Thái Bình quảng ký, quyển 273
Phụ nữ, phần bốn
Chu Hạo, Lý Tú Lan, Đỗ Mục
Lưu Vũ Tích, Lý Phùng Cát, Người đi thi ở Lạc Dương
Thái Kinh, Kỹ nữ Vũ Xương, Vi Bảo Hành
Tào sinh, La Cầu, Từ Nguyệt Anh
Chu Hạo
Thái bộc khanh (quan đứng đầu Thái bộc tự, cơ quan coi xe ngựa của nhà vua) Chu Hạo là con nhà quyền quý, sức rất khỏe. Trong khoảng năm Thiên Bảo (niên hiệu Đường Huyền Tông, 742–756), Hạo còn trẻ, thường kết bạn rong chơi chốn lầu xanh, lại còn nuôi cả những kẻ trốn tội. Chàng tìm các kỹ nữ nổi tiếng trong thành, sà vào như ruồi bu mùi tanh, chẳng có ai mà không chiếm được.
Bấy giờ ở phường Tĩnh Cung có một kỹ nữ tên Dạ Lai, tuổi còn nhỏ, cười có duyên, ca múa giỏi không ai bằng; các công tử nhà quý tộc phá cả gia sản để được rước nàng. Lúc ấy Hạo cùng mấy kẻ giàu có thay phiên nhau giữ nàng làm của riêng. Một hôm, mẹ nàng nói với Hạo: "Ngày ấy là sinh nhật Dạ Lai, lẽ nào để quạnh quẽ?" Hạo cùng đám bạn bè qua lại đua nhau tìm của quý, góp được mấy chục vạn tiền, hẹn nhau đến nhà nàng uống rượu. Các nhạc công Hạ Hoài Trí, Kỷ Hài Hài đều là những tay đàn giỏi bậc nhất thời bấy giờ.
Vừa đóng cửa ngồi vào cuộc, chợt nghe tiếng đập cửa rất gấp. Hạo dặn người trong nhà đừng mở. Hồi lâu, bên ngoài phá then cửa xông vào: một thiếu niên mặc áo tía, mấy chục người cưỡi ngựa theo hầu, chửi mắng bà mẹ. Đó là con của tướng quân Cao Lực Sĩ (viên hoạn quan được Đường Huyền Tông hết mực sủng ái). Bà mẹ và Dạ Lai khóc lóc lạy van, khách khứa toan bỏ về. Hạo lúc ấy đang tuổi máu nóng, lại cậy sức mình, thấy bọn tùy tùng kia không phải đối thủ, bèn bước tới trách hắn cậy thế, xắn tay đánh nhau. Gã áo tía ngã gục dưới nắm đấm, gãy cả xương hàm, bị thương nặng, máu chảy ròng ròng. Hạo liền xông ra ngoài chạy trốn.
Bấy giờ viên quản trạm dịch Đô Đình là Ngụy Trinh có lòng nghĩa hiệp, ưa nuôi khách riêng. Hạo đem tình thật đến nương nhờ. Trinh giấu chàng trong chỗ vợ con gái mình ở. Lúc ấy quan sở tại truy bắt rất gắt. Trinh sợ lộ tung tích, bèn ban đêm sửa soạn hành trang, buộc vào lưng chàng mấy thỏi bạc, rồi nói: "Chu Giản Lão ở Biện Châu là một nghĩa sĩ già, lại cùng họ với cậu, nay cậu có thể đến nương nhờ. Nhưng phải khiêm tốn, cung kính, đừng lơ là."
Chu Giản Lão vốn là một đại hiệp, thấy thư của Ngụy Trinh thì rất mừng. Hạo bèn lạy ông, nhận làm chú, rồi kể rõ sự tình. Giản Lão cho chàng ở trong một chiếc thuyền, dặn chớ tùy tiện ra ngoài, lo cho ăn ở rất hậu. Ở được hơn một năm, chợt nghe trên thuyền có tiếng khóc. Hạo lén nhìn, thấy một thiếu phụ mặc áo trắng để tang, rất xinh đẹp, đang cùng Giản Lão an ủi nhau. Tối ấy Giản Lão bỗng đến chỗ Hạo, hỏi: "Cậu đã lấy vợ chưa? Tôi có cô em họ lấy anh Giáp, Giáp chết mà không có con, nay chẳng còn nơi nương tựa, có thể về hầu hạ cậu." Hạo lạy tạ, ngay tối ấy cô em họ về với Hạo.
