Thiên 271 — Quyển 271

 Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn thời Tống, gom chép các truyện ký, truyện lạ từ xưa), quyển thứ hai trăm bảy mươi mốt.

 Phụ nữ (phần hai)

 Những người vợ hiền

 Từ tài nhân, Lư thị, Đổng thị

 Vợ Cao Duệ, con gái Thôi Kính, mẹ Lý Dư

 Con gái Lư Hiến, vợ Đặng Liêm, công chúa triều Túc Tông, vợ Phan Viêm, Lưu hoàng hậu, người đàn bà ở Hà Trì, Hạ thị

 Những người phụ nữ có tài

 Tạ Đạo Uẩn, Dương Dung Hoa, Thượng Quan Chiêu Dung

 Trương thị, vợ Đỗ Cao, vợ Trương Khuê

 Em gái Quan Đồ, Ngư Cơ, con gái Ngưu Túc

 Thận thị, Tiết Viện, Tôn thị

 Những người vợ hiền

 Từ tài nhân

 Từ thị, tên là Huệ, con gái của Từ Kiên. Mới sinh năm tháng đã biết nói. Đường Thái Tông lấy bà làm tài nhân (một bậc phi tần trong hậu cung), rồi đặc cách thăng lên sung dung (bậc phi tần cao hơn tài nhân). Khi việc binh đao chưa yên, bà dâng sớ can vua đừng sửa sang cung điện, lời lẽ rất trang nhã, hay đẹp. Vua cho là phải.

 Lư thị

 Khi Địch Nhân Kiệt làm tể tướng, ông có người dì họ là bà Lư, sống ở ngôi nhà riêng ngoài thành, phía nam cầu Ngọ Kiều. Bà dì chỉ có một người con trai, mà người ấy chưa từng lên kinh thành đến nhà họ hàng. Nhân Kiệt mỗi dịp phục lạp (hai dịp tế lễ lớn: tiết giữa mùa hè và tiết cuối năm) cùng những ngày cuối tháng, đầu tháng đều đến giữ lễ rất cẩn thận. Có lần sau trận tuyết, nhân ngày nghỉ, Nhân Kiệt đến hỏi thăm sức khỏe dì Lư, vừa gặp người em họ đeo cung tên, xách gà rừng, thỏ trở về. Người em dâng thức ăn lên mẹ, chỉ ngoảnh lại vái Nhân Kiệt một cái, vẻ rất coi nhẹ. Nhân Kiệt bèn thưa với dì: "Cháu nay làm tể tướng, em họ thích làm việc gì, cháu xin hết sức giúp cho được như ý (?)." Bà dì đáp: "Tể tướng thì cứ tự mình làm quan sang. Dì chỉ có một đứa con, không muốn để nó phải thờ một nữ chúa (ý chỉ Võ Tắc Thiên)." Nhân Kiệt rất hổ thẹn, lui ra. [Trích sách Tùng song tạp lục]

 Đổng thị

 Thời Võ Tắc Thiên, thái bộc khanh (quan đứng đầu Thái bộc tự, cơ quan coi xe ngựa của triều đình) Lai Tuấn Thần có thế lực rất lớn, quan lại trong triều đều sợ hãi, không dám nhìn thẳng. Thượng Lâm lệnh (viên quan coi vườn Thượng Lâm của nhà vua) là Hầu Mẫn một mực xu phụ hắn. Vợ Mẫn là Đổng thị can: "Tuấn Thần là giặc của nước, thế lực không bền lâu. Một mai việc của hắn đổ vỡ, bè đảng gian tà sẽ bị vạ trước tiên. Chàng nên giữ lễ mà tránh xa hắn." Mẫn bèn dần dần xa lánh. Tuấn Thần giận, đẩy Mẫn ra làm huyện lệnh huyện Vũ Long thuộc Phù Châu. Mẫn muốn bỏ quan về nhà. Đổng thị nói: "Cứ mau đi nhận chức, đừng xin ở lại." Mẫn bèn lên đường. Đến châu, Mẫn đưa danh thiếp vào ra mắt quan đứng đầu châu, nhưng viết nhầm cả một tờ giấy. Quan châu mở ra xem, thấy cuối tờ có chữ viết thừa, nổi giận nói: "Đến cái tên của mình viết còn không xong, sao làm được huyện lệnh!", rồi không cho nhận chức. Mẫn buồn bực khôn nguôi. Đổng thị nói: "Cứ ở lại đây, đừng xin đi." Ở được năm mươi ngày thì giặc ở Trung Châu đánh phá Vũ Long, giết viên huyện lệnh cũ, bắt cướp sạch cả nhà người ấy. Mẫn nhờ không được nhận chức mà giữ được toàn mạng. Về sau Tuấn Thần bị giết, bè đảng của hắn bị truy đuổi, đày xuống Lĩnh Nam, Mẫn lại được thoát. [Trích sách Triều dã thiêm tái]

