Thái Bình quảng ký, quyển 275
Tôi tớ (phụ thêm: nô tỳ)
Vi Đào Phù; Lý Kính; Vũ Công Cán
Ngô Hành Lỗ; Lý Hộc; Phủng Nghiễn
Phủng Kiếm; Quy Tần; Đoạn Chương
Thượng Thanh; Tỳ nữ của Lý Kỳ; Nữ nô của Lý Phúc
Khước Yếu
Vi Đào Phù
Trong niên hiệu Khai Hoàng đời Tùy, Vi Cổn người Kinh Triệu (vùng kinh đô Trường An) có một đứa đầy tớ tên Đào Phù. Mỗi lần đi đánh trận, Cổn đều dẫn theo, vì nó gan dạ và khỏe mạnh. Cổn làm quan đến chức Tả vệ trung lang (chức quan võ chỉ huy một cánh quân cấm vệ). Vì Đào Phù theo hầu đã lâu, Cổn tha cho nó, cho làm dân lương thiện (thoát khỏi thân phận nô lệ). Nhà Phù có con bò cái lông vàng, Phù giết đem dâng, nhân đó xin chủ ban cho một họ. Cổn nói: "Cứ theo họ ta, lấy họ Vi." Phù dập đầu thưa: "Con không dám cùng họ với lang quân." Cổn bảo: "Ngươi cứ theo, việc này có ý sâu xa." Vì thế đến nay dòng ấy vẫn bị gọi là "họ Vi con bê vàng". Vi thứ nhân (tức Vi hậu, vợ vua Đường Trung Tông, sau bị phế làm thường dân) chính là con cháu dòng ấy. Cổn không cho lấy họ khác vì lo năm tháng lâu xa, con cháu có thể lấy nhau với họ Vi; ý của ông là như vậy. (Trích từ "Triều dã thiêm tái")
Lý Kính
Lý Kính vốn là người làm thuê của Hạ Hầu Tư. Tư lận đận nơi trường thi đã lâu, Kính cũng nếm đủ mọi cảnh rét đói khổ cực. Có người rủ Kính: "Nay các vị hoạn quan trong cung, vào thì là bậc quyền quý trong nội cung, ra thì là sứ thần của vua, đến đâu cũng hô mưa gọi gió. Sao mày không theo họ mà cứ cặm cụi hầu một gã học trò nghèo kiết, thì có ngày nào khá lên được? Dù không được như thế thì các quan ở chính đường (lời chú: bọn họ gọi các thư lại ở chính đường là "quan") cũng cơm no áo ấm, đi đâu cũng được việc." Kính cười nói: "Khi ông chủ tôi thi đỗ, tôi còn định làm quan lưu hậu (quan thay mặt tiết độ sứ trông coi việc trấn) ở Tây Xuyên kia." Mọi người đều chê cười. Lúc ấy Tư ở sau vách nghe được lời ấy.
Hơn mười năm sau, Tư từ Trung thư tỉnh (cơ quan soạn thảo chiếu lệnh, đứng đầu triều chính) ra trấn giữ Thành Đô. Lúc sắp đi, có người nhờ gửi gắm chức quan coi phủ đệ ở kinh thành, Tư không nhận lời ai cả. Đến nơi trấn nhậm, ông dùng Kính làm tri tiến tấu (người thay mặt trấn ở kinh thành lo việc dâng tấu chương, liên lạc với triều đình), và Kính bận rộn, quyền thế hết mức. Những kẻ chê cười trước kia phần nhiều phải chịu phục Kính. Thuở trước khi Tư chưa gặp thời, lênh đênh nơi gió bụi, con lừa què ông cưỡi bỗng dưng rơi xuống giếng; đến cửa các quan trong triều hay vào quán trọ thường gặp trắc trở, người đương thời gọi ông là "anh tú tài xui xẻo". Thế mà rốt cuộc ông lên đến chức tướng soái và tể tướng. (Trích từ "Chích ngôn")
Vũ Công Cán
Vũ Công Cán hầu hạ tú tài Khoái Hy Dật hơn mười năm, chăm chỉ được việc khác thường. Đến khi Hy Dật thi đỗ, Cán xin từ biệt, nói cha mẹ còn sống, xin về phụng dưỡng. Hy Dật cố giữ lại mà không được, bèn khen lòng trung hiếu của Cán, làm thơ tiễn, đại ý rằng: "Núi hiểm chưa từng rời sau lưng ngựa, rượu tỉnh vẫn thấy ở trước giường." Những người cùng đỗ khoa ấy góp lụa tặng Cán làm lộ phí, ai cũng làm thơ họa theo. (Trích từ "Chích ngôn")
Ngô Hành Lỗ
Thượng thư Ngô Hành Lỗ người Bành Châu, thuở trẻ hầu hạ hoạn quan Tây Môn Tư Cung (?). Ông cẩn thận dè dặt, đêm nào cũng hâm nóng cái bô tiểu rồi mới dâng lên, nên rất được lòng quan Trung úy (chức hoạn quan chỉ huy cấm quân Thần Sách). Một hôm ông rửa chân cho Trung úy, Trung úy chỉ đường vân dưới bàn chân mình cho ông xem, nói: "Vân chân như thế này thì sao lại không làm Quân dung sứ (chức hoạn quan giám sát toàn quân, quyền thế rất lớn) cho được!" Hành Lỗ lạy thưa: "Cái này cũng chẳng làm bằng được đâu." Tây Môn hỏi: "Sao vậy?" Lỗ đáp: "Vân như thế tôi cũng có, sao lại cứ phải làm việc tôi tớ mãi?" Rồi cởi giày đưa cho xem. Tây Môn thở than, bảo: "Ngươi cứ giữ lòng trung hiếu, ta sẽ giúp ngươi nên sự nghiệp."