Hạo có được hai con gái, một con trai, vẫn ở trong thuyền. Một hôm Giản Lão chợt bảo Hạo: "Việc đã yên rồi. Mặt mũi cậu xấu xí, ắt không ai nhận ra, có thể đi chơi vùng Giang Hoài (vùng đất giữa sông Trường Giang và sông Hoài)." Rồi tặng hơn trăm nghìn tiền, khóc lớn mà chia tay. Thế là Hạo thoát nạn. (Trích "Dậu Dương tạp trở")
Lý Tú Lan
Lý Tú Lan là phận gái mà nổi tiếng có tài. Lúc mới năm, sáu tuổi, cha bế nàng ra sân, nàng làm thơ vịnh hoa tường vi, câu cuối rằng: "Lâu ngày chưa bắc giàn, lòng dạ rối tung hoành" (chữ "bắc giàn" đọc gần giống chữ "lấy chồng", nên câu thơ ngầm ý con gái lâu chưa lấy chồng mà lòng rối bời). Cha giận nói: "Con bé này sau sẽ giỏi văn chương, nhưng ắt sẽ thành đàn bà mất nết." Rốt cuộc đúng như lời ông.
Tú Lan từng cùng các bậc hiền sĩ họp mặt ở chùa Khai Nguyên, huyện Ô Trình. Nàng biết Lưu Trường Khanh người Hà Gian mắc bệnh sa đì, bèn nói với ông: "Sơn khí nhật tịch giai" (câu thơ của Đào Uyên Minh, nghĩa là "khí núi sớm chiều đẹp"; nhưng "sơn khí" đọc giống tên bệnh sa đì, nên nàng mượn câu thơ để trêu ông). Trường Khanh đáp: "Chúng điểu hân hữu thác" (cũng là thơ Đào Uyên Minh, nghĩa là "bầy chim vui vì có nơi nương"; chữ "điểu" là chim, trong lời tục còn chỉ bộ phận kín của đàn ông, nên ông mượn câu này để trêu lại). Cả tiệc cười ồ. Người bàn chuyện khen cả hai đều khéo.
Tú Lan có thơ rằng: "Nước xa trôi thuyền tiên, sao lạnh theo xe sứ." Đó là cảnh giới đẹp của thơ năm chữ. Trên so với Ban Cơ (tức Ban Tiệp Dư, nữ thi nhân đời Hán) thì không bằng, dưới so với Hàn Anh (?) thì có thừa, cũng là bậc hào kiệt về thơ trong giới phụ nữ.
Nàng từng làm bài "Bài ca suối chảy Tam Hiệp" (Tam Hiệp là ba hẻm núi lớn trên sông Trường Giang) rằng:
"Nhà thiếp vốn ở chốn mây núi Vu,
Nước chảy núi Vu thường tự nghe.
Đàn ngọc gảy lên càng xa vắng,
Tựa như ngày ấy nghe trong mộng.
Tam Hiệp xa xôi mấy nghìn dặm,
Một lúc chảy vào khuê phòng sâu.
Đá lớn, thác xiết sinh dưới ngón tay,
Sóng bay sóng chạy nổi lên trong dây đàn.
Ban đầu ngỡ nước phun trào chứa cả sấm gió,
Lại như nức nở chảy mà không thông.
Ghềnh vòng thác uốn, thế sắp hết,
Lúc lại tí tách giữa bãi cát bằng.
Nhớ xưa Nguyễn công (Nguyễn Tịch, danh sĩ đời Tấn) soạn khúc này,
Khiến Trọng Dung (Nguyễn Hàm, cháu Nguyễn Tịch) nghe mãi không chán.
Một khúc vừa xong lại một khúc,
Nguyện cùng suối chảy mãi nối nhau."
(Trích "Trung hưng gian khí tập")
Đỗ Mục
Trung thư xá nhân (quan ở Trung thư tỉnh, lo soạn thảo chiếu lệnh của vua) đời Đường là Đỗ Mục, lúc trẻ có tài hơn người, đặt bút là thành thơ. Khoảng hai mươi tuổi, chàng đỗ tiến sĩ (khoa thi chính của triều đình để chọn người làm quan), lại đỗ cả chế khoa (khoa thi đặc biệt do vua ra lệnh mở). Mục trẻ mà tài giỏi, tính phóng túng, buông thả, tuy cũng tự kiềm chế nhưng không ngăn nổi mình.
