Thái Bình quảng ký, quyển thứ hai trăm tám mươi mốt
Mộng (phần sáu)
Tiến sĩ họ Lý — Hầu sinh — Viên Kế Khiêm
Thiệu Nguyên Hưu — Chu Ải — Trịnh Khởi
Chu Chửng — Vi Kiến — Trịnh Tựu
Cô hầu áo xanh với giỏ anh đào — Độc Cô Hà Thúc
Tiến sĩ họ Lý
Có một vị tiến sĩ (người dự hoặc đã đỗ khoa thi tiến sĩ, khoa thi chọn người tài làm quan của triều đình) họ Lý, quên mất tên. Ông từng nằm mộng thấy mấy người đến bảo phải bắt ông đi. Đến một tòa thành, vào cửa thì thấy có một dinh quan (?), nhà cửa to lớn tráng lệ, lúc đầu không thấy ai. Lý đi thẳng lên nhà chính, ngồi nghiêng ở góc giường. Bỗng có một người cầm gậy đánh ông, mắng: "Thứ ma mới (?) nào mà dám ngồi lên giường của vua!" Lý vội chạy ra ngoài.
Một lúc sau, trong cửa truyền tiếng: "Vua ra!" Ông thấy một người mặc áo tía (màu áo dành cho bậc quyền quý, quan to) lên ngồi. Bọn lính sai dẫn Lý vào. Vua hỏi vì sao ông lấy trộm tiền của em rể. Lúc đầu Lý không hiểu ra. Vua nói: "Ngươi bán ngựa giùm nó, đáng được hai mươi bảy nghìn đồng tiền, vậy mà ngươi lấy luôn ba mươi nghìn. Thế không phải ăn trộm thì là gì?"
Chốc lát, thấy một người mặc áo đỏ (cũng là màu áo của quan lại) đến xin lỗi thay cho Lý. Vua nói: "Người này còn số sống, chưa đến lúc phải giữ lại đây, chỉ bắt đem tiền trả lại thôi." Vua cho hạn mười lăm ngày phải thanh toán xong, không xong sẽ bắt lại để đối chất.
Lý tỉnh dậy, cho rằng đó chỉ là giấc mộng, chuyện hoang đường, không đáng tin.
Hơn mười ngày sau, có một người làm nghề mài gương đến nhà, tự nói mình giỏi bói toán. Người nhà nhờ bói, thấy ứng nghiệm, tranh nhau kể với Lý. Lý tự mình tới chỗ người ấy, hỏi: "Thằng tiểu nhân nào đến đây lừa gạt người nhà ta thế?" Người mài gương giận, nói: "Ông bán ngựa rồi ăn bớt tiền, vua đã ra lệnh phải thanh toán. Nay hạn sắp hết mà ông chưa trả một đồng nào, vua sẽ bắt ông ngay. Sao ông còn dám mắng bậc quốc sĩ (người tài giỏi có tiếng trong nước)?"
Lý kinh ngạc, vì đó đúng là chuyện trong mộng, bèn vái tạ người ấy và hỏi vì sao biết được chuyện này. Người mài gương nói: "Người áo đỏ hôm trước cứu ông chính là cụ cố của ông. Cụ sợ ông lại bị bắt, nên sai tôi đến báo." Lý nói: "Em rể tôi đã chết rồi, tiền không còn chỗ nào để trả." Người mài gương nói: "Cứ đem bố thí cho người nghèo, kẻ ăn xin, và chia cúng cho các chùa, nói là làm phúc thay cho người em rể đã mất, thế là được." Lý làm đúng như lời, đem tiền ra phân phát, quả nhiên không bị bắt nữa. (Trích từ sách "Quảng dị ký")
Hầu sinh (chàng họ Hầu)
Hầu sinh người đất Thượng Cốc, nhà ở Kinh Môn, đỗ khoa minh kinh (khoa thi chọn người thông hiểu kinh sách Nho gia) mà ra làm quan, được bổ nhiệm về huyện Ngu Thành thuộc Tống Châu. Chàng cưới con gái nhà họ Hàn ở Nam Dương đã được năm năm.
Một đêm, nàng họ Hàn mộng thấy mấy người mặc áo vàng đến gọi nàng ra khỏi cửa, cùng đi về phía đông hơn mười dặm thì tới một dinh quan. Dưới mái hiên có mấy chục quan lại, lính tráng đứng thành hàng; nhà cửa tráng lệ, người rất đông. Họ lại dẫn nàng vào một gian sân, ở đó có một người mặc áo xanh, đội mũ cao, đi giày mũi vuông, dáng vẻ rất uy nghiêm. Hai bên có đến mấy trăm người hầu, bàn ghế, đệm chiếu bày la liệt trước sau.
Nàng họ Hàn vái hai lạy. Bỗng có một người đàn bà chừng hai mươi tuổi, người cao, đầy đặn, xinh đẹp, mặc áo ngắn màu biếc, tay áo màu đỏ thẫm, cài trâm vàng ngọc trên đầu, từ ngoài cửa bước vào, xưng là họ Lư. Người ấy nói với nàng họ Hàn: "Thiếp với cô là kẻ thù của nhau đã lâu, cô có biết không?" Nàng họ Hàn nói: "Thiếp là phận đàn bà con gái, chưa từng ra khỏi khuê phòng, sao lại có kẻ thù được?"