Về sau ông được cho giữ chức trong quân, rồi được bổ làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Bành Châu. Lư Đam dâng biểu tiến cử ông làm Hành quân tư mã (quan phụ tá quân sự của tiết độ sứ) Tây Xuyên; ông chống quân Man có công, lần lượt làm Tiết độ sứ (quan đứng đầu một trấn, nắm cả quân lẫn dân) hai trấn Đông Xuyên và Sơn Nam. Lúc Hành Lỗ còn ở Đông Xuyên, Lệ Đồ Nam làm phó sứ Tây Xuyên, theo phủ mà bị bãi chức; Hành Lỗ muốn mời về làm thuộc quan. Lệ vốn khinh Hành Lỗ, nghe vậy cười lớn nói: "Ta lại không thể cắt tóc cạo mặt mà đi chạy hầu một thằng lính tráng hay sao?" Rồi từ sứ viện cưỡi ngựa đi thẳng, không về nhà riêng, ra khỏi cửa bắc thành; người nhà vội vàng thu xếp hành lý đuổi theo. Trương Vân làm Thiếu doãn (phó quan cai quản phủ) Thành Đô, thường buông lời khinh bạc, bị Hành Lỗ dùng rượu độc giết chết. (Trích từ "Bắc mộng tỏa ngôn")
Lý Hộc
Lư Túc, con của Lư Quân, ngay thẳng giản dị, có phong thái của cha. Đầu niên hiệu Quang Hóa, ông thi đỗ ở hành tại (nơi vua tạm đóng khi rời kinh) Hoa Châu. Từ khi giặc lớn đánh vào kinh đô, đã gần hai mươi năm, giới quan lại sĩ phu ai cũng túng thiếu. Túc vừa thi đỗ, bỗng có người tên Lý Hộc đến xin làm thuê. Hộc giỏi buôn bán kiếm lời, ngày rảnh thường còn đem tiền giúp lại Túc, ngoài ra chưa từng để tâm đến chuyện mình cần gì. Túc có sản nghiệp cũ ở Nam Dương, thường sai Hộc đi thu tô; lần nào Hộc cũng về đúng hẹn, đi về mười dặm (?) mà chưa từng tiêu xén một đồng. Sau khi Túc đỗ, Hộc vẫn chạy việc như trước; đến khi xong xuôi việc của một mùa xuân, Hộc liền từ biệt ra đi. (Trích từ "Chích ngôn")
Phủng Nghiễn
Phủng Nghiễn là đứa trẻ hầu trong nhà Bùi Chí Đức. Mẹ nó tên Xuân Hồng, được gả cho người đánh xe là Cao Phiên mà sinh ra nó. Năm nó một tuổi, một ngày mùa hè, mẹ tắm cho rồi để nó nằm trần ở hành lang. Có con chó chân thấp tên Thanh Hoa bỗng chạy đến cắn bộ phận sinh dục của đứa bé mà ăn. Xuân Hồng nghe tiếng khóc hốt hoảng chạy đến thì máu đã chảy đầy chiếu. Nhờ Chí Đức có thuốc tốt đắp vào, trăm ngày sau lại lành như cũ. Mùa hè năm sau, nó ngủ ở hiên trước, con Thanh Hoa rình lúc người sơ hở lại đến, ăn nốt cả hòn dái; ăn xong con chó lăn lộn dưới đất mà chết. Người ta lại lấy thứ thuốc trước bôi cho, khỏi rồi thì nó thành hoạn quan. Đặt tên cho nó là Phủng Nghiễn (nghĩa là "bưng nghiên mực"), giao việc hầu hạ trong nhà. Đến năm Bính Ngọ niên hiệu Quang Khải, nó đã hơn mười tuổi. Ông Bùi đi ra ngoài, gặp cướp ở ngoại ô Trịnh Châu, bị giết. Than ôi! Phủng Nghiễn là đứa trẻ, hai lần bị tàn hại mà vẫn vô sự; ông Bùi chỉ một lần ra đi mà không trở về, là cớ làm sao? (Trích từ "Tam thủy tiểu độc")
Phủng Kiếm
