Thái Bình quảng ký, quyển 265
Khinh bạc (những kẻ nông nổi, coi thường người khác), phần 1
Lưu Tường, Lưu Hiếu Xước, Cấp Sư
Hứa Kính Tông, Huyện lệnh Doanh Xuyên, Thôi Thực
Đỗ Thẩm Ngôn, Đỗ Phủ, Trần Thông Phương
Lý Hạ, Thôi Biền, Lý Quần Ngọc
Phùng Quyên, Ôn Đình Quân, Người Tây Xuyên
Mạc khách (người giúp việc văn thư, mưu kế trong phủ của một quan trấn thủ) ở Hà Trung, Trần Bàn Tẩu, Thôi Chiêu Phù
Ôn Định, Tiết Năng, Cao Phùng Hưu
Lưu Tường
Lưu Tường người Đông Hoản cậy tài mà khinh người. Có lần ông nói với một con lừa: "Mày cố lên! Những kẻ như mày đã làm đến lệnh, bộc (Thượng thư lệnh và Bộc xạ, hai chức đứng đầu Thượng thư tỉnh, hàng tể tướng) cả rồi." Ông lại làm bài liên châu (thể văn ngắn có vần đối, gồm nhiều đoạn nối nhau như chuỗi ngọc, thường dùng để ngụ ý) chế giễu triều đình, chẳng bao lâu thì bị giết. (Trích sách Đàm tẩu)
Lưu Hiếu Xước
Lưu Hiếu Xước đời Lương coi thường Đáo Hiệp. Hiệp vốn xuất thân là người làm vườn. Hiệp nói với Hiếu Xước: "Nhà phía đông nhà tôi có miếng đất tốt, tôi định mua mà chủ không chịu bán. Có cách nào lấy được không?" Hiếu Xước đáp: "Sao anh không chở thật nhiều phân đổ dưới chân tường nhà họ cho họ khổ sở?" Hiệp hận Hiếu Xước đến chết, rốt cuộc Hiếu Xước bị Hiệp làm hại. (Trích sách Gia thoại lục)
Cấp Sư
Cấp Sư người Hoạt Châu. Từ chức úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp ở huyện) huyện Lật Thủy, ông được phong làm Giám sát ngự sử (quan thuộc Ngự sử đài, chuyên tuần xét, tố cáo lỗi của quan lại). Bấy giờ Đại phu Lý Càn Hựu đang làm huyện lệnh Vạn Niên. Sư đến tra xét ngục của huyện, Càn Hựu ra đón chậm trễ. Sư giận, chẳng ngoảnh lại mà bỏ đi, từ đó ôm hận.
Ít lâu sau Càn Hựu làm chức tuần sát. Vi Vụ Tĩnh là người cùng làng với Sư, làm phán quan (quan phụ tá xử lý công việc) cho Càn Hựu. Gặp lúc có chiếu thư phong Càn Hựu làm Trung thừa (Ngự sử trung thừa, phó trưởng quan Ngự sử đài, tức cấp trên của Cấp Sư), Càn Hựu quay sang nói với Vụ Tĩnh: "Người cùng làng của ông có thể ra đi được rồi, còn ông thì có thể vào thay được rồi." Thế là Sư bị giáng làm huyện lệnh Tân Lạc.
Sư tính nóng nảy, hấp tấp. Bấy giờ Trực trưởng Lý Xung Tịch là em họ của vua Cao Tông, phạm lỗi nhỏ. Sư sắp hặc tấu (dâng sớ tố cáo), khi nói chuyện lại gọi Xung Tịch là "em". Xung Tịch bảo: "Xung Tịch tôi là em họ của hoàng thượng. Ông họ Cấp, có họ hàng gì với nhà vua mà gọi tôi là em?" Sư xấu hổ thôi không nói nữa.
