong, lại nói: "Tôi cầm tập thơ quý của lang trung đi khắp vùng Giang Hoài đã hai mươi năm nay rồi. Nay xin ngài ban hẳn cho tôi có được chăng? Cốt để làm vẻ vang cho tôi lúc nương trọ nơi đất khách." Bá nói: "Đó là thứ ta ôm ấp năm xưa khi chưa thành đạt. Nay ta đã già, làm quận mục (quan đứng đầu một châu quận), chẳng còn dùng đến nữa, đem tặng cũng được." Hắn chẳng hề có chút thẹn, liền nhét ngay vào tay áo.

 Bá lại hỏi: "Tú tài nay định đi đâu?" Hắn đáp: "Tôi sắp đến Giang Lăng yết kiến biểu trượng (người bác, người chú họ bên ngoại) là Lư thượng thư." Bá hỏi: "Biểu trượng của anh giữ chức gì?" Đáp: "Hiện đang làm tiết độ sứ Kinh Nam." Bá hỏi: "Tên là gì?" Đáp: "Tên là Tuyên." Bá vỗ tay cười lớn: "Tú tài lại nhầm nữa rồi! Lư thượng thư ở Kinh Môn chính là biểu trượng của tôi đấy." Lý sinh xấu hổ, sợ hãi, cuống quýt cả lên, bèn lại thưa: "Quả đúng như lời lang trung nói, thì xin cho tôi lấy luôn cả ông biểu trượng Kinh Nam một thể." Rồi lạy hai lạy, chạy ra. Bá than: "Trên đời lại có hạng người như thế!" Cả vùng Kỳ châu đều đem chuyện ấy kể làm trò cười. (Khuyết xuất xứ)

 NGƯỜI HỌ NGHIÊM

 Đời Đường, Kinh Triệu doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô) Bàng Nghiêm, sau khi thi đỗ, làm tòng sự (quan phụ tá cho quan trưởng) ở Thọ Xuân. Có một cử nhân (người đi thi) vùng Giang Hoài họ Nghiêm, đọc được một bản "Đăng khoa ký" (sổ ghi tên những người thi đỗ) in sai, chép ngược họ tên Bàng Nghiêm thành Nghiêm Bàng, bèn thuê thuyền, dọc đường xin ăn mà đến yết kiến. Lúc ấy trong quận có một phán quan (quan phụ tá xử lý giấy tờ, công việc) họ Bàng. Anh ta cũng chẳng hỏi han họ tên gì, cứ thế đến cửa đưa danh thiếp, xưng là cháu họ. Họ Bàng vốn ít người, phán quan xem thiếp rất mừng, mời vào, tiếp đãi ân cần, cùng ăn uống. Đến khi nói chuyện về người trong họ thì toàn không phải chuyện nhà họ Bàng. Phán quan mới lấy làm lạ, bèn hỏi: "Rốt cuộc chàng họ gì?" Đáp: "Tôi họ Nghiêm, cùng họ với ông Nghiêm Bàng (?) vừa thi đỗ khoa này." Phán quan nói: "Anh nhầm rồi! Nghiêm là tên của ông Bàng Nghiêm, can gì đến anh!" Rồi xua tay đuổi đi. Vậy mà anh ta vẫn tự cho là mình không nhầm, thong thả lui ra. (Trích sách "Nhân thoại lục")