Nhà họ Quách ở Hàm Dương là nhà giàu có, tôi tớ hầu thiếp rất đông. Trong số ấy có một đứa đầy tớ tên Phủng Kiếm, không chịu làm việc đàn hát (?), thường chỉ ngắm nước nhìn mây, không tuân theo sai bảo; tuy lần nào cũng bị roi vọt, rốt cuộc vẫn làm trái ý chủ. Một hôm nó bỗng đề một bài thơ, chủ càng giận. Thơ rằng: "Chim xanh ngậm chùm nho, bay lên lan can giếng vàng. Người đẹp sợ chim hoảng bay, chẳng dám cuốn [rèm] (?) mà nhìn." Các nhà nho nghe được tranh nhau đến xem, cho là lời thơ hợp âm luật, chủ mới hơi dung thứ cho nó. Nó lại đề thơ vịnh hoa mẫu đơn ở nhà sau: "Cũng một giống hoa thơm ngát mọc nơi đình sau, lại thua đào mận được tiếng hay. Ai người vì ta nói với bậc trên trời, từ nay dời gốc đến gần cõi Thái Thanh (cõi trời cao nhất)." Phủng Kiếm riêng nói với khách khứa: "Thà làm người mọi rợ, còn hơn chịu nhục làm đầy tớ cho kẻ phàm tục." Về sau sắp bỏ trốn, nó lại để lại bài thơ: "Xin bảo trọng, Quách Tứ lang, lúc đi chẳng được từ biệt. Tiếng đồng hồ nước sớm mai khơi lòng ly biệt, xe nhẹ băng qua tuyết tàn. Sắp ra khỏi cửa nhà chủ, rơi lệ thầm nghẹn ngào. Muôn dặm cách trở quan san, một lòng nhớ vầng trăng đất Hán." (Trích từ "Vân khê hữu nghị")
Quy Tần
Thẩm Tuân có một người thiếp được yêu, vợ ông ghen ghét, lén gả nàng cho đứa đầy tớ trong nhà là Quy Tần; Tuân không ngăn được. Sau đó người thiếp vẫn hầu hạ trong nội thất, Quy Tần lấy làm nhục, bèn giắt dao rình lúc sơ hở, giết Tuân cùng phu nhân ở nha môn của sứ Chiêu Nghĩa. Tối hôm ấy Tuân đã mở tiệc đãi khách trong phủ, nhân đó hát lời tửu lệnh: "Chớ bắn nhạn từ phương nam đến, mặc nó bay về bắc. Bắn thì bắn cả đôi, chớ để hai con chia lìa." Đến khi về thì vợ chồng cùng mất mạng. Ấy là năm Hàm Thông thứ tư. (Trích từ "Bắc mộng tỏa ngôn")
Đoạn Chương
Năm Hàm Thông thứ mười, Đoạn Chương hầu hạ tiền tiến sĩ (người đã đỗ tiến sĩ) Tư Không Đồ. Thoạt đầu Chương tự đi làm thuê đánh xe, cũng chẳng khác gì những người làm thuê khác. Mùa hè năm ấy, Đồ về đất Bồ, lâu ngày túng thiếu không đủ sức cấp dưỡng, Chương bèn từ biệt ra đi. Năm Canh Tý niên hiệu Quảng Minh, mùa đông tháng mười hai, giặc (?) đánh vào kinh thành, Đồ đang ở nhờ phường Sùng Nghĩa. Ngày mồng chín, Đồ từ nhà hào phú trong phường là Dương Quỳnh chuyển sang trốn dưới kho Thường Bình (kho thóc nhà nước để điều hòa giá lúa). Sắp ra ngoài thì bọn cướp kéo đến, có kẻ cầm giáo chặn cửa, nhìn kỹ hồi lâu rồi đến nắm tay Đồ nói: "Tôi là Đoạn Chương đây. Tôi bị bắt mà phải theo chúng, chưa tự thoát được, nhưng vẫn nhớ ơn ông nuôi nấng; nay gặp lại nhau là do trời. Người tôi theo là Trương tướng quân, ưa hạ mình với kẻ sĩ; xin ông hãy đến đó, ắt không sao, mà chắc chắn sẽ tránh được cảnh bị hành hạ." Đồ thề không chịu nhục. Chương bàng hoàng rơi lệ, dẫn Đồ ra đến đường lớn rồi từ biệt. Nhờ thế Đồ thoát ra được cửa Khai Viễn, đêm trốn đến cầu Hàm Dương, lại gặp người chèo thuyền Hàn Quân chở qua sông, bèn đến huyện Hộ, rồi đến được hành tại. (Trích từ "Đoạn Chương truyện" của Tư Không Đồ)