Có lần Sư giám sát lễ tế ở Thái miếu (miếu thờ tổ tiên nhà vua), trách mắng các quan coi việc và định hặc tấu họ. Các quan ấy suốt đêm đến sáng rình tìm lỗi của ông. Sư đi đôi giày xích tích (giày đỏ đế kép, thuộc bộ lễ phục khi tế) vào nhà xí, họ liền cùng nhau tố giác, ông mới chịu thôi. (Trích sách Ngự sử đài ký)
Hứa Kính Tông (truyện chính đã có ở quyển 249)
Hứa Kính Tông đời Đường tính khinh suất, gặp người thường hay quên mặt. Có người cho là ông không sáng dạ, ông nói: "Tự các anh khó nhớ thôi. Nếu là những người như Tào, Lưu, Thẩm, Tạ (Tào Thực, Lưu Trinh, Thẩm Ước, Tạ Linh Vận, các nhà văn nổi tiếng đời trước) thì dù sờ soạng trong bóng tối ta cũng nhận ra." (Trích sách Quốc sử toản dị)
Huyện lệnh Doanh Xuyên
Dương Quýnh, huyện lệnh huyện Doanh Xuyên ở Cù Châu đời Đường, giỏi văn chương học vấn, cậy tài mà kiêu ngạo, không được người đương thời dung nạp. Mỗi khi gặp các quan trong triều, ông đều gọi họ là "kỳ lân huyễn" (cái cốt độn làm hình con kỳ lân; chữ "huyễn" theo lối ghi âm đọc là hứa-oán). Có người hỏi vì sao, Dương nói: "Nay trong các trò diễn có trò giả làm kỳ lân: người ta khắc vẽ đầu và sừng, sửa sang da lông, phủ lên mình con lừa rồi cho chạy vòng quanh sân. Đến khi lột lớp da ra thì vẫn là con lừa. Kẻ không có đức mà mặc áo đỏ áo tía (áo của quan to) thì khác gì con lừa khoác da kỳ lân?" (Trích sách Triều dã thiêm tái)
Thôi Thực
Khi Thôi Thực làm Trung thư lệnh (trưởng quan Trung thư tỉnh, cơ quan soạn thảo chiếu lệnh, hàng tể tướng), Trương Gia Trinh làm Xá nhân (Trung thư xá nhân, quan soạn thảo chiếu chỉ, dưới quyền Trung thư lệnh). Thực coi thường ông, thường gọi là "Trương Để" (anh Trương ở dưới đáy). Về sau có lần bàn định mấy việc, ý kiến của Gia Trinh đều vượt hơn người khác. Thực kinh ngạc khen ngợi hồi lâu, nói với các đồng liêu: "Có biết không, Trương Để hóa ra cũng là người cùng hạng với chúng ta. Chỗ này rốt cuộc sẽ là chỗ ngồi của ông ta." Sau khi Thực chết hơn mười năm, ông người Hà Đông ấy (tức Trương Gia Trinh) quả nhiên làm Trung thư lệnh. (Trích sách Quốc sử toản dị)
Đỗ Thẩm Ngôn
Đỗ Thẩm Ngôn khi mới thi đỗ tiến sĩ, cậy tài kiêu ngạo, bị người cùng thời rất ghen ghét. Tô Vị Đạo làm Thiên quan thị lang (Thị lang bộ Lại, phó trưởng quan bộ coi việc tuyển bổ quan lại). Thẩm Ngôn dự kỳ tuyển quan, thi viết bài phán (bài văn xử đoán một vụ việc, một môn thi khi tuyển quan) xong, nói với người khác: "Vị Đạo ắt phải chết." Người ta hỏi vì sao, Thẩm Ngôn đáp: "Thấy bài phán của ta thì ông ta sẽ xấu hổ mà chết." Ông lại nói với người: "Văn chương của ta đáng để Khuất Nguyên, Tống Ngọc làm nha quan (viên quan nhỏ dưới trướng); nét chữ của ta đáng để Vương Hy Chi phải quay mặt về hướng bắc (tức chịu làm học trò)." Ông kiêu căng ngông cuồng đến thế.
Ông bị giáng làm Tư hộ (quan coi sổ hộ tịch, ruộng đất của châu) Cát Châu. Tư mã Chu Quý Trọng cùng Tư hộ viên ngoại Quách Nột bày đặt tội trạng cho Thẩm Ngôn, bắt giam vào ngục, định nhân cớ mà giết. Rồi đến khi bọn Quý Trọng mở tiệc say sưa, con trai Thẩm Ngôn là Đỗ Tịnh, mới mười ba tuổi, giấu dao trong người đâm Quý Trọng. Quý Trọng bị thương mà chết, Tịnh cũng bị đám người hầu chung quanh giết. (Trích sách Đàm tân lục)
Đỗ Phủ
Đỗ Công bộ Phủ (Đỗ Phủ, từng làm Công bộ viên ngoại lang) khi ở đất Thục, có lần say rượu trèo lên giường của Nghiêm Vũ, lớn tiếng hỏi: "Ông có phải con Nghiêm Đĩnh Chi không?" Vũ biến sắc. Phủ lại nói: "Tôi là cháu nội Đỗ Thẩm Ngôn đây." Vũ mới hơi nguôi giận. (Trích sách Chích ngôn)
Trần Thông Phương
Trần Thông Phương người huyện Mân. Năm Trinh Nguyên thứ mười, ông đỗ tiến sĩ khoa do Cố Thiếu Liên chủ khảo. Bấy giờ gặp lúc việc tuyển chọn rất công bằng, chọn lấy cả những người tài giỏi mà không có thế lực. Thông Phương hai mươi lăm tuổi đỗ thứ tư. Vì còn trẻ mà danh tiếng đã cao, ông khinh bạc, tự phụ.