 ANH EM VƯƠNG SƠ

 Đời Đường, trong khoảng các niên hiệu Trường Khánh, Thái Hòa, Vương Sơ và Vương Tích đều thi đỗ. Cha họ là Vương Trọng Thư nổi tiếng một thời. Hai người con lúc mới làm quan không nhận chức ở Bí thư tỉnh (cơ quan coi giữ sách vở của triều đình), vì phải giữ húy nhà (kiêng gọi, kiêng viết tên cha ông; chữ "thư" trong tên cơ quan đọc giống chữ "Thư" trong tên cha). Sau đó hai người bàn riêng với nhau: "Nếu cứ theo đúng lễ mà kiêng húy nhà, thì anh em ta sẽ không được làm trung thư xá nhân, trung thư thị lang, thượng thư các bộ (những chức này đều có chữ 'thư')." Bèn cùng nhau đổi cách kiêng húy, cho rằng chỉ cần kiêng chữ "Trọng" là được. Rồi lại nhận chức chưởng thư ký (quan coi việc văn thư) của quân Tuyên Vũ. Người hiểu biết nói: "Hai người này trái trời, nghịch thần, sẽ không sống lâu." Chẳng bao lâu, hai người lần lượt qua đời. (Trích sách "Độc dị chí")

 LÝ CỨ

 Đời Đường, Lý Cứ là cháu của tể tướng Lý Giáng, sinh ra trong nhung lụa, chưa từng biết chữ. Nhờ thế lực dòng dõi (?) mà được bổ làm huyện thừa (quan phó của huyện) huyện Mãnh Trì. Nhân dịp Tết, hắn đòi cá mà không có, giận dữ bắt người đánh cá đến. Người ấy nói vì rái cá hung dữ nên không dám ra đánh cá. Hắn phê: "Sắp sang năm mới, mãnh thú dọa người. Lưới đánh cá rất rộng, thưa mà không lọt. Tha." (Hắn chắp vá vô nghĩa câu thành ngữ "lưới trời lồng lộng, thưa mà không lọt".)

 Lại có người hầu việc trong nha môn nộp đơn xin nghỉ, hắn phê vào sau đơn: "Ban ngày, hoàng hôn phải đến đêm, tức là sáng ra thì cho về." Người hầu việc rốt cuộc không dám đi. Lại có lần hắn phê xử một người hầu việc: "Ngu ngốc như thế này, há đáng ăn gậy? Đánh năm gậy." Có người nói: "Đã viết 'há đáng ăn gậy' thì không nên đánh người ta." Lý Cứ nói: "Ông biết gì! Chữ 'há' chỉ là trợ từ, có khác gì các chữ 'chi', 'hồ', 'giả', 'dã' (những hư từ đệm trong văn cổ) đâu." (Trích sách "Lư thị tạp thuyết")

 NGƯỜI Ở GIÁO PHƯỜNG

 Đời Đường, có người mặc áo màu đỏ (màu áo của quan có phẩm trật) đến cửa Trung thư (cơ quan đầu não của triều đình, nơi tể tướng làm việc) xin tể tướng ban cho chức quan. Người ta hỏi trước kia giữ chức gì, anh ta đáp: "Tôi thuộc Giáo phường (cơ quan quản lý ca múa, âm nhạc trong cung), làm chân trái con sư tử Tây phương (trong trò múa sư tử) đã ba mươi năm nay." (Trích sách "Lư thị tạp thuyết")

 TẾ VĂN TUYÊN VƯƠNG Ở NAM HẢI

 Từ Quảng Nam trở ra ven biển, hơn mười châu phần nhiều không lập miếu thờ Văn Tuyên Vương (tước hiệu truy phong cho Khổng Tử). Có một viên thứ sử (quan đứng đầu một châu) không biết lễ nghi, sắp làm lễ thích điện (lễ cúng tế Khổng Tử), bèn cử một tên lại nhỏ đóng làm Văn Tuyên Vương, một tên làm Á thánh (bậc thánh thứ hai sau Khổng Tử, chỉ học trò lớn của ông), đứng khom lưng ngoài cửa. Hễ đi đứng không đúng nghi thức, ông ta liền phê: "Văn Tuyên, Á thánh, mỗi người đánh bấy nhiêu roi." (Trích sách "Lĩnh Nam dị vật chí")

 THÁI THƯỜNG TỰ

 Đời Đường, có người làm quan phán việc ở Thái thường tự (cơ quan coi việc tế lễ của triều đình). Có viên lễ quan được giao làm lễ tế ở Viên khâu (đàn hình tròn để tế trời), đến giờ mà không có mặt. Ông ta phê rằng: "Thái thường là chùa lớn, vốn tự là nơi già lam (chùa chiền); Viên khâu là sư nhỏ, không được vô lễ." (Chữ "tự" vừa có nghĩa là cơ quan, vừa có nghĩa là chùa; ông ta hiểu thành chùa, lại tưởng Viên khâu là tên một chú tiểu.) (Trích sách "...Tải" (?))