 Vợ Cao Duệ

 Cao Duệ làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Triệu Châu, vợ là Tần thị. Giặc Mặc Xuyết (thủ lĩnh người Đột Quyết) phá Định Châu, kéo quân đến Triệu Châu. Từ trưởng sử (viên quan phó giúp việc thứ sử) trở xuống đều mở cửa thành đón giặc. Duệ hết kế, cùng Tần thị uống thuốc độc, làm như đã chết. Giặc khiêng hai người đến chỗ Mặc Xuyết. Hồi lâu, Xuyết đưa ra chiếc đai lưng có hình sư tử bằng vàng và chiếc áo bào màu tía, nói: "Hàng ta thì ta ban quan chức cho, không hàng thì chết." Duệ nhìn mà không nói gì, giả vờ ngoảnh sang nhìn vợ. Tần thị nói: "Đã chịu ơn nước, đền đáp chính là lúc này. Hôm nay nhận chức quan nhất phẩm (bậc quan cao nhất) của giặc thì có gì đáng gọi là vinh!" Cả hai đều nhắm mắt không nói. Qua hai ngày, giặc biết không thể khuất phục được, bèn giết họ. [Trích sách Triều dã thiêm tái]

 Con gái Thôi Kính

 Đời Đường, trưởng sử Ký Châu là Cát Mậu muốn hỏi con gái của Thôi Kính, huyện thừa (viên quan phó của huyện) huyện Nam Cung, cho con trai mình là Cát Húc. Kính không chịu. Nhân Kính mắc chuyện, Mậu bèn ép để cầu thân. Kính sợ, phải nhận lời. Bên kia chọn ngày đưa thư sính lễ cùng xe hoa rước dâu, đột nhiên kéo đến trước cửa. Vợ Kính là Trịnh thị lúc đầu không hay biết gì, ôm con gái khóc lớn: "Nhà ta xưa nay chưa từng có chàng rể họ Cát (?)!" Người con gái nằm lì không chịu dậy. Cô em gái nhỏ thưa với mẹ: "Cha gặp nạn gấp, đến bỏ mạng mà cứu cũng phải làm; giả như phải làm con hầu còn không nên từ chối, huống chi là về một nhà có danh vọng, có gì đáng xấu hổ! Chị nếu không chịu thì con xin đi thay." Rồi lên xe mà đi. Về sau Cát Húc thăng đến chức bình chương sự (chức tể tướng). Vợ hiền mà biết lẽ phải, người bàn chuyện đều khen là vẻ vang. Húc vì tranh chấp với Hà Nội vương Vũ Ý Tông mà bị đẩy ra làm tư mã (viên quan phụ tá ở châu) Ôn Châu, rồi mất. [Trích sách Triều dã thiêm tái]

 Mẹ Lý Dư

 Mẹ của giám sát ngự sử (quan có nhiệm vụ xem xét, tố cáo sai phạm của quan lại) Lý Dư là người thanh bạch, giản dị, trong sạch. Dư lĩnh gạo bổng lộc đưa về nhà, bà sai người đong lại, thấy thừa ba thạch (thạch: đơn vị đong lường lớn). Hỏi vì sao, viên thư lại đáp: "Theo lệ, phần của ngự sử thì không gạt bằng miệng đấu." Lại hỏi tiền xe chở là bao nhiêu, viên ấy nói: "Theo lệ, ngự sử không phải trả tiền xe chở." Bà giận, bắt đem trả lại số gạo thừa cùng tiền xe, rồi trách mắng Dư. Dư bèn truy xét viên quan coi kho và định tội. Các ngự sử khác đều có vẻ hổ thẹn. [Trích sách Triều dã thiêm tái]

 Con gái Lư Hiến

 Văn Xương tả thừa (một chức phó quan ở sảnh Thượng thư, thời Võ hậu gọi sảnh này là Văn Xương đài) Lư Hiến có người con gái thứ hai, trước lấy chồng họ Trịnh. Chồng chết sớm, nàng thề không lấy chồng nữa. Nàng dung mạo đoan trang, xinh đẹp, phong thái rất cao. Anh rể nàng là Vũ lâm tướng quân (tướng chỉ huy cấm quân Vũ lâm) Lý Tư Xung, sau khi chị nàng mất, dâng tấu xin cưới nàng để nối duyên, vua cho phép. Anh em trong nhà đều không dám nói ra. Tư Xung chọn ngày sửa lễ, lễ vật rất hậu, đem đến tận nhà. Lư thị đóng chặt cửa, lớn tiếng mắng: "Đồ lão nô, ta không phải người xứng đôi với ngươi!" Rồi trèo tường sang nhà người thân, cắt tóc. Tư Xung tâu lên, vua xuống sắc không ép đổi chí của nàng. Về sau nàng đi tu làm ni cô, rất tinh tấn (siêng năng, gắng sức tu hành). [Trích sách Triều dã thiêm tái]