Gặp lúc thừa tướng Ngưu Tăng Nhụ ra trấn giữ Dương Châu, mời Mục làm tiết độ chưởng thư ký (viên chức coi giấy tờ, văn thư cho tiết độ sứ). Ngoài việc công, Mục chỉ lấy tiệc tùng rong chơi làm việc chính. Dương Châu là chốn đẹp đẽ; mỗi khi chiều xuống trong thành nhiều lớp, trên các lầu ca kỹ thường thắp hàng vạn ngọn đèn lụa đỏ, sáng rực giăng khắp không trung. Trên con phố dài chín dặm ba mươi bước, người đeo châu ngọc chen chúc, trông xa như cõi tiên. Mục thường ra vào rong ruổi trong đó, không đêm nào bỏ. Lại có ba mươi tên lính thay áo thường dân đi theo sau, lén bảo vệ chàng; đó là lệnh kín của Tăng Nhụ. Thế mà Mục tự cho là mình khéo, không ai hay biết; đi đến đâu cũng vui thú, chẳng có gì không vừa ý. Cứ như thế mấy năm.
Đến khi được gọi về triều làm thị ngự sử (quan giám sát, có quyền vạch tội các quan), Tăng Nhụ bày tiệc tiễn ở sảnh giữa, nhân đó răn rằng: "Với khí khái và chí lớn của ngài thị ngự sử, hẳn ngài sẽ tự đi tới con đường thênh thang. Nhưng ta thường lo ngài không biết tiết chế chuyện phong tình, có khi làm hại đến sức khỏe." Mục nói dối: "Tôi may vẫn thường tự giữ gìn, không đến nỗi để ngài phải lo." Tăng Nhụ cười mà không đáp, sai người hầu gái lấy ra một chiếc hòm sách nhỏ, mở ngay trước mặt Mục. Trong đó là những bản báo cáo kín của lính đi theo, có tới hàng trăm tờ, tờ nào cũng ghi: "Đêm nọ Đỗ thư ký qua nhà kia, vô sự"; "Đêm nọ dự tiệc ở nhà kia, cũng vậy." Mục nhìn mà vô cùng xấu hổ, khóc lạy tạ ơn, suốt đời mang ơn. Cho nên khi Tăng Nhụ qua đời, Mục viết bài văn khắc lên mộ, hết lời ca ngợi, để đền ơn người tri kỷ.
Mục làm ngự sử đã lâu thì được phân công làm việc ở Lạc Dương (tức làm "phân ty", ở cơ quan của triều đình đặt tại kinh đô phía đông là Lạc Dương). Bấy giờ Lý tư đồ Nguyện (tư đồ là một trong ba chức quan có phẩm hàm cao nhất triều đình) đã thôi trấn giữ, về sống nhàn, ca kỹ trong nhà xa hoa bậc nhất đương thời; danh sĩ ở Lạc Dương đều đến yết kiến. Lý mở tiệc lớn, các quan trong triều và bậc thượng lưu không ai không đến; riêng Mục là quan giữ phép nước nên Lý không dám mời. Mục nhờ một người khách trong tiệc ngỏ ý muốn dự. Lý bất đắc dĩ gửi thư mời gấp. Mục lúc ấy đang ngồi uống rượu một mình, đã ngà say, nghe mời liền đến ngay.
Khi ấy trong tiệc rượu đã ngà, kỹ nữ hơn trăm người, ai cũng tài nghệ tuyệt vời, nhan sắc khác thường. Mục ngồi một mình ở hàng phía nam, trợn mắt nhìn chăm chăm, uống cạn ba chén đầy, rồi hỏi Lý: "Nghe nói có người tên Tử Vân, là ai vậy?" Lý chỉ cho. Mục lại nhìn đăm đăm hồi lâu, nói: "Quả không hư danh, nên đem tặng tôi." Lý cúi đầu cười, các kỹ nữ cũng quay đầu bật cười. Mục lại tự uống ba chén, ngâm to rồi đứng dậy:
"Nhà đẹp hôm nay mở tiệc gấm,
Ai gọi ngự sử phân ty đến?
Bỗng buông lời cuồng, kinh cả tiệc,
Hai hàng má phấn một lúc quay nhìn."