Ông đỗ cùng khoa với Vương Bá, khi ấy Vương đã năm mươi sáu tuổi. Thông Phương khinh Vương thành đạt muộn màng, nhân buổi họp mặt các tân khoa, đùa vỗ lưng ông mà nói: "Lão Vương ơi, lão Vương ơi, kính tặng một tấm bảng đỗ!" Ý nói ông như mặt trời đã xế mà đường còn xa, đỗ đạt lúc này cũng như được tặng quan sau khi đã chết. Vương nói: "Tôi còn định thi tiếp khoa ba bài văn (khoa thi cao hơn, viết ba thiên)." Thông Phương lại nói: "Lão Vương ơi, một lần đã là quá lắm rồi, lẽ nào còn lần nữa?" Vương luôn ghi nhớ lời ấy trong lòng.
Ít lâu sau Thông Phương gặp tang cha mẹ, phải về quê. Vương quả nhiên liên tiếp đỗ các khoa cao, quan chức dần hiển đạt. Về sau Thông Phương ra làm việc đời, vào kinh, thì Vương đã ở hàng Thừa lang (các chức Tả thừa, Hữu thừa, Thị lang ở Thượng thư tỉnh) kiêm coi việc muối sắt (quản lý việc nhà nước độc quyền buôn muối và sắt). Thông Phương nghèo khốn, ít nơi nương tựa, không biết Vương vẫn ôm hận vì lời mình nói ngày trước, nên tìm đến cầu xin giúp đỡ. Người cùng khoa là Lý Hư Trung lúc ấy làm phó sứ, Thông Phương cũng làm thơ nhờ ông tiến dẫn, rằng: "Nên nhớ cánh chim tiều tụy bên đường, năm xưa may được cùng bay lên cây cao" (ý nói từng cùng thi đỗ).
Vương bất đắc dĩ bổ ông làm quan ở viện Giang Tây (cơ quan coi muối sắt ở địa phương). Ông đi nhậm chức chưa tới nơi thì bị đổi sang viện Chiết Đông; mới đi được nửa đường lại bị đổi sang viện Nam Lăng. Cứ qua lại như thế bốn lần, ngày càng khốn đốn. Ông lui về xét lỗi mình, nói với các cháu: "Ta tình cờ nói đùa, không ngờ ông Vương lại hận sâu đến thế. Người ta đối với lời nói, há nên coi là chuyện dễ dàng sao!" Chẳng bao lâu Vương được phong làm tể tướng, địa vị cách biệt quá xa, Thông Phương muốn xin lỗi cũng không còn cách nào, buồn bã ngóng trông rồi sinh bệnh mà chết. (Trích sách Mân Xuyên đa sĩ)
Lý Hạ
Trong khoảng năm Nguyên Hòa, tiến sĩ Lý Hạ giỏi làm thơ ca. Hàn Dũ rất hiểu và quý trọng ông, thường khen ngợi ông trong giới quan lại, nhờ vậy tiếng tăm Lý Hạ rất lớn. Bấy giờ Nguyên Chẩn còn trẻ, đỗ khoa minh kinh (khoa thi về thuộc và hiểu kinh sách, bị coi thấp hơn khoa tiến sĩ), cũng chuyên làm thơ văn, thường muốn kết giao với Hạ. Một hôm Chẩn mang lễ vật đến cửa xin gặp. Hạ xem danh thiếp, không cho vào ngay. Người hầu ra bảo: "Kẻ đỗ minh kinh thì có việc gì mà đến gặp Lý Hạ?" Chẩn không còn biết nói gì, vừa thẹn vừa giận bỏ về.
Về sau Chẩn từ chức Tả thập di (quan can gián, nhặt nhạnh chỗ sót của vua) đỗ chế khoa (khoa thi đặc biệt do vua mở), ngày càng nắm chức trọng yếu. Khi làm Lễ bộ lang trung, ông nhân đó bàn rằng tên húy của bậc cha ông nhà Lý Hạ có chữ Tấn (đọc giống chữ "tiến" trong "tiến sĩ"), nên Hạ không được dự thi. Hạ cũng vì tính khinh bạc mà bị người cùng thời bài xích, đến nỗi lận đận. Hàn Dũ tiếc tài, viết bài "Húy biện" (bàn về việc kiêng tên húy) để giải bày cho Hạ, nhưng rốt cuộc Hạ vẫn không thành danh. (Trích sách Kịch đàm lục)
Thôi Biền
Lý Đức Dụ bãi triều về nhà, thường cùng người họ hàng bên ngoại là Bùi Cảnh nói cười thân mật, không giữ khuôn phép. Lý hay hỏi Bùi những chuyện mới trong ngoài. Một lần Lý hỏi còn chuyện gì nữa không, Bùi đáp: "Không có chuyện gì mới, chỉ là hôm qua các lang quan (quan cấp lang trung, viên ngoại lang ở các bộ) dưới dốc tụ họp tiễn một vị lang quan ra làm thứ sử ở vùng sông hồ, mở tiệc tiễn ở nhà trạm, khách đến rất đông.