 TÌ NỮ NHÀ HỌ LIỄU

 Đời Đường, bộc xạ (chức quan đứng đầu Thượng thư tỉnh, hàng đại thần) Liễu Trọng Dĩnh trấn giữ thành Thê. Có một tì nữ (đầy tớ gái) làm trái ý ông, bị đem bán ở Thành Đô. Thứ sử Cái Cự Nguyên là một viên tướng lớn ở Tây Xuyên, nhiều lần cai quản các châu nhỏ, nhà ở Khổ Trúc khê. Bà mối buôn người đem chuyện người tì nữ ấy giới thiệu với Cự Nguyên; Cự Nguyên ưng, bèn mua về.

 Một hôm Cự Nguyên nhìn ra đường lớn, người tì nữ họ Liễu đứng hầu bên trái. Thấy có người bán lụa là, ông gọi vào nhà, rồi tự mình chọn lựa trong bó lụa, xem mép vải, giở cuộn ra vuốt xem, xếp hạng dày mỏng, mặc cả hơn thiệt. Người tì nữ họ Liễu bỗng thất thanh kêu lên rồi ngã vật ra, như bị trúng gió. Cự Nguyên sai người đỡ đi; cô chẳng nói một lời, chỉ đòi trả về nhà bà mối. Hôm sau cô khỏi bệnh. Hỏi cô đau ốm vì sao, người hầu gái nói: "Tôi tuy là phận hèn, nhưng từng làm tì nữ cho quan bộc xạ. Chết thì chết thôi, sao có thể hầu hạ một tên lái buôn lụa được!" Người ở đất Thục nghe chuyện đều than rằng nhà dòng dõi danh giá đều theo đúng lễ phép. (Trích sách "Bắc mộng tỏa ngôn")

 HÀN SƯỞNG

 Đời Đường, Hàn Sưởng là con của một người cha nổi tiếng. Tuy được dạy dỗ theo đúng đạo lý, nhưng tính rất tối dạ. Ông từng làm hiệu lý (quan hiệu đính sách vở) ở Tập Hiền viện (cơ quan coi giữ, biên soạn sách của triều đình). Trong sách sử, chỗ nào nói đến "kim căn xa" (xe vua, có trang trí vàng) ông đều tự đoán mò: "Hẳn là chép nhầm, phải là 'kim ngân xa' (xe vàng bạc) mới đúng", rồi sửa hết chữ "căn" thành chữ "ngân". Đến khi ông được bổ làm thập di, quả nhiên Gián viện (cơ quan của các quan can gián) không chịu nhận.

 VƯƠNG TRÍ HƯNG

 Đời Đường, Vương Trí Hưng làm tướng soái ở Biện châu. Có một cử nhân đến yết kiến, liền [khuyết] tập thơ. Trí Hưng [khuyết]

 ...con, tức là đầu gối vậy (?). Bèn đối đãi tử tế, lại còn [khuyết]

 ...thư cho cử tử. Năm sau người ấy thi trượt, Trí Hưng vô cùng giận dữ [khuyết] ứng [khuyết] quan

 [khuyết] kẻ sĩ có người được, vì lệ ấy lớn nên [khuyết]

 cử [khuyết] Biện châu một hôm bày tiệc, bỗng [khuyết] tú tài [khuyết]

 uống [khuyết] mùa đông ắt lại tiến cử [khuyết]

 sáng [khuyết] gặp các phán quan, nói: "Trí Hưng cắn [khuyết]"