 Vợ Đặng Liêm

 Đặng Liêm ở huyện Cung Cao, Thương Châu, lấy vợ là con gái họ Lý. Lấy nhau chưa tròn một năm thì Liêm mất. Lý thị mới mười tám tuổi, giữ chí thờ chồng, đặt bàn thờ người chết, mỗi ngày ba lần dâng cơm, đến khóc; mặc áo vải, ăn rau suốt sáu bảy năm. Bỗng một đêm nàng mơ thấy một chàng trai dáng vẻ rất đẹp, muốn cầu nàng làm vợ. Trong mơ nàng không chịu. Từ đó đêm nào cũng mơ thấy, nàng trước sau vẫn không nhận, cho là yêu tinh, bèn viết bùa, đọc chú để trừ, nhưng rốt cuộc vẫn không dứt được. Lý thị than: "Ta đã thề không đổi tiết, thế mà bị thứ này quấy nhiễu, chắc vì dung mạo ta chưa tàn." Bèn cầm dao cắt tóc, mặc áo gai không giặt, tóc rối không chải, mặt mũi nhem nhuốc, mình bôi tro. Kẻ kia lại đến tạ nàng: "Phu nhân có tiết tháo như tre, như cây bách (bền vững, không đổi qua mùa đông), không thể lay chuyển được." Từ đó không còn mơ thấy nữa. Quan đứng đầu quận dựng biển nêu khen ở cổng làng nàng; đến nay vẫn còn làng Tiết Phụ (làng người đàn bà giữ tiết). [Trích sách Triều dã thiêm tái]

 Công chúa triều Túc Tông

 Túc Tông bày tiệc (?) trong cung, các nữ con hát diễn trò giả, trong đó có người mặc áo xanh, cầm hốt đóng vai tham quân (trò hề "tham quân": một vai làm viên quan tham quân bị trêu chọc). Cuối niên hiệu Thiên Bảo, tướng người Phiên là A Bố Ân bị xử tội, vợ hắn bị sung vào Dịch Đình (khu trong cung giữ người nhà kẻ phạm tội làm nô tì). Người vợ ấy giỏi làm trò, nên bị xếp vào hàng nhạc công, vì thế được cho đóng vai tham quân. Công chúa can: "Trong cung kỹ nữ không ít, cần gì phải dùng người này. Nếu A Bố Ân quả là kẻ phản nghịch thì vợ hắn cũng là người cùng chịu tội, không nên đến gần chỗ ngồi của bậc chí tôn. Nếu quả hắn bị oan, thì sao nỡ để vợ hắn lẫn lộn với đám con hát, làm trò cười cho người ta? Thiếp tuy rất ngu, nhưng thật cho là không nên." Vua cũng xót thương, bèn bỏ trò ấy và tha cho vợ A Bố Ân. Từ đó mọi người kính trọng công chúa là người hiền. [Công chúa tức là mẹ của Liễu Thịnh. Trích sách Nhân thoại lục]

 Vợ Phan Viêm

 Thị lang (chức phó quan đứng đầu một bộ) Phan Viêm, thời Đức Tông làm Hàn lâm học sĩ (quan thân cận chuyên soạn thảo chiếu chỉ cho vua), được ơn sủng hết sức khác thường. Vợ ông là con gái của Lưu Yến. Có viên kinh doãn (quan đứng đầu kinh đô) nọ có việc cần gặp, chờ mấy ngày liền không được, bèn biếu người gác cổng ba trăm tấm lụa. Phu nhân biết chuyện, nói với Phan: "Làm bề tôi mà đến kinh doãn muốn xin gặp một lần phải biếu đầy tớ ba trăm tấm lụa, thì sự nguy hiểm có thể biết được." Rồi vội khuyên ông rời chức. Con trai bà là Phan Mạnh Dương mới làm Hộ bộ thị lang, phu nhân lo sợ, bảo: "Với tài của con mà ngồi ở hàng thừa lang (các chức quan cao ở sảnh Thượng thư), mẹ sợ tai họa ắt sẽ đến." Mạnh Dương giảng giải nhiều lần, bà mới nói: "Nếu không phải vậy thì thử mời những người cùng hàng với con đến, để mẹ xem." Mạnh Dương bèn mời khắp những người thân quen. Khách đến, phu nhân ngồi sau rèm nhìn. Xong việc, bà mừng rỡ nói: "Đều là hạng ngang con cả, không đáng lo nữa." Rồi hỏi: "Chàng trẻ tuổi mặc áo xanh thẫm ngồi cuối là ai?" Mạnh Dương đáp: "Đó là bổ khuyết (quan chuyên can gián, bổ sung chỗ thiếu sót cho vua) Đỗ Hoàng Thường." Phu nhân nói: "Người này khác hẳn, ắt sẽ là bậc khanh tướng có tiếng." [Trích sách U nhàn cổ xuy]