Người họ Lư nổi giận, nói: "Kiếp trước ta từng làm quan, cô vu cáo ta có tội để chiếm chỗ của ta, khiến ta bị đuổi về chốn quê mùa rồi chết. Như thế chẳng phải là kẻ thù sao? Nay ta đã kêu lên Thượng đế, muốn rửa mối oan kiếp trước. Thượng đế đã nghe lời ta, cô chẳng sớm thì muộn cũng phải chết."
Nàng họ Hàn càng sợ, muốn nói lời chống chế, nhưng người họ Lư cứ nói mãi không thôi. Người áo xanh bảo người họ Lư: "Nỗi oan của ngươi quả đúng là như vậy. Nhưng nàng họ Hàn vốn chưa đến lúc phải chết, không thể làm thế được." Rồi sai quan lại đem sổ sách ra xem. Viên quan nói: "Nàng họ Hàn còn sống được một năm nữa." Người áo xanh nói: "Mau cho về, đừng để ở lại lâu." Rồi sai người đưa nàng ra tới cửa.
Đi chưa được mấy dặm, nàng bỗng giật mình tỉnh dậy. Nàng thấy ghê sợ nên không dám nói ra. Từ đó nàng tinh thần suy sụp, trông như người có bệnh. Hầu sinh gặng hỏi, nàng mới kể hết giấc mộng. Mấy tháng sau, nàng lại mộng thấy người họ Lư đến nhà, nói với nàng: "Cô sắp chết rồi." Nàng giật mình tỉnh dậy, từ đó bệnh càng nặng thêm, hơn một năm sau thì mất. Hầu sinh thầm lấy làm lạ, nhưng chưa từng kể với ai.
Mấy năm sau, Hầu sinh đi chơi vùng Tương Dương, sông Hán. Dọc đường, đến quận Phú Thủy, có một viên quan trong quận là ông Tiêu người Lan Lăng, mến tài đức của chàng nên gả con gái cho. Đến khi nàng họ Tiêu về nhà chồng, nàng thường mặc áo ngắn màu biếc, tay áo đỏ thẫm, cài trâm vàng ngọc trên đầu, lại người cao, đầy đặn, xinh đẹp, giống hệt người trong giấc mộng trước kia của nàng họ Hàn.
Hầu sinh bèn kể giấc mộng của nàng họ Hàn cho vợ nghe. Nàng họ Tiêu nghe xong rất không vui, nói: "Họ ngoại của thiếp là họ Lư. Từ khi thiếp còn bé, ông cậu cả thương thiếp, nhận làm con gái mình, nên đặt tên gọi ở nhà cho thiếp là Lư. Vậy thì giấc mộng của người vợ trước của chàng là thật rồi." (Trích từ sách "Tuyên thất chí")
Viên Kế Khiêm
Điện trung thiếu giám (chức phó quan ở Điện trung tỉnh, cơ quan lo việc ăn mặc, xe cộ, đồ dùng cho vua) Viên Kế Khiêm, lúc làm thôi quan (quan phụ tá trông coi việc xét xử án kiện) ở Duyện Châu, nhà bên cạnh phía đông là phủ đệ của ông Lã, chức đô hiệu quân lao thành (viên chỉ huy đội quân giữ thành gồm những người bị sung quân vì phạm tội). Ông Lã thấy nhà mình thấp và ẩm, bèn sai lính xén đất dưới chân tử thành (vòng thành bên trong) về đắp nền nhà. Xén nhiều quá, phạm đến cả thân thành, khiến tường thành mỏng dần.
Một hôm Viên bỗng nằm mộng thấy mình cưỡi ngựa đi qua cửa đông của tử thành. Trên lầu có người nhắn xuống, mời quan thôi quan lên lầu. Người ấy tự xưng là tử thành sứ (vị quan trông coi tòa thành trong). Sau khi chào hỏi nhún nhường với Viên, người ấy nói: "Ông Lã sửa nhà riêng mà xén đất của tử thành, việc này hết sức không nên. Sao ngài thôi quan không nói với ông ta?" Viên nói: "Tôi tuy được làm thuộc quan, nhưng không có quyền cai quản ông ấy." Người kia lại nói: "Ngài đã không nói thì tôi sẽ tự xử lý."
Chưa đầy một năm sau, ông Lã bị trong quân doanh truy xét, phát hiện có lỗi, bị giam giữ lâu ngày rồi bị cách chức. Ngôi nhà ấy nay thuộc về họ Viên, Trương Hãng từng mượn ở. (Trích từ sách "Ngọc đường nhàn thoại")
Thiệu Nguyên Hưu
Viên ngoại lang ty Hữu (viên quan phụ tá ở ty Hữu thuộc Thượng thư tỉnh, cơ quan điều hành việc nước) đời nhà Tấn là Thiệu Nguyên Hưu từng kể rằng: viên tiến tấu quan (quan đại diện của một trấn đặt ở kinh đô, lo việc chuyển dâng văn thư lên triều đình) của trấn Hà Dương là ông Phan, là người trung thực, đáng tin, hiểu biết thông suốt. Thiệu rất quý ông ta.