Có Bạch viên ngoại bộ Thương (bộ phận coi kho lương) đến sau cùng. Thôi Biền lang trung làm lục sự (người cầm trịch cuộc rượu), phạt bốn thẻ. Bạch tự thấy chức mình thấp, người ta lấn lướt, run sợ không dám chối từ. Người ở ghế trên rót bốn chén lớn, Bạch liền uống liền ba chén, còn một chén thì cầm lên, xin hỏi tên lý do bị phạt chén thứ tư. Thôi lang trung nói: 'Cũng chẳng có việc gì khác, chỉ là sao cứ phải đi đâu cũng tìm cách lách thoát như thế.' Lúc ấy Bạch lảo đảo ngã xuống chỗ ngồi dưới, rốt cuộc không uống mà bỏ đi. Người trong tiệc có kẻ cười, có kẻ rụt cổ. Chẳng biết hôm nay vị quan ấy đã dậy nổi chưa."
Lý nghe vậy giận lắm, nói: "Sao có thể chịu được! Lời ấy chắc là có thật chứ?" Bùi đáp: "Thật vậy." Lý lại hỏi: "Em có biết Bạch viên ngoại ở đâu không?" Cảnh đáp: "Người ấy ở ngõ kia, phường nọ." Lý nói: "Thay ta mời Bạch viên ngoại đến nhà." Bạch nhận lời mời mà lo sợ. Khi đến, Lý nói: "Lâu nay ta muốn thong thả bàn với ông việc trong triều ngoài nội. Trong vòng mười ngày, ông không cần ra ngoài giao thiệp." Ít lâu sau Bạch được phong Hàn lâm học sĩ, còn Thôi Biền bị cho làm thứ sử Phần Châu, rồi đổi làm thứ sử Minh Châu, lưu lạc ở các chức bên ngoài, không bao giờ được trở lại làm lang quan nữa, cuối cùng chỉ làm đến Hồng lư khanh (trưởng quan Hồng lư tự, cơ quan coi việc tiếp đón khách nước ngoài). (Trích sách Chi điền lục)
Lý Quần Ngọc
Lý Quần Ngọc tự là Văn Sơn, tính khinh suất, hay trêu chọc người. Có lần ông mượn thư của một mạc khách ở Giang Lăng để xin tiền thứ sử Lễ Châu là Ngải Ất. Lý nói với Ngải: "Tiểu sinh bệnh nặng lắm rồi, mong sứ quân ra tay cứu chữa thật mạnh." (Chữ "Ngải" cũng là tên cây ngải dùng để đốt cứu chữa bệnh, nên câu này vừa là xin cứu giúp vừa ám chỉ đốt ngải.) Lý dùng câu ấy để đùa vì họ của Ngải lạ ít người có. Ngải thấy Quần Ngọc khinh suất nên giúp đỡ chẳng được bao nhiêu. (Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn)
Phùng Quyên
Năm Đại Trung thứ tư, Phùng Quyên thi đỗ tiến sĩ, tiếng văn chương cao nhất trong bảng. Năm ấy nước Tân La dựng lầu cao, mang nhiều vàng lụa sang dâng tấu xin ông viết bài ký, người đương thời cho là vinh dự. Lúc đầu ông được bổ làm Tham quân phủ Kinh Triệu. Người ơn của ông (quan chủ khảo đã lấy ông đỗ) là tướng quốc Đỗ Thẩm Quyền. Đỗ được phong đi trấn Giang Tây, chiếu thư chưa ban ra, ông gọi Quyên đến bí mật báo việc định mời Quyên về làm việc dưới trướng, muốn giao cho việc soạn thư từ tấu sớ, dặn chớ tiết lộ.
Quyên lạy tạ ra về, ruổi ngựa thật nhanh, gặp bạn là Trịnh Tông. Tông thấy ông mặt mày hớn hở, dừng ngựa hỏi han tha thiết, Quyên liền đem chuyện người ơn mời mình kể cho biết. Tông liền cầm danh thiếp đến cửa nhà ông Đỗ người Kinh Triệu (tức Đỗ Thẩm Quyền) chúc mừng, nói rõ là nghe được từ bậc đàn anh họ Phùng. Ông Đỗ than giận, khinh Quyên nông nổi. Đến khi chiếu ban, mở mạc phủ (phủ làm việc của quan trấn thủ), Phùng không có tên trong đó, trong lòng lo nghĩ ngờ vực, không biết vì sao.