 Lưu hoàng hậu

 Hậu Đường Thái Tổ đến châu (?), gặp biến ở trạm Thượng Nguyên (bị Chu Ôn mở tiệc rồi đánh úp), căm giận muốn quay quân đánh. Lưu hoàng hậu lúc ấy đi theo quân, nói với Thái Tổ: "Ông vì nước đánh giặc, nay vì mối giận riêng trong một chén rượu mà đánh thành, thì lẽ trái sẽ thuộc về ta. Chi bằng rút quân về, tự có triều đình xét bàn phải trái." Thái Tổ bèn rút quân. Khoảng niên hiệu Thiên Phục, Chu Đức Uy bị quân Biện (quân của Chu Ôn) đánh bại, ba quân tan vỡ. Quân Biện thừa thế đánh ta, Thái Tổ sợ hãi, bàn với Đức Uy bỏ thành ra giữ Vân Châu. Lưu hoàng hậu nói: "Thiếp nghe Vương muốn bỏ thành mà chạy ra phiên trấn bên ngoài, ai bày kế ấy?" Đáp: "Bọn Tồn Tín nói." Lưu hậu nói: "Tồn Tín vốn là đứa chăn dê ở vùng phiên phía bắc, biết gì đến thành bại. Vương vẫn thường cười Vương Hành Du bỏ quyền mất thế, bị người ta giết, nay lại muốn bắt chước hắn sao? Năm trước Vương lánh nạn sang đất Thát Đát, suýt bị hãm hại, nhờ gặp lúc triều đình nhiều việc mới được trở về. Nay một sớm ra khỏi thành thì sẽ có biến bất ngờ, làm sao còn đi xa tới vùng phiên phía bắc được." Thái Tổ bèn thôi. Ở lại vài ngày, binh sĩ tan chạy lại tụ về, trong thành yên ổn, đó là nhờ sức Lưu hậu. [Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn]

 Người đàn bà ở Hà Trì

 Năm Lương Tổ (Chu Ôn) vây đánh vùng Kỳ, Lũng, kéo quân đến Phượng Tường. Soái Tần là Lý Mậu Trinh sai viên võ quan Lý Kế Lãng đem quân đến cứu. Đến nơi thì đại thắng (?), bắt sống, thu hàng hơn bảy nghìn người. Khi quay quân về đến huyện Hà Trì, bắt được một thiếu phụ rất có nhan sắc. Kế Lãng thích nàng, cho ở trong trướng quân. Đi về phía tây hơn mười lăm chặng đường, mỗi lần hắn muốn ép, nàng đều nói: "Mẹ chồng tôi nghiêm khắc, chồng tôi hay ghen, xin lấy cái chết thay cho việc ấy." Viên tướng giận, đem uy thế ra dọa, nhưng rốt cuộc không khuất phục được nàng. Hắn cười mà thương, rốt không xâm phạm, sai người đưa nàng về nhà. [Trích sách Ngọc đường nhàn thoại]

 Hạ thị

 Ở Duyện Châu có người đàn bà nhà thường dân họ Hạ, người trong làng gọi là Chức Nữ (cô thợ dệt). Cha mẹ nàng làm ruộng. Chồng nàng gánh hàng buôn bán, đi lại các quận. Hạ thị về làm vợ chưa đầy mười ngày thì chồng đi xa, mỗi lần đi mấy năm mới về, về được mấy ngày lại đi. Tiền lời kiếm được, hắn dùng nuôi một người vợ khác ở nơi khác, không đưa một đồng nào giúp nhà. Hạ thị biết, nhưng mỗi khi chồng về vẫn vui vẻ chăm lo, chưa từng để lộ ra nét mặt. Người chồng hổ thẹn, không yên lòng, lại càng vô cớ đánh mắng nàng; nàng cũng không đáp lại. Mẹ chồng đã già lại bệnh, đói rét thấu xương. Nàng đi dệt thuê để nuôi, tiền công kiếm được đều đưa hết cho mẹ chồng, còn mình thì chịu đói rét. Mẹ chồng lại không hiền, ngày ngày hành hạ, nàng càng thêm cung kính, nhỏ nhẹ, ôn hòa để làm vui lòng bà, trước sau không hề oán than. Có lần chồng dắt người vợ yêu về nhà, Hạ thị gọi người ấy là em gái, không chút giận dỗi. Hạ thị làm vợ hơn hai mươi năm, chồng ở nhà chưa được nửa năm, vậy mà nàng vẫn siêng năng phụng dưỡng, trước sau không oán, đáng gọi là hiền và hiếu. [Trích sách Ngọc đường nhàn thoại]

 Những người phụ nữ có tài

 Tạ Đạo Uẩn

 Tạ Đạo Uẩn là vợ Vương Ngưng Chi. Vương Hiến Chi (em chồng) bàn luận nghĩa lý với khách mà không thắng được. Đạo Uẩn sai người hầu gái ra thưa: "Xin được giải vây cho chú." Rồi bà giăng tấm màn che bằng lụa xanh để tự che mình, ngồi sau màn tranh luận với khách, khách không bẻ được. [Trích sách Độc dị chí]

 Dương Dung Hoa

 Cháu gái của Dương Lâm Xuyên tên là Dung Hoa, từ nhỏ (?) đã giỏi làm văn. Nàng từng làm bài thơ "Tân trang" (Trang điểm buổi sớm), những người thích chuyện văn chương rất khen. Thơ rằng:
Chim ngủ giật mình vừa tỉnh giấc,
Rèm buồng nhân sáng sớm mở ra.
Thoa phượng xoắn bằng sợi vàng,
Gương loan có đài bằng ngọc.
Trang điểm xong như vừa từ ao bước ra,
Người ngỡ từ dưới trăng đi tới.
Tự thương rốt chẳng ai trông thấy,
Muốn đi lại còn ngập ngừng.