Thượng Thanh
Năm Nhâm Thân niên hiệu Trinh Nguyên, mùa xuân tháng ba, thừa tướng Đậu Tham ở nhà riêng tại phường Quang Phúc. Một đêm trăng, ông thong thả dạo bước giữa sân. Có người hầu gái thường được ông yêu, tên Thượng Thanh, thưa: "Nay có việc cần bẩm, phải lên nhà trên mới dám nói." Đậu vội lên nhà. Thượng Thanh nói: "Trên cây trong sân có người, sợ làm lang quân kinh hãi, xin hãy cẩn thận lánh đi." Đậu nói: "Lục Chí từ lâu đã muốn lật đổ quyền vị của ta; nay có người ở trên cây trong sân, ấy là tai họa của ta sắp tới rồi. Vả lại việc này tâu lên hay không tâu thì đều mắc họa, ắt ta sẽ bị đày rồi chết dọc đường. Người như ngươi trong đám tôi tớ khó mà có được; ta chết nhà tan, ngươi chắc sẽ bị sung làm tỳ nữ trong cung; nếu Thánh thượng có hỏi, hãy khéo nói đỡ cho ta." Thượng Thanh khóc nói: "Nếu quả như vậy, sống chết con cũng theo ông."
Đậu xuống thềm kêu lớn: "Người trên cây hẳn là do Lục Chí sai đến; nếu giữ toàn được tính mạng lão phu, đâu dám không hậu tạ." Người trên cây ứng tiếng tụt xuống, là một kẻ mặc tang phục vải gai thô. Hắn nói: "Nhà tôi có đại tang, nghèo quá không lo nổi lễ; biết tướng công thật lòng giúp người nên chọn đêm mà đến, mong tướng công đừng trách." Đậu nói: "Ta dốc hết của cải cũng chỉ có nghìn tấm lụa bổng lộc của chính đường, đang định dùng sửa gia miếu (nhà thờ tổ tiên riêng); hôm nay đem tặng cũng được." Người mặc tang phục lạy tạ, Đậu đáp lễ đúng phép. Hắn lại nói: "Xin từ biệt tướng công; xin sai người hầu mang số lụa được ban ném ra ngoài tường, tôi ra phố đợi trước." Đậu theo lời, sai người hầu rình đến khi hắn mất hẳn tăm hơi đã lâu mới dám về ngủ.
Hôm sau, quan Chấp kim ngô (quan coi việc tuần phòng, giữ trị an kinh thành) tâu việc ấy lên trước, Đậu công đến lượt mới tâu. Vua Đức Tông nghiêm giọng nói: "Khanh giao thông với các tướng trấn, nuôi hiệp khách thích khách, ngôi vị đã cao đến bậc tam công (ba chức đại thần cao nhất triều đình), còn muốn cầu gì nữa?" Đậu dập đầu thưa: "Thần xuất thân từ chức thư lại tài mọn, làm quan đã đến bậc sang trọng, đều nhờ bệ hạ khen thưởng cất nhắc, thật không nhờ người nào. Nay bất hạnh đến nông nỗi này, e là do kẻ thù làm ra. Bệ hạ bỗng nổi cơn giận sấm sét, thần đáng chết muôn lần." Trung sứ (hoạn quan được vua sai truyền lệnh) xuống điện tuyên: "Khanh hãy về nhà riêng chờ chỉ." Qua tháng, ông bị giáng làm Biệt giá (chức phó quan của một châu, thường dùng để giáng chức) Liễu Châu. Gặp lúc Tiết độ sứ Tuyên Vũ là Lưu Sĩ Ninh gửi thư giao hảo đến Liễu Châu, quan Liêm sứ (quan quan sát xét hỏi quan lại địa phương) kê ra từng điều tâu lên. Đức Tông nói: "Giao thông với tướng trấn, quả là có chứng cớ." Bèn đày Đậu đến Hoan Châu, tịch thu gia sản, không sót một cây trâm; ông chưa đến được nơi đày thì có chiếu ban cho tự tận.