Ngày đoàn xe lên đường, từ cầu Bá ông Đỗ ngồi kiệu, các môn sinh đều tiễn ở Trường Lạc. Ông Đỗ vái dài Phùng mà nói: "Cố gắng lên nhé!" Từ đó tiếng nông nổi của Phùng lan khắp giới quan lại, rốt cuộc không hiển đạt. Trong thời gian ấy ông lại dính vào việc qua lại với các hoạn quan quyền thế, càng bị dư luận giới sĩ phu chê trách. Ông làm quan đến Từ bộ lang trung, thứ sử Mi Châu; sau làm quan cho nước Thục đến chức Ngự sử đại phu. (Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn)
Ôn Đình Quân
Trong khoảng năm Khai Minh (?), Ôn Đình Quân tài danh rất lớn, nhưng ít giữ gìn trong những việc nhỏ của cách ăn ở, lại đem văn chương ra làm hàng hóa (làm bài thuê cho người đi thi), người hiểu biết khinh ông. Chẳng bao lâu trong hàng quan cầm quyền lại có kẻ tâu vu rằng Đình Quân quấy nhiễu trường thi, nên ông bị đẩy ra làm úy huyện Phương Thành, Tùy Châu.
Lúc ấy Trung thư xá nhân Bùi Thản giữ việc thảo tờ chế (văn bản bổ nhiệm), ngượng ngùng ngậm bút hồi lâu. Có một viên lại già đứng bên, Thản nhân đó hỏi xem nên coi việc này là thăng hay giáng. Viên lại đáp: "Xá nhân nên viết lời trách phạt. Vì sao ư? Đỗ tiến sĩ thì ngang hàng với chức trưởng sử, tư mã ở châu lớn (đi làm úy huyện là bị hạ xuống)." Thản mới hiểu ra, nên trong tờ chế có câu so sánh ông với người "bên bờ đầm" (Khuất Nguyên bị đày lang thang bên đầm) và người ở "Trường Sa" (Giả Nghị bị đẩy đi làm quan ở Trường Sa).
Khi Đình Quân đi nhậm chức, các văn sĩ đua nhau làm thơ tiễn, chỉ bài của Kế Đường Phu là hay nhất:
"Thời thịnh trị cớ sao mãi khóc vì ngọc (như Biện Hòa ôm ngọc quý mà không ai biết, tức có tài không được dùng),
Trường An chẳng thấy xuân vườn Hạnh (nơi mở tiệc mừng tân tiến sĩ).
Chiếu phượng hoàng ban xuống tuy được ơn mệnh,
Tài anh vũ cao lại làm lụy thân (như Nễ Hành làm bài phú Anh vũ, tài cao mà bị hại).
Hãy uống rượu ngon cho tan nỗi hận dồn nén,
Chớ ngại dải ấn vàng (dải buộc ấn của quan nhỏ) phủi bụi đường.
Phương Thành nếu sánh với Trường Sa còn xa hơn,
Cách trở nghìn non với vạn bến sông." (Trích sách Chích ngôn)
Người Tây Xuyên
Người hai vùng Đông Xuyên và Tây Xuyên ở đất Thục thường khinh miệt nhau. Người Tây Xuyên nói: "Tử Châu (nơi đặt trị sở Đông Xuyên) chẳng qua là cái chợ quê ngoài cửa đông của ta, sao sánh đôi với ta được?" Tiết độ sứ (quan trấn thủ một vùng, nắm cả quân lẫn dân) Liễu Trọng Dĩnh nghe vậy, nói với các mạc khách: "Ta đứng ở triều đình ba mươi năm, trải hết các chức thanh cao hiển hách, hôm nay mới được làm thị lệnh (viên quan coi chợ) cho Tây Xuyên." Người nghe đều cười. Cho nên người đời nói người hai Xuyên phần nhiều khinh bạc. (Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn)
Mạc khách ở Hà Trung
Cha của tướng quốc Lưu Chiêm là Lưu Cảnh, người Liên Châu, lúc trẻ làm việc soạn thư từ tấu sớ cho Trịnh tư đồ ở Hán Nam. Nhân Cảnh đề thơ ở chỗ suối đá cạnh trạm Thương Sơn, ông Trịnh rất lấy làm lạ, khuyên Cảnh chuyên tâm học hành, bảo đến trạm phía trước thay áo gai, mang lễ vật đến ra mắt; về sau tiến cử Cảnh đi thi, Cảnh đỗ tiến sĩ, trải làm quan ở các đài, sảnh trong triều.
Chiêm mồ côi, nghèo khó mà có tài. Tuy thi đỗ nhưng không được vào con đường thăng tiến nhanh. Khi làm Đại lý bình sự (quan xét xử án ở Đại lý tự, cơ quan tư pháp), ông ăn cháo cũng không đủ, từng đến chỗ một nhà sư quen ở chùa An Quốc xin ăn, để lại mấy cuốn văn mình viết trên bàn của sư. Quân dung (Quan quân dung sứ, chức hoạn quan giám sát quân đội) đã về hưu là Lưu Dực dạo chơi chùa, thấy tập văn của Chiêm rất lấy làm lạ, thương cảnh nghèo nên giúp đỡ hậu hĩnh. Lại biết Chiêm người Liên Châu, trong triều không có ai nâng đỡ, ông nói với nhà sư: "Tôi tuy đã nhàn tản không được dùng, nhưng nhất định có thể đưa người này lên làm tể tướng."