Ý khí nhàn nhã, ung dung, như thể bên cạnh không có ai.
Mục lại vì tuổi đã dần già, thường hồi tưởng chuyện cũ mà làm thơ, rằng:
"Lưu lạc giang hồ chở rượu đi,
Eo Sở mảnh mai, tình trong lòng bàn tay (eo Sở: vua nước Sở thích người eo thon, chỉ người đẹp eo nhỏ; trong lòng bàn tay: tích nàng Triệu Phi Yến người nhẹ có thể múa trên bàn tay, chỉ người đẹp nhỏ nhắn).
Mười năm tỉnh một giấc mộng Dương Châu (?),
Chỉ được mang tiếng phụ bạc chốn lầu xanh."
Lại có thơ rằng:
"Chén lớn như thuyền, một hơi cạn sạch,
Mười năm tuổi xuân chẳng phụ ông (?).
Hôm nay tóc mai bạc bên giường ngồi thiền,
Khói trà nhẹ bay trong gió hoa rơi."
Cuối năm Thái Hòa (niên hiệu Đường Văn Tông, 827–835), Mục lại từ chức thị ngự sử ra làm phụ tá cho Thẩm Truyền Sư ở mạc phủ (phủ quan riêng của vị quan trấn giữ một vùng) Giang Tây, Tuyên Châu. Tuy đi đến đâu cũng rong chơi, nhưng rốt cuộc không để ý đến ai; người ta đều cho rằng chưa gặp người hợp ý chàng. Đến khi nghe nói Hồ Châu là quận nổi tiếng, cảnh vật xinh đẹp, lại nhiều người đẹp hiếm có, chàng bèn quyết lòng đến đó chơi.
Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Hồ Châu là ông Ất nọ, vốn thân thiết với Mục, rất hiểu ý chàng. Khi Mục đến, ông thường bày tiệc riêng, đưa chàng đi khắp nơi; phàm kỹ nữ, ca nữ nào sức ông gọi được đều cho ra hết. Mục chăm chú nhìn, nói: "Đẹp thì đẹp đấy, nhưng chưa thật hoàn hảo." Ất lại dò ý chàng. Mục nói: "Tôi muốn bày một cuộc vui đua thuyền trên sông cho cả dân trong châu đến xem. Đợi khi bốn phía người tụ lại như mây, tôi sẽ thong thả đi ngắm, mong lúc ấy may ra tìm được người." Ất rất mừng, làm đúng như lời.
Đến ngày, người xem hai bên bờ đông như bức tường. Đến chiều vẫn chẳng tìm được ai. Cuộc vui sắp tàn, thuyền ghé vào bờ, thì trong đám đông có một bà lão trong xóm dắt theo một bé gái búi tóc hai bên, mới hơn mười tuổi. Mục nhìn kỹ rồi nói: "Đây mới thật là quốc sắc (sắc đẹp bậc nhất trong nước); những người trước kia quả là bày ra vô ích." Bèn sai người nói với bà mẹ, muốn đón cô bé lên thuyền. Bà lão và cô gái đều sợ hãi. Mục nói: "Ta chưa lấy ngay đâu, sẽ hẹn đến sau." Bà lão hỏi: "Năm sau nếu ngài thất hứa thì tính sao?" Mục đáp: "Không quá mười năm, ta ắt sẽ làm quan giữ quận này. Mười năm mà không đến thì tùy bà gả nó cho ai cũng được." Bà mẹ bằng lòng. Mục bèn tặng lễ vật hậu hĩnh làm tin, rồi chia tay.
Vì thế khi về triều, Mục luôn nhớ đến Hồ Châu, nhưng vì chức quan còn thấp nên chưa dám ngỏ lời xin. Ít lâu sau chàng được bổ làm thứ sử Hoàng Châu, Trì Châu, rồi lại dời sang Mục Châu, đều không như ý. Mục vốn thân với Chu Trì; gặp lúc Trì làm tể tướng, chàng bèn gửi liền ba lá thư xin được giữ Hồ Châu, lấy cớ em trai bị đau mắt, mong được chữa ở vùng phía nam sông. Năm Đại Trung thứ ba (năm 849), chàng mới được bổ làm thứ sử Hồ Châu; khi đến nơi thì đã mười bốn năm trôi qua. Cô gái đã hẹn ước nay đã lấy chồng được ba năm, sinh ba đứa con.