Thượng Thanh quả bị ghi tên vào Dịch đình (nơi giữ cung nữ và đàn bà nhà phạm tội bị sung làm nô tỳ trong cung) một thời gian dài. Mấy năm sau, nhờ khéo ứng đối, giỏi sắc trà, nàng nhiều lần được hầu bên vua. Đức Tông bảo: "Người trong cung không ít, ngươi rất được việc, sao lại đến nỗi ở chốn này?" Thượng Thanh thưa: "Thiếp vốn là nữ nô nhà cố tể tướng Đậu Tham; vợ Đậu Tham mất sớm nên thiếp được hầu việc quét dọn. Đến khi nhà Đậu Tham tan nát, thiếp may được bổ vào cung, được hầu long nhan như được ở trên trời." Đức Tông nói: "Tội của Đậu Tham không chỉ nuôi hiệp khách thích khách, mà còn tham ô rất nhiều; trước đây đồ bạc bị tịch thu nộp quan nhiều vô kể." Thượng Thanh rơi lệ thưa: "Đậu Tham từ chức Ngự sử trung thừa, trải qua ba chức sứ Độ chi (quản chi tiêu tài chính), Hộ bộ (quản hộ khẩu, thuế khóa) và Diêm thiết (quản muối sắt), lên đến tể tướng, trước sau sáu năm, mỗi tháng thu vào mấy chục vạn; lại thêm những lần được vua ban thưởng ngoài lệ trước sau, kể sao cho xiết. Vừa rồi Sâm Châu đưa lên số đồ bạc nộp quan, đều là của vua ban cả. Lúc lập sổ, thiếp ở Sâm Châu tận mắt thấy châu huyện muốn chiều theo ý Lục Chí, đã cạo sạch chức danh, họ tên các quan phiên trấn khắc trên đồ bạc dâng, rồi vu là của tham ô. Cúi xin cho xét nghiệm." Thế là vua sai lấy số đồ bạc tịch thu của Đậu Tham, xem lại chỗ bị cạo chữ, đều đúng như lời Thượng Thanh. Lúc ấy là năm Trinh Nguyên thứ mười hai.
Đức Tông lại hỏi việc nuôi hiệp khách thích khách, Thượng Thanh thưa: "Vốn thật không có, đều do Lục Chí hãm hại, sai người làm ra." Đến đây Đức Tông mới tỉnh ngộ, nhân đó giận Lục Chí, nói: "Lão nô mọi rợ ấy! Ta cởi áo xanh lục cho nó (bỏ phẩm phục quan thấp), liền cho mặc áo tía (phẩm phục quan cao); lại thường gọi thân mật nó là Lục Cửu. Ta dùng Đậu Tham đang vừa ý, nó liền xui ta giết hắn; đến khi quyền vào tay nó, nó còn mềm yếu hơn cục bùn." Bèn xuống chiếu rửa oan cho Đậu Tham. Lúc ấy Bùi Diên Linh dò biết ơn vua đối với Lục Chí đã suy, được tha hồ gièm pha, thừa dịp công kích; Chí rốt cuộc bị khiển trách, không được trở về. Riêng Thượng Thanh được đặc chiếu xóa tên khỏi đan thư (sổ ghi tên người có tội), cho xuất gia làm nữ đạo sĩ, sau cùng lấy chồng là Kim Trung Nghĩa. Vì học trò của Lục Chí phần nhiều danh vị hiển đạt, đời không dám truyền nói, nên việc này tuyệt nhiên không ai biết. (Trích từ "Dị văn tập")
Tỳ nữ của Lý Kỳ
Khi Lý Kỳ bị bắt, có một tỳ nữ hầu đi theo. Đêm đến, Kỳ tự xé vạt áo, viết nỗi oan của mình và công lao trông coi (?) của mình, nói mình bị Trương Tử Lương bán đứng. Ông dặn tỳ nữ: "Hãy buộc cái này vào người ngươi. Nếu ta được thong thả đối đáp với vua thì sẽ được làm tể tướng, Tiết độ sứ Dương Châu, Ích Châu (?); không được thong thả thì chịu cực hình. Ta chết rồi, ngươi ắt bị đưa vào cung; vua ắt sẽ hỏi ngươi, ngươi hãy dâng cái này lên." Đến khi Kỳ bị xử tử, kinh thành có sương mù dày ba ngày không tan, có người nghe tiếng khóc. Vua Hiến Tông lại nhận được bức thư lụa từ người tỳ nữ, khá ngờ là Kỳ bị oan, bèn từ trong cung đưa ra mấy bộ áo vàng ban cho Kỳ và con em, sắc cho phủ Kinh Triệu thu xác chôn cất. Lý Tiêm là em họ con nhà chú của Kỳ, làm Thứ sử Tống Châu, nghe tin Kỳ làm phản thì khóc lóc thảm thiết, lùa cả vợ con, nô tỳ, không kể già trẻ, đo cổ từng người làm gông, tự trói mình đến trình quan Quan sát sứ (quan giám sát các châu trong một đạo). Triều đình thương tình, nhân đó chỉ giáng chức nhẹ.