 CON NHÀ HỌ VI

 [khuyết] Vi (?) [khuyết] cháu, lưu [khuyết]

 áo quần đầy mình [khuyết]

 Vi (?) gọi đến trước mặt [khuyết]

 tờ giấy (?) [khuyết]

 mà [khuyết] Hiển nói: [khuyết]

 thơ [khuyết]

 LỆNH HỒ ĐÀO

 Vua Tuyên Tông giao việc triều chính cho Lệnh Hồ Đào; vua tôi tâm đầu ý hợp, không ai chen vào được. Có quan xá nhân (trung thư xá nhân: quan soạn thảo chiếu lệnh) là Lưu Thuế thường bới móc lỗi của Lệnh Hồ Đào, dâng sớ mật tâu. Tuyên Tông giữ sớ lại trong cung không đưa ra, chỉ đem những việc ấy khuyên răn Lệnh Hồ Đào mà không nói tên người tâu. Trong đó, vì con của tể tướng không qua kỳ thi giải (kỳ thi ở địa phương để được cử lên kinh dự thi) mà vào thi thẳng, sớ viết đại ý: "Người ta gọi là 'tiến sĩ không qua thi giải'." Lại vì con em nhà ông nhận hối lộ, sớ viết: "Giữa ban ngày ban mặt, chỉ thấy vàng mà không thấy người."

 Lệnh Hồ Đào căm hận, bèn sai một người đến làm thư lại (viên lại coi giấy tờ) cho Lưu Thuế, hầu hạ hết sức cẩn thận. Lưu Thuế tin dùng làm tâm phúc, chẳng chút nghi ngờ. Rồi nhân việc Lưu Thuế giúp một cử nhân thi khoa kinh nghiệp (khoa thi về kinh sách Nho gia) được đỗ, nhận hối lộ mười vạn, bị chính tên lại ấy tố cáo, do đó bị giáng chức. Người quân tử nói: "Bành Thành công (chỉ Lưu Thuế, vì họ Lưu gốc ở Bành Thành) muốn đem phép tắc ra trị người, trước hết phải giữ mình trong sạch. Đâu có chuyện bản thân mang tội tham ô mà lại đi vạch lỗi người khác? Ông không lên được chức lớn cũng là phải."

 Trước đó, Lệnh Hồ Đào vì thấy họ mình ít người, thường muốn làm cho dòng họ đông đúc để sánh ngang với các họ lớn Thôi, Lư. Hễ ai cùng họ đều được ông tiến cử. Đến nỗi có người thuộc tông thất nhà vua mà không được làm quan, muốn dâng tờ xin đổi sang họ Lệnh Hồ. Người đương thời vì thế mà coi thường ông. (Trích sách "Bắc mộng tỏa ngôn")

 TRỊNH QUANG

 Đời Đường, Trịnh Quang được bổ làm tiết độ sứ Hà Trung. Vua Tuyên Tông hỏi: "Khanh ở Phượng Tường, phán quan là ai?" Quang đáp: "Là Phùng Tam." Vua không biết là ai. Xu mật sứ (quan coi việc cơ mật, quân sự) tâu: "Đó là Phùng Cổn. Thần từng đi sứ đến đó nên biết." Vua nói: "Vậy cho Phùng Tam làm phó sứ." Đến khi Quang thôi chức ở Hà Trung trở về, lại có chiếu gọi vào đối đáp. Vua nói: "Khanh ở Hà Trung làm việc rất tốt." Quang đáp: "Thần phải mở ra mới được (?)." Rồi khi đối đáp việc khác lại nói: "Không được, thần phải xé ra mới được (?)." Vua cười lớn. Về sau các quan trong triều mỗi khi vào điện Diên Anh hay vào nội các đối đáp, phần nhiều lấy câu "mở ra mới được" làm câu bông đùa.