Mục nhậm chức xong, liền gửi thư sai người đi gọi. Bà mẹ sợ con gái bị cướp mất, nên dắt cả đứa con nhỏ cùng đến. Mục vặn hỏi bà: "Trước đây bà đã hứa với ta, sao lại bội ước?" Bà đáp: "Trước kia hẹn mười năm, mười năm ngài không đến thì mới gả. Nó lấy chồng đã ba năm nay rồi." Mục bèn lấy tờ giao ước cũ ra xem, cúi đầu hồi lâu, rồi nói: "Lời ước đúng là như vậy; ép buộc thì chẳng lành." Bèn tặng lễ hậu rồi cho về. Nhân đó chàng làm thơ tự thương mình:
"Tự mình đi tìm xuân đã muộn,
Chẳng nên buồn bã oán mùa hoa.
Gió dữ thổi rụng hết sắc hồng thắm,
Lá xanh rợp bóng, quả đã đầy cành."
(Trích "Đường khuyết sử")
Lưu Vũ Tích
Lưu Vũ Tích đi nhậm chức ở Cô Tô (tức Tô Châu), đường đi qua Dương Châu. Vị quan đứng đầu châu là Đỗ Hồng Tiệm mời rượu, Vũ Tích say mềm trở về trạm dịch. Khi hơi tỉnh, thấy hai cô gái bên cạnh, ông giật mình vì đó không phải người của mình. Hai cô nói: "Trên tiệc, ngài lang trung (quan cấp vụ trong các bộ của triều đình; ở đây chỉ Vũ Tích) có làm thơ tặng ngài tư không (một trong ba chức quan phẩm hàm cao nhất triều đình; ở đây chỉ Đỗ Hồng Tiệm), nên ngài đặc biệt sai hai kỹ nữ chúng tôi đến hầu ngủ." Thế nhưng đó là thơ làm trong lúc say, ông chẳng nhớ gì cả. Sáng hôm sau, ông viết thư tạ ơn; họ Đỗ cũng rộng lượng bỏ qua.
Vũ Tích chỉ là quan lang, quan châu mà khinh suất mạo phạm bậc tam ty (hàng quan đầu triều như tư không), há chẳng quá lắm sao? Thơ rằng:
"Búi tóc cao, tóc mây, trang điểm kiểu trong cung,
Gió xuân một khúc Đỗ Vi Nương (tên một khúc hát).
Ngài tư không thấy mãi đã thành chuyện thường,
Mà đứt hết ruột gan ông thứ sử Tô Châu."
(Trích "Vân Khê hữu nghị")
Lý Phùng Cát
Thừa tướng Lý Phùng Cát tính bướng bỉnh, ngang ngạnh, lại hay ngấm ngầm nghi ngờ, ganh ghét, thích hãm hại người mà chẳng chút hổ thẹn. Khi ông làm cư thủ (quan lưu thủ, coi giữ kinh đô phía đông là Lạc Dương), Lưu Vũ Tích có một kỹ nữ rất đẹp, ai cũng biết tiếng. Lý cậy uy thế và danh vọng, tha hồ ra oai, ban ơn; các quan triều đình làm việc ở Lạc Dương lo lấy lòng ông còn không kịp. Một hôm, ông ngầm bày kế để đoạt nàng. Ông hẹn rằng: "Ngày ấy sẽ mở tiệc trước sảnh giữa trong hoàng thành, xin các vị quan đưa những người thiếp yêu quý đến sớm." Những người hơi có nhan sắc đều đến đúng hẹn. Ông sai người giữ cổng cho kỹ nữ nhà họ Lưu vào trước. Cả kinh thành kinh ngạc, nhưng không ai dám nói gì. Lưu chẳng có kế gì, hoảng sợ, đành nuốt hận.
Hôm sau, Lưu cùng mấy người thân đến yết kiến, nhưng Lý gặp như thường lệ, ngồi thong thả rất lâu mà tuyệt nhiên không nói gì đến chuyện ấy (?). Mọi người trong phòng chỉ lặng lẽ nhìn nhau. Xong việc, vái một vái rồi lui ra. Lưu than thở trở về, không biết làm sao, bèn uất ức làm bốn bài thơ, phỏng theo bài "Tứ sầu" (Bốn nỗi sầu, bài thơ của Trương Hành đời Hán), rằng:
"Trâm ngọc ghép lại, hai bên không duyên,
Cá ở đầm sâu, hạc (?) ở trời.