Về sau Chiêm được bổ làm Thiếu doãn (phó quan đứng đầu phủ) phủ Hà Trung. Trong mạc phủ có một kẻ con nhà quý tộc nông nổi, khinh thường ông. Một hôm có lệnh triệu Chiêm về kinh, quan Phủ doãn mở tiệc tiễn. Viên mạc khách khinh bạc trước kia gọi Chiêm là "Doãn công" mà hỏi: "Về triều thì làm chức gì đây?" Chiêm đáp: "Gặp đường thì làm tể tướng." Các đồng liêu cười ồ, nhưng trong tiệc cũng có người lấy làm lạ lời ấy. Từ đó Chiêm với chức Thủy bộ viên ngoại lang được giữ việc tri chế cáo (soạn thảo chiếu chỉ cho vua), rồi vào Hàn lâm viện, cho đến được phong tể tướng. (Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn)
Trần Bàn Tẩu
Cha của Trần Bàn Tẩu là Trần Hỗ giỏi văn chương học vấn, nhất là say mê nội điển (kinh sách nhà Phật). Trong khoảng năm Trường Khánh, ông từng chú giải kinh Duy Ma dâng lên vua, có chỉ dụ từ trong cung bảo cho làm chức quan tốt. Các quan cầm quyền cho rằng Hỗ nhờ các sư ở nội đạo tràng (nơi tu tập, làm lễ Phật trong cung vua) tiến cử, nên dìm ông xuống nhiều, chỉ cho làm một chức phó nhỏ mà thôi.
Bàn Tẩu thân hình thấp bé, miệng nhô dài, răng thưa, rất giàu văn học, tự phụ có tài phò vua, nói năng khoác lác, tranh biện hăng hái, dù tiếp các bậc công khanh tể tướng cũng coi như chỗ không người. Lại tự liệu mình không phải hạng người hợp với lễ giáo nhà Nho, nên năm hai mươi tuổi xin làm đạo sĩ, đứng tên ở quán Hạo Thiên.
Đầu năm Hàm Thông, vào ngày sinh nhật vua, ba giáo (Nho, Phật, Đạo) cùng tranh luận, phía áo vàng (đạo sĩ) nhiều lần thua. Vua hơi không vui, ban lệnh: những người lớp sau mới vào nội đạo tràng, ai có thể đánh bại được bên nhà Phật thì cho tự tiến lên. Bàn Tẩu sửa áo, vâng chiếu ra tranh luận. Lúc ấy bên nhà Phật làm chủ luận, trong đề luận dẫn nhầm nghĩa trong sách giải thích kinh Niết Bàn. Bàn Tẩu lập tức quát: "Hoàng đế ngày đại lễ, muôn người hô vạn tuế, thầy miệng xưng là dâng lời chúc thọ mà lại dẫn kinh Niết Bàn (Niết bàn ở đây chỉ sự viên tịch, cái chết của Phật), thế là phạm tội đại bất kính!" Ban đầu nhà sư cho rằng Bàn Tẩu không thông sách Phật, đến lúc ấy ngơ ngác đến suýt ngã nhào. Từ đó Bàn Tẩu liên tiếp đánh bại mấy người, vua rất vui, tả hữu hô vạn tuế. Ngày hôm ấy vua ban ngay trước mặt cho ông một bộ áo tía.
Từ đó Bàn Tẩu mặc sức khinh nhờn, các bậc cao tăng đức lớn đều lo ngại ông. Có lời ngầm tâu đến tai vua rằng Bàn Tẩu là con nhà quan, không muốn mặc áo mũ đạo sĩ, chỉ mong được cai trị một huyện để ra sức báo đáp. Thế là có chỉ dụ trong cung cho ông làm huyện lệnh Chí Đức, Trì Châu. Bàn Tẩu nhậm chức chưa hết một kỳ khảo xét (thời hạn đánh giá thành tích quan lại), đã bỏ quan lên kinh dâng thư bàn việc.
Lưu Chiêm ở phường Thông Nghĩa (?) kéo ông làm vây cánh. Ông được vua triệu vào hỏi han ngoài giờ thường lệ suốt mấy khắc. Bàn Tẩu trình bày đến mấy chục điều, xét kỹ hết các tệ của thời cuộc. Lại nói: "Thần xin phá một nhà Biên Giam là đủ nuôi quân một hai năm." Vua hỏi Biên Giam là ai, ông đáp: "Là viên lại thân tín của tể tướng Lộ Nham." Vì thế ông bị Lộ Nham căm giận. Hôm sau có sắc lệnh nói Bàn Tẩu lừa dối tai vua, bới móc đại thần, bèn xóa tên khỏi sổ quan, giáng làm dân thường, đày đi Ái Châu.