 Lúc ấy lang trung Bùi Tư Khiêm làm phán quan của tiết độ sứ, trước kia từng làm khách ở Hà Trung. Đến sứ viện (dinh làm việc của tiết độ sứ), Bùi nói: "Quan tước trên người tôi, đến chức thượng thư cũng bị gọt sạch rồi." Ý là không ai gọi ông bằng chức quan thật của mình (?). Khi Quang ở Hà Trung, gặp ngày quốc kỵ (ngày giỗ của các vua đời trước) đi dâng hương, bèn cùng các phán quan mời các vị khách vào chùa ăn uống, chơi tửu lệnh (trò chơi đối đáp trong tiệc rượu, ai thua phải uống). Khi ấy khởi cư Tiết Bảo Tốn có mặt trong tiệc làm khách. Quang nâng chén nói: "Tôi đổi lệnh: lấy tên quả trên thân người." Rồi nói: "Tỳ tề." (Tiếng chỉ cái rốn, đọc gần với tên củ năng.) Những người khác nghĩ mãi không ra. Đến lượt Tiết đáp lệnh, nói: "Cước hạnh." (Chân hạnh: ghép "chân" với tên quả hạnh, đọc gần với chữ chỉ cẳng chân.) Cả tiệc cười lớn. (Trích sách "Lư thị tạp thuyết")

 TRỊNH ĐIỀN VÀ LƯ HUỀ

 Đời Đường, tể tướng Trịnh Điền và Lư Huề là anh em họ bên ngoại, cùng làm việc ở Trung thư. Nhân việc công không hợp nhau, hai người chửi bới lẫn nhau, đến nỗi ném cả nghiên mực vào nhau. Người đương thời cho là tể tướng đánh lộn, vì thế cả hai đều bị đưa ra ngoài làm quan. (Trích sách "Bắc mộng tỏa ngôn")

 TRỊNH KHỂ

 Đời Đường, tể tướng Trịnh Khể tuy có tiếng về thơ, nhưng vốn không có tầm vóc của bậc gánh vác việc lớn triều đình. Lúc ấy kỷ cương nhà vua đã rối loạn, bốn phương nhiều biến cố. Tài năng ông đã chẳng có gì đáng kể, lời nói lại toàn ba phải. Khi quân Thái Nguyên kéo đến phía bắc sông Vị, nhà vua kinh sợ, tha thiết tìm kế phá giặc, thì Khể lại tâu xin thêm một chữ "Triết" vào thụy hiệu (tên hiệu truy tặng sau khi mất) của Văn Tuyên Vương. Đại để ông là người như thế. Các đồng liêu cho rằng ông ngồi ghế không xứng, thường chế giễu ông. (Trích sách "Bắc mộng tỏa ngôn")

 TRỊNH CHUẨN

 Đời Đường, Trịnh Chuẩn người Huỳnh Dương, nhờ tài văn chương mà nương nhờ Thành Nhuế ở Kinh châu. Ông thường muốn tự ví mình với Trần Lâm, Nguyễn Vũ (hai văn sĩ cuối đời Hán, chuyên soạn văn thư quân sự cho Tào Tháo), gom những bài mình viết thành mười quyển, đặt tên là "Lưu Biểu quân thư" (Lưu Biểu là người cai quản Kinh châu cuối đời Hán), nhưng lời văn không thanh nhã. Chẳng hạn trong thư chúc mừng một vị quan quý trong triều, ông viết: "Trung thư xá nhân thảo ma (soạn chiếu bổ nhiệm, viết trên giấy gai trắng), thông sự xá nhân (quan lo việc truyền đạt, tiếp dẫn) tâu 'chuẩn y'."