Đắc ý rồi, chim loan tía thôi múa trước gương,
Nhắn rằng chim xanh (chim đưa thư cho tiên nữ, chỉ người đưa tin) thôi ngậm thư.
Chậu vàng đã đổ, nước khó hốt lại,
Phím đàn ngọc vứt mãi, chẳng nối dây (?).
Ngại (?) đi qua dưới núi Mi Vu (tích người vợ bị bỏ, lên núi hái cỏ mi vu, gặp lại chồng cũ),
Từ xa đem lệ hồng rưới xuống suối vàng."
"Loan bay về cây xa, đậu nơi nào?
Phượng được tổ mới, lòng đã đi.
Ngọc bích hồng còn vương hương ngào ngạt,
Mây biếc vừa tan, tin tức bặt.
Biết rõ ngọc đã vấy bẩn, ném vào bùn (?),
Mà vẫn còn lo liệu vàng mua tiếng cười.
Từ nay trên đầu núi có hòn đá giống người (tích hòn Vọng Phu, người vợ đứng trông chồng hóa đá),
Mang dáng đàn ông, ngấn lệ sâu."
"Người từng ở đâu, còn tìm mà xem?
Tuy là sống mà xa lìa, cũng như chết rồi.
Bên cây mua tiếng cười, hoa đã già,
Dưới cửa sổ vẽ mày, trăng vẫn còn tàn.
Mây che kẽm Vu, tiếng nói dung nhan dứt,
Đường cách cầu sao (cầu Ô Thước nơi Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau), qua lại khó.
Chớ lạ thơ làm xong mà chẳng có giọt lệ,
Vì đổ hết nước biển Đông cũng phải cạn."
"Ba núi tiên chẳng thấy, biển mênh mông,
Há có dấu tiên còn tìm được?
Chim xanh đi rồi, đường mây dứt,
Hằng Nga về rồi, cung trăng sâu.
Cửa sổ the xa tưởng xuân về nhớ nhau,
Màn sách ai thương đêm ngâm một mình?
Đoán rằng đêm qua tấm gương trên trời (tức mặt trăng),
Chỉ vì riêng soi lòng hai người."
(Thấy trong "Bản sự thi")
Người đi thi ở Lạc Dương
Có người đi thi là anh Ất nọ, người ở Lạc Dương, tình cờ quen một kỹ nữ tên Mậu Anh; lúc ấy Anh còn rất nhỏ tuổi. Đến khi Ất đến vùng phía nam sông, tình cờ gặp lại nàng trong một tiệc rượu, bèn tặng thơ rằng:
"Nhớ xưa thuở đầu qua lầu liễu,
Mậu Anh tuổi nhỏ còn e thẹn.
Cách cửa sổ chưa từng nghe nói lớn tiếng,
Trước gương từng thấy tập búi tóc (búi tóc người lớn, lễ kỹ nữ bắt đầu tiếp khách).
Một lần chia tay ở Trung Nguyên, đôi ta đều đã lớn tuổi,
Trở lại đất Nam, thấy nàng phong lưu.
[Hát (?)] rồi rót rượu kể chuyện xưa,
Mây biếc lác đác gợi sầu chiều."
Người đi thi nhân đến yết kiến vị tiết độ sứ, bèn ở lại làm khách mấy tháng; vị tướng ấy đãi rất hậu. Tiệc rượu thường xuyên, chàng cùng cô tửu củ (người giữ luật lệ trong cuộc uống rượu, thường do kỹ nữ đảm nhận; ở đây là Mậu Anh) đùa vui rất hợp. Một hôm chàng xin từ biệt, vị tướng tặng nhiều vàng lụa làm lộ phí, lại mở tiệc tiễn đưa. Chàng bèn lén để lại cho cô tửu củ một bài tuyệt cú (thơ bốn câu):
"Bớt cài cành hoa, bớt hạ thẻ phạt,
Phải phòng bạn gái ghen chuyện phong lưu.
Trong tiệc chia phần (?) theo lệnh rượu,
Trừ ngài thượng thư ra, chẳng cần phòng ai (?)."