Bàn Tẩu tuy đến cảnh khốn đốn, vẫn không vì thế mà hạ mình làm trái lẽ của mình. Ông vốn bị bệnh chân sưng nặng, đi lại các phiên trấn đều ngồi kiệu thẳng đến tận thềm hiên; đến đâu người ta cũng ngưỡng mộ. Đến khi Lộ Nham bị giáng chức, Bàn Tẩu được lượng di (cho người bị đày dời đến nơi gần kinh hơn), làm Tư mã Đặng Châu.
Bấy giờ là sau năm Canh Tý niên hiệu Quảng Minh, Lưu Cự Dung từ một tướng ở Từ Châu nổi lên, chiếm được Tương Dương, không biết đến Bàn Tẩu, chỉ đối đãi như một viên phụ tá ở một châu thuộc quyền tuần sát của mình. Bàn Tẩu từ Hán Nam đi xuống, giữa đường viết thư cho viên mạc lại của Cự Dung, nói: "Đã ra khỏi làng vô lễ, dần vào cõi thong dong." Cự Dung được thư giận lắm, sai hơn mười lính chạy nhanh mang công văn sang các vùng Đàm, Ngạc truy bắt Bàn Tẩu. Lúc ấy thiên hạ loạn lạc, không ai che chở cho ông, rồi ông bị đám lính hiếp đáp. Cả nhà ông ngược sông Hán đến Giả Tiệm thì bị giết, hơn ba mươi người không sót một ai. (Trích sách Chích ngôn)
Thôi Chiêu Phù
Bì Nhật Hưu là môn sinh của Trịnh Ngu ở Nam Hải. Trong dịp xuân quan (mùa xuân sau khi yết bảng, tân tiến sĩ dự các cuộc yến tiệc), ông từng dự tiệc ở Khúc Giang, say rượu ngủ trên một chiếc giường riêng, túi áo, rương sách bày bên cạnh, đều mới tinh. Người cùng khoa là Thôi Chiêu Phù, con của Thôi Liêu, vốn coi thường ông. Chiêu Phù cũng say, đi thay áo, thấy Nhật Hưu, tưởng là người vẫn quen thân, định lại gần hỏi han và trêu đùa. Tiểu đồng của Nhật Hưu vội chạy lên định gọi chủ dậy. Chiêu Phù biết đó là Nhật Hưu, liền nói: "Đừng gọi, hắn đang họp mặt với họ hàng (?)." Ý nói túi, rương của ông đều làm bằng da (chữ "bì" nghĩa là da, cũng là họ của ông). Người đương thời lấy chuyện ấy làm đề tài bàn tán.
Nhật Hưu từng đi chơi vùng Giang Hán. Bấy giờ Lưu Doãn Chương trấn thủ Giang Hạ, trong mạc phủ có viên Mục phán quan là người thân của Doãn Chương. Có kẻ gièm rằng Nhật Hưu coi thường ông ta. Doãn Chương vốn hay mượn rượu nổi nóng. Một hôm đang yến tiệc, ông bỗng giận dữ nói: "Sao anh dám coi thường Mục phán quan? Anh có biết thân mình rồi sẽ về đâu không? Bãi Anh Vũ ở ngay đây, chính là chỗ Hoàng Tổ dìm chết Nễ Hành (văn sĩ tài cao mà ngạo mạn đời Hán mạt, bị Hoàng Tổ giết) đấy!" Cả tiệc đều sợ hãi, Nhật Hưu chỉ biết rơi nước mắt. (Trích sách Ngọc tuyền tử)
Lại (một thuyết khác)
Có thuyết nói: Đông đô lưu thủ (quan giữ kinh đô phía đông là Lạc Dương) Lưu Doãn Chương là bậc đứng đầu về văn học, khí độ rất cao ngạo, cương trực; những kẻ hậu học tầm thường ít ai dám đến cửa. Trong khoảng năm Hàm Thông, ông từ chức Lễ bộ thị lang được phong làm Quan sát sứ (quan giám sát, cai quản một vùng gồm nhiều châu) Ngạc Châu. Năm sau Bì Nhật Hưu thi đỗ, sắp về thăm cha mẹ ở Đài (?), đường đi qua Giang Hạ, nhân đó đưa danh thiếp xin ra mắt. Lưu đãi ông rất hậu, đồ ăn thức uống biếu tặng hơn hẳn lệ thường, giữ lại nhiều ngày, rồi mở tiệc ở lầu Hoàng Hạc để mời ông.