 Lại trong thư mừng Triệu Hồng ở Tương châu được nối chức của cha, ông viết: "Không tắm gội đeo ngọc mà Thạch Kỳ Tử được điềm lành; không lên núi lấy phù mà Vô Tuất được phong." (Thạch Kỳ Tử nước Vệ và Triệu Vô Tuất nước Tấn thời xưa đều là con của vợ lẽ mà được chọn nối nghiệp cha.) Như thế là nói toạc ra rằng ông kia là con vợ lẽ, xuất thân hèn kém. Khi đi thi, trong tập thơ của ông có bài vịnh con trâu nước viết: "Nghé con (?) đứng chắn ngang mình, gặp người vểnh đuôi nhảy." Các quan trong triều đều cười lớn. (Trích sách "Bắc mộng tỏa ngôn")

 CON NHÀ HỌ TRƯƠNG

 Đời Đường, Trương Tích có năm người con: Văn Úy, Di Hiến, Tế Mỹ, Nhân Quy đều thi đỗ có tiếng, làm quan đến tể tướng, thừa lang (các chức quan cao trong các bộ). Còn một người con, quên mất tên. Thuở nhỏ, người ấy nghe nói con mọt sách chui vào hộp đựng kinh Đạo giáo, nhân gặm phải chữ "thần tiên" thì mình nó có năm màu; người nào bắt được nó mà nuốt thì sẽ thành thần tiên bay lên trời. Cậu con nhà họ Trương tin lời ấy, bèn viết chữ "thần tiên", cắt vụn ra bỏ vào bình, rồi bắt mọt sách thả vào, mong nó gặm chữ ấy để mình nuốt.

 Rồi cậu mắc bệnh điên. Mỗi lần phát bệnh thì cả ngày không ăn, lời lẽ thô tục, chẳng kiêng nể gì. Người nhà phải khóa cửa canh giữ. Khi khỏi bệnh thì như người thường, nhưng ăn gấp đôi; khẩu phần một tháng phải đủ các món ngon mới no. Nhiều năm sau mới chết. Thế mới biết tâm là thứ linh thiêng; một khi đã làm tổn thương tinh thần, khí lực, thì việc thiện còn không được, huống chi làm điều ác? Như Lưu Tịch nuốt người, con nhà họ Trương nuốt thần tiên, thiện ác khác nhau, nhưng tổn hại thì cũng như nhau. (Trích sách "Bắc mộng tỏa ngôn")

 LƯU NGHĨA PHƯƠNG

 Đời Đường, Lưu Nghĩa Phương dự thi ở Đông phủ, đề là bài phú (thể văn có vần, câu đối nhau) "Mũ điêu thiền" (mũ của quan lớn, gắn đuôi chồn và hình con ve), vần cuối câu lấy theo các chữ "thẩm chi hậu bạc" (xét xem dày hay mỏng). Làm phú xong, Nghĩa Phương nói: "Ở vần chữ 'hậu' tôi có một cặp câu thật trúng đích." Rồi ngâm: "Treo nó trên vách thì giống cái mũ trụ (mũ sắt của lính); đội nó trên đầu thì lại như cái mũ nỉ." (Chữ "mũ" bị ép đọc chệch đi cho hợp với vần "hậu".) Ai nghe cũng bật cười.

 TRỊNH QUẦN NGỌC

 Đời Đường, ở dãy hàng sắt chợ Đông có Phạm sinh chuyên bói chuyện đỗ trượt cho người đi thi, lần nào cũng trúng; mỗi quẻ lấy một tấm lụa. Tú tài Trịnh Quần Ngọc làm bài thi kém, nhà ở vùng ven biển, khá giàu có. Lần ấy lên kinh dâng phú, hắn coi khinh bạn đồng khoa, quyết chí phải đỗ, đầy tớ và ngựa xe đều sang trọng. Hắn bèn mang ba nghìn quan tiền cùng các sản vật Giang Nam đến chỗ Phạm sinh. Phạm mừng vì được lễ hậu khác thường, bói xong nói: "Tú tài chắc chắn đỗ, vạn phần không sai." Quần Ngọc càng thêm kiêu.