Nhân lúc bày khúc múa, nàng làm rơi bài thơ; vị tướng nhặt lên xem, ngay lúc ấy sai người đưa nàng đến chỗ người đi thi. (Trích "Lư thị tạp thuyết")
Thái Kinh
Tiết độ sứ (quan trấn giữ một vùng, nắm cả quân sự lẫn việc cai trị) Ung Nam là Thái Kinh đi qua Vĩnh Châu. Thứ sử Vĩnh Châu là Trịnh Sử đỗ cùng khoa với Kinh, nên liên tiếp bày rượu và nhạc mời ông. Trong tiệc có nàng Quỳnh Chi, là người Trịnh yêu, cũng là người đẹp nhất tiệc. Thái cưỡng ép đoạt nàng đem đi, Trịnh không dám tranh. Việc làm của Ung Nam phần nhiều như thế, bị những người trọng đạo nghĩa khinh bỉ, mà đến cùng ông vẫn không chừa. Về sau ở Ung Nam ông cai quản trái phép, bị xử tội chết. (Trích "Vân Khê hữu nghị")
Kỹ nữ Vũ Xương
Vi Thiềm làm quan liêm vấn (quan quan sát, đi tra xét việc cai trị của một vùng) ở Ngạc Châu. Khi mãn nhiệm, khách khứa và các quan dưới quyền bày tiệc tiễn rất linh đình. Thiềm viết hai câu trong sách "Văn tuyển": "Buồn chẳng gì buồn bằng lúc sống mà chia lìa; Lên núi xuống sông tiễn người về." Rồi đưa giấy bút cho khách, xin nối thêm câu. Mọi người trong tiệc đều bâng khuâng ngơ ngẩn, nghĩ không ra. Đang lúc chần chừ, một nữ kỹ đứng dậy (?), nói: "Tôi bất tài, không dám cầm bút, xin đọc miệng hai câu." Vi rất ngạc nhiên, sai người theo lời nàng chép ra:
"Vũ Xương vô số liễu mới trồng,
Chẳng thấy bông liễu bay vào mặt."
Khách trong tiệc ai cũng khen ngợi. Vi sai nàng hát theo điệu "Dương liễu chi", vui hết mức rồi mới tan. Ông tặng nàng mấy chục (?) rồi nhận nàng về; hôm sau cùng lên xe mà đi. (Trích "Trữ tình thi")
Vi Bảo Hành
Vi Bảo Hành từng đến thăm một người bạn. Vừa ngồi xuống thì Lý Cự, người mới thi đỗ, cũng đến. Bảo Hành vì đến trước (?) nên nấp sau màn. Lý vào hỏi: "Có khách à?" Người bạn nói: "Là tú tài (người học trò đi thi, chưa đỗ) Vi Bảo Hành, cho anh ấy ra được không?" Lý mới đỗ, rất tự đắc, thong thả nói: "Ra thì có sao." Bảo Hành rốt cuộc không ra. Đến khi Bảo Hành lấy công chúa, làm tể tướng, thì Lý Tần đang trấn giữ đất Kỳ Hạ; Cự vừa thôi chức tòng sự (viên chức giúp việc trong phủ quan) cũ ở Sơn Bắc, được Tần mời về.
Trước đó, khi Bảo Hành vừa thi đỗ, Độc Cô Vân được bổ đi Đông Xuyên, mời chàng vào làm trong mạc phủ. Trong sổ nhạc kỹ (danh sách các kỹ nữ thuộc quan phủ) có một nàng hay hầu rượu, được viên phó sứ Lý Giáp để ý. Lúc ấy Lý vì phải đi nơi khác, hẹn riêng với nàng khi trở về sẽ cưới làm thiếp. Bảo Hành đến, không biết chuyện, xin Độc Cô cho mình nàng, và xin xóa tên nàng khỏi sổ. Lý về, rất bất bình, mỗi khi dự tiệc thường nói lời châm chọc Bảo Hành. Bảo Hành không chịu nổi, bèn đem người kỹ nữ ấy đi. Lý càng giận, nhiều lần nói với Vân; Vân bất đắc dĩ sai gửi công văn gấp đuổi theo gọi về.