Giám quân sứ và các quan tham tá đều đã đến đủ, sau đó Nhật Hưu mới đến theo lời mời, mà đã say rượu rồi. Lên lầu xong, Lưu thấy ông đến sau cùng lại còn mang hơi rượu đến dự, trong lòng khinh ông. Rượu qua mấy tuần, Nhật Hưu ăn nói lộn xộn, chẳng còn chút lễ kính nào. Lưu sa sầm mặt nói: "Thằng Ngô kia, chớ cậy chút tài mọn, hãy tạm giữ phận mình ở chỗ ngồi (?)." Nhật Hưu đáp: "Đại phu há phải là dòng họ Lưu ở Nam Nhạc chăng, sao mà kiêu căng như thế?" Lưu giận lắm, vung tay chỉ từ xa mà mắng: "Bì Nhật Hưu, có biết bãi Anh Vũ là nơi Nễ Hành chết không?" Nhật Hưu không dám đáp, chỉ ngất ngưởng như say. Người coi việc tiếp khách dìu ông ra. Hôm sau ông ăn mặc như dân thường lẩn trốn sang vùng Chiết Tả. (Trích sách Tam Thủy tiểu độc)
Ôn Định
Năm Càn Phù thứ tư, cuộc hội xuân ở Khúc Giang của các tân tiến sĩ đông vui hơn hẳn mọi năm. Có người tên Ôn Định, lâu năm lận đận ở trường thi, tính thẳng thắn phóng túng, rất bực sự nông nổi của người đương thời, nhân đó bày trò lạ để giễu cợt. Đến hôm ấy, ông mặc áo đẹp, ngồi kiệu, trang sức vàng ngọc phỉ thúy vượt xa mọi người, tỳ nữ theo hầu cũng ăn vận xứng như thế, đi qua đi lại dưới bóng liễu.
Lát sau các vị tân khoa từ lều lộ thiên đem nhạc xuống thuyền hoa, tưởng đây là nhà quyền quý, trong kiệu ắt là người đẹp, bèn sai chèo thuyền lại gần. Ai nấy đều nhìn chằm chằm vào kiệu, có kẻ buông lời trêu ghẹo không thôi. Đang lúc cả bọn cao hứng, Định bèn thò chân ra khỏi khe kiệu. Cẳng chân của Định rất to, dài và lông lá rậm rạp. Mọi người chợt trông thấy, đều lấy tay áo che mặt, vội bảo quay thuyền tránh đi. Có người nói: "Đây chắc là Ôn Định." (Trích sách Chích ngôn)
Tiết Năng
Tiết Năng tự phụ về văn chương mà lại nhiều lần được cử ra trấn giữ các vùng quân sự, nên thường buồn bực than thở. Nhân có bài thơ cảm ơn Hoài Nam gửi tặng trà Thiên Trụ, câu kết viết: "Đem cho kẻ quan thô thì thật là phí bỏ, may có hồn thơ nên mới đáng được nếm." Ý ông coi tướng trấn thủ (như mình) là quan thô. Khi trấn thủ Hứa Xương, lúc các mạc lại tụ họp, ông sai con trai đeo bao cung (ăn mặc theo lối võ quan) ra chào các mạc khách. Các mạc khách kinh ngạc, Năng nói: "Để cho nó giải hạn." Người đương thời cho ông là khinh bạc. (Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn)
Cao Phùng Hưu
Năm Đại Thuận, có chế lệnh cho Cố Vân cùng bọn Dương Chiêu Nghiệp, tất cả mười người, soạn sử. Khi ở vùng Giang Hoài, Vân gặp quan Gián nghị (quan can gián vua) Cao Phùng Hưu. Bấy giờ Bộc xạ Lưu Sùng Quy có tiếng thanh liêm, tao nhã khắp giới quan lại, em ông là Sùng Vọng lại đang làm tể tướng ở Trung thư. Vân thấy Phùng Hưu là bạn cũ của Sùng Quy, định đến cửa nhà Sùng Quy nên mong Phùng Hưu viết thư giới thiệu trước; Phùng Hưu đã nhận lời từ lâu. Đến lúc chia tay, Vân xin thư, Phùng Hưu trao cho một phong thư viết rất qua loa. Vân hơi nghi, lén mở ra xem: chỉ có một tờ, chẳng nhắc gì đến Vân, chỉ viết: "Dương Chiêu Nghiệp định đem đôi chân hôi dài một thước ba tấc giẫm (?) nát đường Long Vĩ (con đường dốc lên điện chính trong cung, nơi các quan đi vào chầu). Ý Hoàng đế (vua Ý Tông) dù đức mỏng cũng không đáng bị kẻ ấy thêu dệt; người cầm chính sự cũng thật quá lơ là." Vân chỉ biết thở dài mà thôi. (Trích sách Chích ngôn)
Thái Bình quảng ký, quyển 265
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do triều Thanh sưu tập, biên soạn theo lệnh vua)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video