 Thượng Quan Chiêu Dung

 Đời Đường, khi Thượng Quan Chiêu Dung (chiêu dung: một bậc phi tần trong cung) còn trong bụng mẹ, mẹ là Trịnh thị mơ thấy thần nhân trao cho một cái cân lớn, nói: "Lấy cái này mà cân đo thiên hạ." Sinh được đầy tháng, Trịnh thị đùa con: "Con có phải là người cân đo thiên hạ không?" Đứa bé ê a đáp: "Phải." Khi còn trong tã, gặp tai họa nhà, bà bị đưa vào Dịch Đình. Năm mười bốn tuổi đã thông minh, hiểu biết sắc sảo, tài hoa không ai sánh. Võ hậu nghe tiếng, cho gọi đến thử tài, bà cầm bút viết xong ngay, bài nào cũng như đã soạn sẵn từ trước. Từ niên hiệu Thông Thiên đến trước niên hiệu Cảnh Long, bà luôn giữ việc soạn văn thư cho nhà vua. Những mưu tính việc quân, việc nước, cùng quyền lớn giết hay tha, phần nhiều do bà quyết định. Còn như việc tìm kiếm người tài giỏi, làm cho văn chương hưng thịnh, khiến trong nước có nhiều kẻ sĩ ưa văn học, trong triều hiếm bề tôi không học hành, suốt hai mươi năm ngoài dân gian không bỏ sót người tài, ấy là nhờ sức bà. Nhưng về cuối đời, bà khá kết bè đảng với người ngoài, khinh suất đùa bỡn quyền thế, triều đình đều sợ. Huyền Tông dẹp loạn thì giết bà. [Trích sách Cảnh Long văn quán ký]

 Trương thị

 Yên Văn Trinh công Trương Thuyết (tước Yên quốc công, tên thụy là Văn Trinh) gả con gái cho nhà họ Lư. Người con gái từng xin cha một chức quan cho bố chồng. Cha bãi chầu về, nàng hỏi. Ông không nói gì, chỉ chỉ vào cái chân chống giường cho nàng xem. Người con gái lạy rồi về nhà, bảo chồng: "Cha chồng được chức chiêm sự (quan đứng đầu Chiêm sự phủ, coi việc trong cung thái tử) rồi." (lối đố ngầm, cái chân chống giường gợi đến tên chức quan (?)) [Trích sách ... tái (?)]

 Vợ Đỗ Cao

 Vợ Đỗ Cao là Lưu thị giỏi làm thơ. Cao thi nhiều lần không đỗ, bèn trở về. Sắp đến nhà, vợ gửi thơ đón trước, rằng:
Chàng rõ ràng có tài lạ,
Cớ sao năm nào cũng bị đánh trượt trở về (?).
Nay mặt thiếp thẹn với mặt chàng,
Chàng có về thì hãy về lúc gần tối.
Cao xem thơ, lập tức quay đi, rốt cuộc thi đỗ. [Trích sách Ngọc Tuyền tử]

 Vợ Trương Khuê

 Khoảng niên hiệu Hội Xương (?), viên tướng ở biên giới là Trương Khuê đi đóng giữ biên ải hơn mười năm. Vợ là Hầu thị thêu một bài thơ hồi văn (thơ đọc xuôi đọc ngược đều thành bài) xếp thành hình (?), đến cửa cung dâng lên vua. Thơ rằng:
Xa cách đã hơn mười thu,
Ngồi trước gương sao nỡ lại trang điểm.
Nghe nhạn bay về (?) liền viết thư gửi,
Thấy sương sa trước đã may áo xiêm.
Mở rương gấp lụa, nước mắt đã rơi,
Cầm chày nện vải, ruột càng như đứt.
Thêu thành hình này dâng thiên tử,
Mong cho người đi chinh chiến sớm về quê.
Vua xuống sắc ban ba trăm tấm lụa để nêu khen tài đẹp của nàng. [Trích sách Trữ tình thi]