Xét: Lý Kỳ thuộc dòng họ nhà vua, nhiều lần giữ chức cao, khá lấy sự sang giàu mà tự phụng dưỡng; ca nữ, mỹ nhân ông chọn được đứng đầu thiên hạ thời ấy. Đến khi ông thất bại ở Chiết Tây, những người bị sung vào Dịch đình có một người họ Trịnh, một người họ Đỗ. Người họ Trịnh được Hiến Tông yêu, sinh ra hoàng đế Tuyên Tông, tức là Hiếu Minh hoàng thái hậu. Kế đến là người họ Đỗ, tên Thu, cũng người Kiến Khang, được Mục Tông yêu; Mục Tông lên ngôi, cho bà làm bảo mẫu của hoàng tử Chương vương. Trong niên hiệu Thái Hòa, Chương vương mắc tội, đất phong bị bãi bỏ, có chiếu cho Thu về quê cũ dưỡng già. Có người nói người buộc bức thư lụa chính là Đỗ Thu, nhưng chuyện chốn cung cấm kín đáo, đời không ai biết được. Thu là người đàn bà nhờ ân sủng mà được gần vua, vậy mà biết lấy nghĩa giãi bày nỗi oan cho Kỳ, lại được hầu nhiều đời vua, đồ dùng xa hoa tột bậc; đến khi bị bỏ về nhà thì bữa sáng cũng không đủ ăn, nên các danh sĩ nghe chuyện đều thương xót. Trung thư xá nhân (quan soạn thảo chiếu lệnh ở Trung thư tỉnh) Đỗ Mục làm thơ ngâm rằng:
"Nước sông Kinh trong lại êm, sinh con gái trắng như mỡ đông. Trong số ấy có nàng Đỗ Thu, chẳng cần tô son đánh phấn. Lão Tỵ (Lưu Tỵ, Ngô vương đời Hán, đào núi đúc tiền rồi làm phản – ở đây ví Lý Kỳ) đào núi đúc tiền, hậu cung có nghìn mỹ nhân. Thu cầm chén ngọc mời say, hát cho nghe bài 'Áo tơ vàng'. Tỵ đầu đã bạc còn làm phản, Thu cũng tuôn dòng lệ hồng. Qua bến sông Ngô lúc mặt trời lặn, bên sông Bá liễu xanh rủ (?); cùng các nàng nối vạt áo ra mắt thiên tử, riêng nàng được ngài liếc nhìn quyến luyến.
Tường trát hồ tiêu (tường cung phi) treo màn gấm, hộp gương uốn hình rồng ngọc. Cúi búi tóc đón ân sủng mới, yểu điệu lại thêm vui hòa. Trăng lên cửa Bạch Bích, bóng quế mát lấp loáng so le. Thềm vàng sương mới đẫm, thong thả cầm sáo tía thổi. Rêu phủ đường Giáp thành, vườn Nam nhạn mới bay. Đội nghi trượng Vũ lâm toàn gái má hồng, riêng nàng được ban cờ Tịch tà. Về nhà nấu thai báo, no chán chẳng thấy ngon.
Mừng mặt trời mọc từ ao Hàm Trì (ý nói vua mới lên ngôi), buồn chia hương ở đài Đồng Tước (điển Tào Tháo trước khi chết dặn chia hương cho các thê thiếp – ý nói vua cũ băng hà). Tiếng sấm xe vua đã xa (ân sủng không còn), việc cũ trôi qua như mùa hoa rụng. Cầu thần Cao môi (thần ban con) được hoàng tử, lớn lên tóc xanh mượt mà. Trong nhà vẽ, nàng thân làm bảo mẫu, người trời cùng nâng niu. Tã bọc chuỗi ngọc mắt hổ, màn chặn bằng sừng tê trên mâm vàng. Ở cung Trường Dương xem bắn gấu, trong trướng võ đùa tiếng bập bẹ. Dần bỏ trò cưỡi ngựa tre, lần lần ra xem gà chọi lạ. Chỉnh tề mũ đai, hầu yến ngồi chốn Dao Trì. Mày mặt nghiêm như tranh vẽ, thần sắc tươi đẹp rạng như nắng sớm.