Không bao lâu, có đường điệp (công văn của Chính sự đường, nơi các tể tướng làm việc) gọi Bảo Hành về kinh, ấy là để cưới công chúa Đồng Xương. Lý vốn đã lo sợ. Chẳng bao lâu Bảo Hành lại được vào viện Hàn lâm (cơ quan văn thần thân cận soạn văn thư cho vua); Lý nghe tin, lập tức chết. (Trích "Ngọc Tuyền tử")
Tào sinh
Thường thị (quan hầu cận bên vua) Lư Phi khi làm quan đứng đầu Lô Giang, có vị tể tướng gửi gắm một người học trò họ Tào, bảo cho làm một chức trong quận; ông không thể không vâng. Tào mê một doanh kỹ (kỹ nữ thuộc quan phủ, chuyên hầu yến tiệc của quan quân) tên Đan Hà, Lư ngăn cấm không cho. Gặp lúc tiễn khách triều đình ở đình nghỉ ven đường, Tào dâng thơ rằng:
"Trong đình Bái Ngọc tiễn khách vội,
Lúc này mối hận lẻ loi thấm nỗi xa quê.
Nghĩ tới chuyện bứt dải mũ năm xưa (tích vua Sở Trang vương: trong tiệc tối có người kéo áo mỹ nhân, nàng bứt đứt dải mũ người ấy để tố cáo, vua bèn bảo mọi người đều bứt dải mũ để che lỗi cho kẻ kia — ý xin quan rộng lượng),
Lẽ nào để kẻ dưới cửa son khóc suốt đêm dài?"
Lư làm một bài thơ câu dài họa lại để khuyên rằng:
"Chim tang hộ bay qua lại, chim bách thiệt (chim hót nhiều giọng) rộn ràng,
Ở đình tiễn biệt nghe nhạc càng nhớ quê.
Trước chén có hận, thẹn vì chức quan nhỏ,
Trên tiệc chẳng nên (?) mê nét phấn son.
Đừng vì hoa dại mà mờ cả mắt,
Hãy tìm chân lý để định tâm vương (từ nhà Phật, chỉ cái tâm là chủ của mọi ý nghĩ).
Ong lượn hái hoa bao giờ mới dứt?
Chỉ sợ miệng đời bàn ngắn bàn dài."
(Trích "Trữ tình tập" của Lư Hoài)
La Cầu
La Cầu văn chương phong phú, cùng với những người đồng tộc là La Ẩn, La Nghiệp nổi tiếng ngang nhau. Trong khoảng các năm Hàm Thông, Càn Phù (niên hiệu đời Đường Ý Tông và Đường Hy Tông), người đương thời gọi họ là "Ba họ La". Sau loạn năm Canh Tý, niên hiệu Quảng Minh (năm 880), ông đến theo Lý Hiếu Cung ở Phu Châu. Trong sổ kỹ nữ có nàng Hồng Nhi giỏi ca hát, thường được viên phó tướng để ý. Gặp lúc viên phó tướng đi sứ sang đạo bên cạnh, Cầu xin Hồng Nhi hát rồi tặng nàng lụa là (?). Hiếu Cung vì nàng là người phó tướng đã để mắt nên không cho nhận. Cầu giận dữ phẩy áo đứng dậy; sáng hôm sau tự tay đâm chết Hồng Nhi. Rồi sau nghĩ lại, ông làm một trăm bài tuyệt cú, đặt tên là "Thơ so với Hồng Nhi", rất được truyền tụng thời bấy giờ. (Trích "Chích ngôn")
Từ Nguyệt Anh
Ở vùng Giang Hoài có Từ Nguyệt Anh, là một kỹ nữ nổi tiếng. Thơ tiễn người của nàng rằng:
"Buồn thay, chuyện đời muôn việc trái ý,
Hai người cùng đi, một người về.
Ghét sao nước trong đình Bình Vọng,
Nỡ soi đôi uyên ương quay lưng bay đi."
Lại có câu:
"Lệ trước gối với mưa trước thềm,
Cách một cánh cửa sổ, nhỏ giọt đến sáng."
Nàng cũng có tập thơ. Các công tử họ Từ ở Kim Lăng sủng ái một doanh kỹ; khi người ấy chết thì đem hỏa táng. Nguyệt Anh đi đưa tang, nói với các công tử: "Cô nương này cả đời phong lưu, chết rồi cũng rực lửa" (chữ "rực lửa" đọc gần như chữ "lẳng lơ, diễm lệ", nên là câu chơi chữ). Người thời ấy gọi đó là lời đùa hay. (Trích "Bắc mộng tỏa ngôn")
Thái Bình quảng ký, quyển 273
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua Càn Long nhà Thanh ra lệnh biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video