 Em gái Quan Đồ

 Quan Đồ có một em gái rất thông minh, văn học, thư từ đều khiến người ta cảm động (?). Đồ thường nói với bạn bè: "Nhà tôi có một vị tiến sĩ, chỉ tiếc là không chải tóc búi đầu như đàn ông thôi (ý nói là phụ nữ)." Về sau Đồ ngụ ở Giang Lăng. Có người lái buôn muối họ Thường, người vùng Tam Hiệp, của cải nghìn vàng, cũng ở Giang Lăng, kết giao rất thân với Đồ; Đồ cũng đối đãi với ông như bậc trưởng giả. Vài năm sau ông Thường mất, có một người con trai, dáng vẻ khá có phong thái nho nhã, tuổi còn trẻ (?) mà đã hơi biết chữ nghĩa. Đồ rốt cuộc gả em gái cho người ấy, tức là Thường Tu. Quan thị cùng Tu đọc sách, học tập hơn hai mươi năm, tài học sâu rộng, vượt hẳn những người cùng lứa. Năm Hàm Thông thứ sáu, Tu thi đỗ; tọa chủ (quan chủ khảo, người lấy đỗ cho mình) là tư không Lý Úy.
 Trước đó, La (?) ở Giang Đông thi hỏng về đông, có thơ từ biệt Tu rằng:
Sáu năm vất vả giữa phố phường kinh đô,
Lại tìm đường rẽ về phía đông Ngũ Hồ.
Danh thẹn với một cành biếc trong vườn quế (ý nói chưa thi đỗ),
Gỏi cá nhớ sông Tùng Giang, cá đỏ đầy thuyền.
Đời nổi trôi rốt cuộc nên thuận theo tính mình,
Làm trai cần gì phải ai cũng thành công.
Chỉ có Bão Thúc (bạn tri kỷ của Quản Trọng thời Xuân Thu, ý chỉ người bạn hiểu mình) là hiểu ta sâu,
Ngày sau buồm cói trăm thước căng gió.
 Lại đêm thu ở Quảng Lăng, đọc ba bài phú Tu làm, lại ngâm thơ gửi Tu rằng:
Vào đất Thục, về đất Ngô, ba bài thơ,
Cất trong rương còn quý hơn kiếm báu của thầy.
Đêm ở Kiếm Quan đọc, như nghe Tương Như (?),
Bước thu ngâm thơ, xót cảnh Tùy Dạng Đế (?).
Cảnh vật cũng biết thua ngòi bút mạnh,
Tình đời ai chẳng hẹn cho bẻ cành cao (đỗ đạt cao).
Sang năm tháng hai trong gió xuân,
Kẻ nhàn trên đảo sông sẽ được an ủi nỗi nhớ.
 Danh vọng của Tu được như thế, Quan thị cũng có phần giúp sức. Về sau Tu mất, Quan thị tự làm văn tế chồng, người đương thời tranh nhau chép lại. [Trích sách Nam Sở tân văn]

 Ngư Cơ

 Nữ đạo sĩ Ngư (Huyền) Cơ, tên tự là Huệ Lan, rất có tài thơ văn. Khoảng niên hiệu Hàm Thông, nàng lấy bổ khuyết Lý Ức. Về sau tình yêu phai nhạt, nàng xuống núi, vào quán Hàm Nghi làm đạo sĩ. Thơ nàng có câu:
Dễ tìm được của báu vô giá,
Khó gặp được chàng trai có lòng.
Lại có câu:
Lan (?) tàn úa trở về vườn xuân,
Dương liễu đông tây níu buộc thuyền khách.
Từ đó nàng buông thả, thành kỹ nữ. Rốt cuộc vì giết người tì nữ hầu mà bị kinh doãn Ôn Chương xử tử. Có tập thơ lưu hành ở đời. [Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn]