Một hình nhân gỗ ngô đồng dài một thước, Giang Sung biết mình lừa dối (điển Giang Sung đời Hán dùng hình nhân trù yểm vu cáo thái tử – ý nói Chương vương bị vu cáo). Vương bị giam, đất phong bị tước; Thu bị thả về quê cũ. Góc mái cung điện chạm tới sao Bắc Đẩu, ngoảnh đầu nhìn vẫn còn bịn rịn. Bốn đời vua, ba mươi năm, như mộng mà lại ngờ chẳng phải. Đến Đồng Quan nhận ra viên lại cũ, tóc mai người ấy đã bạc như tơ. Lại gọi đò sông Ngô, người lái đò nào biết mình là ai. Về đến nơi, hàng xóm bốn bên đã đổi, vườn Mậu cỏ mọc um tùm. Lệ máu rơi không hết, ngửa trời biết tỏ cùng ai. Áo rét chỉ một tấm lụa trắng, đêm phải mượn khung cửi nhà bên.
Hôm qua ta đi qua Kim Lăng, nghe chuyện mà nghẹn ngào. Xưa nay đều cùng một lẽ, biến đổi sao mà lường được. Hạ Cơ làm hai nước diệt vong, rồi trốn đi làm vợ Vu Thần. Tây Thi rời Cô Tô, một con thuyền theo Si Di (Phạm Lãi, sau khi giúp Việt diệt Ngô thì đổi tên là Si Di Tử Bì, đưa Tây Thi đi ẩn). Người đàn bà bị bắt của Ngụy Báo, ở trong phòng dệt, lại thành nền móng thái bình của nhà Hán (Bạc thái hậu, mẹ Hán Văn đế). Người bị xếp lầm vào sổ đưa sang nước Đại, lại được hai triều tôn làm mẫu nghi thiên hạ (Đậu thái hậu đời Hán). Quang Vũ nối nghiệp Cao Tổ, gốc vốn từ dòng con của nàng hầu Đường Nhi. San Hô (?) làm nhà Cao Tề tan nát, rồi phải làm tỳ giã cháo kê vàng. Tiêu hậu (vợ Tùy Dạng đế) rời Dương Châu, sang Đột Quyết làm Át thị (vợ chính của vua các nước du mục phương bắc). Phận nữ nhi vốn không định trước, giới kẻ sĩ cũng khó lường.
Kẻ bắn trúng móc đai về sau được vua gọi là cha (Quản Trọng từng bắn Tề Hoàn công, sau được tôn là Trọng phụ), ông lão câu cá thành thầy của bậc đế vương (Khương Thái công). Không nước nào mời dùng Mạnh Tử, lại có người chê bai Khổng Tử. Nhà Tần vì lệnh đuổi khách mà quyền bính rốt lại về tay thừa tướng Lý Tư. Nào ngờ đầu của Ngụy Tề lại bị chặt bởi cái xác bọc trong chiếu tre (Phạm Thư từng bị Ngụy Tề đánh gần chết, bọc chiếu vứt đi, sau làm tướng nước Tần, đòi lấy đầu Ngụy Tề). Bọn thổi sáo đám ma, giương nỏ (Chu Bột, Thân Đồ Gia thuở hàn vi) về sau đội mũ cao chót vót nơi triều đình. Cài đuôi điêu sang trọng bảy đời (Kim Nhật Đê), nào ngại gốc là giống rợ Hồ. Tô Vũ rốt cuộc sống sót trở về, Đặng Thông giàu thế mà cuối cùng chết đói. Ý trời định đoạt đã khó lường, lật đổ đảo điên cũng là lẽ thường.