 Đến khi vào trường thi, hắn lại mang theo nhiều món ăn quý, nấu nướng ngồi hưởng, đến nỗi phải thắp nến làm tiếp. Thấy các phòng thi nhiều người đã chép sạch bài phú, hắn bèn bước ra sân nói: "Ta nay hạ bút không viết nổi một chữ. Tên Phạm sinh ở hàng sắt phải bị đánh hai mươi gậy." Đến sáng (?), rốt cuộc hắn nộp giấy trắng rồi bỏ đi. (Trích sách "Can tử")

 MAI QUYỀN HÀNH

 Đời Đường, Mai Quyền Hành người đất Ngô. Khi vào thi, ông không mang theo sách vở (?), người ta đều cho là kỳ tài. Đến khi phủ ra đề phú "Thanh ngọc án" (cái mâm, cái bàn ăn bằng ngọc xanh), lấy các chữ trong câu "du nhiên dị trực tử lượng chi tâm" (tấm lòng thong thả, hòa nhã, ngay thẳng, hiền từ, thành thật) làm vần, thì trong trường thi ai nấy tranh nhau bàn xem phải gieo vần chữ "lượng" thế nào. Quyền Hành ngồi dưới gốc cây trong sân, lấy roi ngắn vạch đất làm bản nháp. Đến chiều tà, thơ và phú của Quyền Hành đều đã xong.

 Trương Quý Hà bước tới, xin xem chỗ gieo chữ "lượng" trong bài phú Quyền Hành định nộp để làm khuôn mẫu. Quyền Hành nói to: "Gieo vần mà còn phải bàn bạc, thì sao đáng đi thi tiến sĩ!" Quý Hà khiêm tốn nhận mình kém cỏi, rồi dẫn mấy chục người đến xin chỉ bảo. Quyền Hành nói: "Vần này khó gieo. Các ông có muốn (?) lên ngồi nghe chỗ tôi gieo vần không?" Rồi ngâm to: "Mờ mờ mịt mịt, trong đó có vật; mịt mịt mờ mờ, trong đó có lượng; chó ngồi bên cạnh, diều quạt cánh bên trên." (Hai câu đầu nhại lời trong "Đạo Đức Kinh".) Quyền Hành lại giảng: "Thanh ngọc án là mâm đựng đồ ăn, cho nên nói chó ngồi chầu bên cạnh, diều quạt cánh bên trên." Mọi người cười lớn. (Trích sách "Can tử")

 LÝ VÂN HÀN

 Đời Đường, trong niên hiệu Hàm Thông, cử nhân Lý Vân Hàn đem dâng bài "Phú son môi". Lại có thơ của La Cầu viết: "Trước cửa sổ, núi xa treo màu biếc sống; ngoài trời, ráng tàn treo màu đỏ chín." Lại có Lý Hãn làm bài thơ đề "Vén mây mù thấy trời xanh", viết: "Nhan Hồi giống trời xanh." Tất cả đều bị quan chủ khảo trách mắng ngay giữa sân và đuổi về tại chỗ. Trong đám cử tử có người năm nào cũng soạn văn ký tên "Vô danh tử" (người không tên). Trước có bài "Cử nhân lộ bố" (bản hịch, bản cáo thị của người đi thi), sau có Hoàng Phủ Tùng soạn "Tề... Lăng toản yếu" (?), lại có Lý Vân Hàn soạn "Ngô vương [khuyết]", Lý soạn "Yết Thiên đế kỷ". Văn của "Vô danh tử": năm tể tướng họ Tiêu chủ trì kỳ thi, những bài Bùi Dụ làm nổi tiếng nhất, gần hơn một nghìn bài; Dụ bèn thôi không đi thi nữa. Năm ấy Lư Dung thi trượt liền mấy khoa (?), đến khóc trước miếu Văn Tuyên Vương suốt nửa ngày [khuyết].

 Thái Bình quảng ký, quyển 261

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều đình nhà Thanh biên soạn)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video