 Con gái Ngưu Túc

 Con gái lớn của Ngưu Túc tên là Ứng Trinh, lấy chồng là Dương Đường Nguyên ở Hoằng Nông (?). Từ nhỏ nàng đã thông minh, nghe qua là thuộc. Năm mười ba tuổi đã đọc thuộc hơn hai trăm quyển kinh Phật, cùng hơn mấy trăm quyển sách Nho, sách chư tử, sách sử; họ hàng đều kinh ngạc. Lúc đầu Ứng Trinh chưa đọc Tả truyện, đang định dạy cho nàng, thì một đêm mới chợp mắt, nàng bỗng đọc sách Xuân Thu, bắt đầu từ câu "Vợ cả của Lỗ Huệ công là Mạnh Tử mất", cho đến câu "Trí Bá tham lam lại ngang bướng, nên họ Hàn, họ Ngụy phản lại mà diệt hắn", tất cả ba mươi quyển, không sót một chữ, đến sáng thì xong. Khi đọc như có người dạy, có lúc như đối đáp với ai. Cha nàng kinh hãi, gọi mấy lần đều không đáp. Đọc xong thì tỉnh, hỏi vì sao, nàng cũng không biết. Thử bảo mở sách ra thì đã thuộc làu. (Câu tiếp theo tối nghĩa (?)) Nàng làm hơn trăm bài văn. Về sau học thấu cả tam giáo (ba đạo: Nho, Phật, Lão), hiểu rộng, nhiều tài. Đêm nào ngủ say cũng bàn luận với các văn nhân, đều là những người có tiếng thời xưa, qua lại hỏi vặn nhau; có khi xưng là Vương Bật, Trịnh (Huyền?), Vương Diễn, Lục Cơ, tranh biện sắc bén; có khi bàn văn chương, luận danh lý (học thuyết bàn về danh xưng và lẽ huyền diệu của phái huyền học thời Ngụy Tấn), thường mấy đêm liền không dứt. Năm hai mươi bốn tuổi thì mất.
 Nay chọn bài văn "Võng lượng vấn ảnh phú" (Bài phú: Quầng mờ hỏi cái bóng) của nàng chép vào thiên này. Lời tựa viết: "Năm Canh Thìn, tôi mắc bệnh đau nặng, nằm liệt không dậy suốt mười tuần (một trăm ngày), tinh thần suy sụp, thân thể gầy mòn, thuốc men chữa trị càng nhiều mà bệnh không bớt. Cảm ý trong sách Trang Tử có chuyện võng lượng (cái quầng mờ nhạt bao quanh cái bóng) trách cái bóng, nên mượn chuyện ấy làm bài phú (thể văn có vần, trải bày tả cảnh, tả ý), mong giải được bệnh."
 Võng lượng hỏi cái bóng của tôi rằng: "Ngài là người tài giỏi, thông đạt, con người sáng suốt, học trùm cả lục nghệ (sáu môn học của nhà Nho), văn gồm cả trăm nhà; tìm sâu lời bí áo của Đạo gia, dò ý thâm kín của nhà Phật. Đã kính cẩn (?) lo việc bếp núc trong nhà, lại hâm mộ người xưa trong sử sách. Không làm điều giả dối để cầu danh, không hại vật để làm lợi cho mình. Đức tốt như thế thì tinh thần đủ để nương cậy, cớ sao lại để dáng vẻ gầy yếu, tinh thần sa sút, phiền muộn trên gối chiếu, tiều tụy trong áo khăn? Ngài chỉ gửi mình vào hình hài, hình hài với ngài gần gũi nhau, sao không dạy nó chuộng đức, bảo nó tự giữ lấy nề nếp? Như vậy là khác với vợ Lão Lai vui với đạo, khác với vợ Lương Hồng yên phận nghèo (hai người vợ hiền thời xưa). Hay là mắc bệnh lâu mà không còn chỗ nương sống, hay là coi rẻ (?) mà muốn quên thân mình? Nay tiết đổi năm dời, cuối tháng chạp sang đầu xuân, nắng tạnh chiếu khắp đồng nội, khí ấm lay động cành mai cành liễu; nước tan băng chảy vòng quanh hiên, gió hiền hòa thổi vào cửa sổ. Vốn có thể giải sầu, trừ bệnh, vui thần, dưỡng thọ, sao lại lặng lẽ chẳng lo liệu gì, tự chuốc lấy lỗi?"
 Bóng bèn bừng lên đáp: "Ngươi ở chốn không người, chơi ở xứ ly mị (loài yêu quái núi rừng); hình dạng đã được vẽ trên đỉnh nhà Hạ (vua Vũ đúc chín cái đỉnh, khắc hình các loài yêu quái), tên lại được chép trong sách Trang Tử, sao điều thấy không rộng, lời bàn không sâu? Bóng nhờ mặt trời mà sinh, hình nhờ người mà hiện, đâu phải lời nói mà hiểu được, sao phân biệt được tiết trời cảnh vật? Theo tối sáng mà mất còn, theo hình hài mà đổi khác. Kẻ ngu sợ bóng nên cái tính hèn kém lộ ra; người trí nhìn bóng nắng mà thấy được nỗi lòng tiếc thời gian trôi, tuổi về già. Đẹp hay xấu là do mình, cái bóng có tội gì mà bị trách? Vả ta nghe rằng chỗ tinh túy của đạo tột bậc thì mờ mịt, chỗ cùng cực của đạo tột bậc thì tối tăm lặng lẽ. Bậc đạt nhân (người thấu suốt lẽ đời) phó mặc tính mệnh dài hay ngắn; người quân tử thuận theo vận thời thông hay tắc. Hối lận (ân hận, tiếc nuối, theo cách nói của Kinh Dịch) không trói buộc được, vinh hiển không mê hoặc được; mất (?) mà không cho là mất, được mà không cho là được. Ngươi sao lại giận ta không thưởng ngoạn xuân thơm, trách ta không chuộng trang sức hoa lệ? Vả tiết tháo ta giữ, trí ngươi sao đo lường được?"
 Lời chưa dứt, võng lượng sợ hãi giật mình, than thở đứng dậy nói: "Tôi sinh ra ngoài cõi xa xôi, lớn lên nơi hoang vu, chưa hiểu người trí giữ mình thế nào, nên mới đến hỏi ngài. Bóng đã bàn đến chỗ cực kỳ huyền diệu, xin trọn đời ẩn mình lui tránh."
 Trước kia Ứng Trinh mơ thấy được sách (?) rồi ăn đi; mỗi lần mơ ăn mấy chục quyển thì lối văn lại đổi khác một lần, như thế không chỉ một lần, bèn giỏi làm phú, tụng (thể văn ca ngợi). Tập văn của nàng tên là "Di phương" (Hương thơm để lại). [Trích sách Ký văn]