Đất tận cùng thì có vật gì, ngoài trời lại đi đâu nữa? Ngón tay vì sao mà cầm nắm, bàn chân vì sao mà rong ruổi? Tai vì sao mà nghe, mắt vì sao mà nhìn? Thân mình còn chẳng tự hiểu, ngoài ra còn nghĩ ngợi gì? Nhân rót một chén rượu, đề thành bài thơ Đỗ Thu. Buồn đến một mình ngâm dài, tạm lấy làm quà tặng chính mình." (Trích từ "Quốc sử bổ" và "Bản sự thi")
Nữ nô của Lý Phúc
Vợ Lý Phúc là Bùi thị, tính hay ghen; tỳ thiếp hầu hạ tuy nhiều mà Phúc chưa từng dám để ý đến ai. Khi Phúc trấn giữ Hoạt Đài, có người dâng cho một nữ nô; Phúc muốn tư thông với nàng mà chưa được. Một hôm nhân lúc rảnh, ông nói với vợ: "Tôi làm quan đã đến Tiết độ sứ, mà người sai bảo chỉ có mấy lão đầy tớ già; phu nhân đối đãi với tôi chẳng là bạc bẽo lắm sao?" Bùi nói: "Phải. Không biết ý ông để vào người nào?" Người Phúc chỉ chính là đứa nữ nô được dâng. Bùi nhận lời; nhưng từ đó nàng chỉ được cầm áo, hầu cơm, chưa từng được gần gũi lần nào. Phúc lại dặn người hầu của vợ: "Nếu phu nhân gội đầu thì phải lập tức đến báo ta." Sau quả có người đến báo phu nhân đang gội đầu. Phúc liền giả vờ đau bụng, gọi đứa nữ nô. Nữ nô vừa đi, người hầu nghĩ Bùi đang gội đầu khó mà thôi ngay được, liền báo bệnh của Phúc; Bùi tin là thật, vội nhấc tóc ra khỏi chậu, đi chân đất đến hỏi Phúc đau thế nào. Phúc đã lỡ lấy bệnh làm cớ, liền làm ra vẻ đau không chịu nổi; Bùi rất lo, bèn bỏ thuốc vào nước tiểu trẻ con cho ông uống. Hôm sau, Giám quân sứ (hoạn quan được vua cử giám sát quân đội ở trấn) và các tòng sự (thuộc quan) đều đến thăm; Phúc kể hết sự tình, rồi cười nói: "Một việc chẳng thành là phận mình rồi, chỉ khổ là phải nuốt không một bát nước đái." Người nghe không ai là không cười lớn. (Trích từ "Ngọc tuyền tử")
Khước Yếu
Quan Quan sát sứ Hồ Nam là Lý Dữu có một nữ nô tên Khước Yếu, dung mạo cử chỉ xinh đẹp, ăn nói khéo léo. Ngày mồng một và ngày rằm, việc qua lại thăm viếng, lễ lạt với họ hàng thông gia đều chỉ một mình Khước Yếu lo liệu; mấy chục tỳ nữ của nhà họ Lý không ai sánh được. Nàng lại khéo léo duyên dáng, tài trí nhanh nhạy, biết chiều theo nét mặt người trên, họ hàng thông gia cũng nhiều người quý mến. Họ Lý có bốn con trai: con cả là Diên Hy, kế là Diên Phạm, kế nữa là Diên Tộ, tức là những người được gọi từ Đại lang (cậu cả) cho đến Ngũ lang (cậu năm); đều trẻ tuổi ngông cuồng phóng đãng, ai cũng muốn tư thông với Khước Yếu mà không được.
Có lần gặp tiết Thanh minh, vầng trăng non thanh mảnh, hoa trong sân nở rộ, nhà giữa buông màn thêu, đèn bạc đặt khuất sau lưng. Khước Yếu gặp Đại lang dưới bóng hoa anh đào, Đại lang ôm lấy nàng đòi ăn nằm. Khước Yếu lấy chiếu đệm đưa cho, nói: "Cậu hãy ra góc đông nam trong sân đứng đợi, chờ người nhà trên ngủ say em sẽ đến." Đại lang vừa đi, đến dưới hành lang nàng lại gặp Nhị lang trêu ghẹo; Khước Yếu lại lấy chiếu đệm đưa cho, nói: "Cậu hãy đợi ở góc đông bắc trong sảnh." Nhị lang vừa đi, lại gặp Tam lang ôm chặt lấy; Khước Yếu lại lấy chiếu đệm đưa cho, nói: "Cậu hãy đợi ở góc tây nam trong sảnh." Tam lang vừa đi, lại bị Ngũ lang gặp, nắm tay không chịu buông; Khước Yếu cũng lấy chiếu đệm đưa cho, nói: "Cậu hãy đợi ở góc tây bắc trong sảnh."
Bốn cậu đều đã đi. Diên Hy nín thở chờ ở góc sảnh; cửa sảnh khép hờ, cậu thấy ba người em lần lượt kéo đến, mỗi người tới một góc, trong lòng tuy lấy làm lạ nhưng không dám lên tiếng. Chốc lát, Khước Yếu lén đốt đuốc, đi nhanh đến sảnh, mở toang hai cánh cửa soi vào, nói với bọn Diên Hy: "Mấy gã nghèo kiết kia, sao dám đến chốn này tìm chỗ ngủ!" Các cậu đều vứt bỏ chiếu đệm đang cầm, che mặt mà chạy. Khước Yếu còn đuổi theo cười nhạo. Từ đó các cậu xấu hổ, không dám vô lễ với nàng nữa. (Trích từ "Tam thủy tiểu độc")
Thái Bình quảng ký, quyển 275
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do triều đình nhà Thanh theo lệnh vua biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video