 Thận thị

 Thận thị là con gái một nhà nho ở (?) Bắc Lăng. Nghiêm Quán Phu, người đỗ khoa tam sử (khoa thi về ba bộ sử: Sử ký, Hán thư, Hậu Hán thư), nhân đi du ngoạn (?) mà kết duyên với nàng, cùng xe về Kỳ Xuân. Hơn mười năm không có con, Quán Phu bèn bới lỗi để bỏ vợ, bắt về đất Nhị Chiết. Thận thị khảng khái lên thuyền, họ hàng ra bờ sông tiễn. Người vợ bèn làm thơ để từ biệt Quán Phu. Quán Phu đọc, xót xa cảm động, bèn lại làm vợ chồng như xưa. Thơ của Thận thị rằng:
Thuở ấy lòng đôi ta đã gắn bó,
Mưa tan mây bay chỉ trong chốc lát.
Từ đây cánh buồm (?) lẻ loi ra đi,
Không nỡ lại lên núi Vọng Phu (núi trông chồng).
[Trích sách Vân Khê hữu nghị]

 Tiết Viện

 Người đất Hào Lương là Nam Sở Tài đi chơi vùng Trần, Dĩnh đã lâu năm. Quan thái thú Dĩnh Châu mến phong thái của chàng, muốn gả con gái cho. Sở Tài vốn đã có vợ ở nhà, nhưng vì được quan Dĩnh Châu biết đến, bỗng quên cả nghĩa mà nhận lời ngay. Chàng bèn sai đầy tớ về nhà lấy đàn và sách, dường như không còn lòng quay về với vợ cũ; có khi lại nói là đi cầu đạo ở núi Thanh Thành, thăm sư ở núi Hành Nhạc, không còn để tâm đến danh vọng, quan chức nữa. Vợ chàng là Tiết Viện giỏi viết chữ, vẽ tranh, khéo làm văn, cũng biết (?) được ý chồng, bèn ngồi trước gương tự vẽ chân dung mình, kèm một bài thơ bốn vần gửi cho chồng. Sở Tài nhận được chân dung và bài thơ của vợ, rất hổ thẹn, vội từ chối mối hôn như Tuấn Bất Nghi (người đời Hán từng từ chối lấy con gái quyền thần Hoắc Quang). Vợ chồng bèn sống với nhau đến già. Câu nói trong làng rằng: "Thuở trước vợ bỏ chồng, ngày nay chồng bỏ vợ; nếu không khéo vẽ tranh, phòng trống ắt một mình." Thơ Tiết Viện vẽ chân dung gửi chồng rằng:
Muốn đặt bút vẽ tranh,
Trước cầm gương báu cho ngay ngắn.
Đã sợ dung nhan tiều tụy,
Dần thấy tóc mai (?) tàn phai.
Mắt lệ vẽ ra thì dễ,
Ruột sầu tả ra thì khó.
Sợ chàng quên hẳn thiếp đi,
Thỉnh thoảng hãy mở tranh ra xem.
[Trích sách Vân Khê hữu nghị]

 Tôn thị

 Tôn thị ở Lạc Xương là vợ của tiến sĩ (người thi đỗ khoa tiến sĩ) Mạnh Xương Kỳ, giỏi làm thơ. Một hôm nàng đốt hết tập thơ của mình, cho rằng tài văn thơ không phải việc của đàn bà, từ đó chuyên giữ đạo làm vợ, lo việc trong nhà. Tôn thị có bài thơ thay chồng tặng người cây nến sáp trắng, rằng:
Ánh sáng hơn đèn bạc, hương sánh hoa lan,
Một cây ngọc trắng lạnh buốt thấu người.
Ngày sau trong cung cấm, đêm gió xuân,
Lúc say thảo chiếu thư nhà vua, hãy soi cho kỹ.
Lại có bài thơ nghe đàn, rằng:
Ngón tay ngọc gảy dây đỏ (?) lại trong trẻo,
Nỗi sầu oán của Tương phi (vợ vua Thuấn, khóc chồng bên sông Tương) khó nghe nhất.
Thoạt ngỡ gió mát xào xạc động,
Lại như mưa chiều lất phất rơi.
Gần như suối chảy xuống từ núi biếc,
Xa như (?) đổ xuống từ chốn xanh xa (?).
Đêm khuya đàn dứt, lòng buồn bã,
Sương ướt khóm lan, trăng sáng đầy sân.
Lại có bài thơ tạ người đưa rượu, rằng:
Ai (?) đem rượu trong gửi người sầu,
Trong vắt, ngọt thơm, hương vị thật.
Đẹp nhất là đêm gió trăng bên cửa sổ xanh,
Một chén sóng sánh, xuân tràn đầy lòng.
[Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn]

 Thái Bình quảng ký, quyển thứ hai trăm bảy mươi mốt.

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh vâng lệnh vua biên soạn).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video