Có lần nhân lúc nhàn rỗi, hai người bàn đến chuyện cõi âm (?), đều còn ngờ không biết thật hay giả. Hai người bèn hẹn với nhau: "Mai sau hai ta, ai chết trước thì phải về báo cho người kia biết chuyện dưới âm phủ, để người còn sống khỏi phải ngờ vực."
Về sau Thiệu và Phan xa nhau mấy năm. Một hôm Thiệu bỗng mộng thấy đến một nơi, đi lên trước một chút thì thấy dưới dãy nhà phía đông có rèm màn tươi đẹp, đó là chỗ tiếp khách. Có mấy người khách, Phan cũng ở trong số đó. Trong đó có một vị quan lớn, áo mũ chỉnh tề, dáng vẻ oai hùng, ngồi trên các vị khách. Thiệu liền bước tới vái chào, vị quan lớn mời Thiệu ngồi. Thiệu nhìn quanh thì thấy Phan cũng ngồi ở hàng dưới, vẻ mặt rất cung kính, dè dặt. Thiệu bèn thưa với vị quan lớn: "Ngài vốn quen biết ông Phan sao?" Vị quan lớn chỉ "ừ" một tiếng mà thôi.
Một lát, vị quan lớn sai mang trà lên. Vừa dứt lời, trà đã bày sẵn trước mặt các vị khách, mà chẳng thấy ai bưng đến. Chén trà rất to. Thiệu định uống thì Phan đưa mắt ra hiệu, nép người che khuất rồi xua tay, ngăn Thiệu đừng uống. Thiệu hiểu ý nên thôi. Vị quan lớn lại sai mang rượu, vừa dứt lời rượu cũng đã có trước mặt các khách, cũng chẳng thấy người cầm bình. Bình chén kiểu cổ mà rất to. Vị quan lớn vái mời khách uống. Thiệu định uống thì Phan lại nép người xua tay ngăn lại, Thiệu cũng không dám uống. Vị quan lớn lại cho dọn đồ ăn, liền có những chiếc bánh lớn đặt xuống trước mặt các khách, hương thơm nồng nặc. Thiệu định ăn thì Phan lại ngăn.
Một lúc sau, Phan đưa mắt ra hiệu bảo Thiệu đi. Thiệu liền cáo từ. Phan thưa với vị quan lớn: "Tôi với ông Thiệu là bạn cũ, nay xin được tiễn ông ấy ra." Vị quan lớn gật đầu cho phép. Hai người cùng ra khỏi dinh quan. Nhân đó nhắc lại chuyện năm xưa hẹn nhau về cõi âm, Thiệu liền hỏi: "Dưới âm phủ thế nào?" Phan nói: "Chuyện cõi âm quả thật không phải bịa đặt. Đại khái cũng giống như cõi người, chỉ có điều mù mịt tối tăm (?), khiến người ta buồn rầu mà thôi." Nói xong, Thiệu từ biệt ra đi. Đến khi tỉnh dậy, Thiệu đi dò hỏi xem Phan còn sống hay đã chết, mới biết Phan đã mất rồi. (Trích từ sách "Ngọc đường nhàn thoại")
Chu Ải
Ở vùng Tương Hồ có viên đại hiệu (viên võ quan cấp khá cao trong quân) tên là Chu Ải. Ông thường ngày thân thiết nhất với một người bạn cùng học, hai nhà lại có tình thông gia. Hai người thường thấy người đời lúc sắp chết không chịu dặn dò phân xử rõ ràng, khiến lũ con hư tranh giành của cải, cãi chửi nhau lôi thôi đến tận cửa quan. Họ lấy làm ngán ngẩm, coi đó là gương phải tránh, bèn hẹn với nhau: "Bọn ta mai sau đừng đi theo vết xe ấy. Nếu chẳng may có chuyện gì, trước hết phải chia của cải cho rõ ràng, để khỏi phơi chuyện xấu ra, để lại tiếng chê cho con cháu."
Về sau, người bạn kia nhận chức ở phủ đệ Tương Dương. Một đêm, Chu mộng thấy người ấy vội vã đến kể lể: "Dượng ơi, dượng ơi! Lời hẹn trước kia của tôi đã lỡ rồi, nay tôi đã thành người cõi khác. Hôm qua ở ngoài đường lớn, tôi bị trúng gió độc, đến mức không cứu được. Chỉ lo việc nhà, nay tôi tạm về để lo liệu đôi chút."
Chu giật mình tỉnh dậy, suốt đêm không ngủ. Sáng sớm ông đến nhà bạn kể lại, thì người nhà cũng đã mộng thấy như vậy. Chưa đầy mười ngày, tin dữ đã báo về. Từ đó hồn người ấy nhập vào người khác truyền lời, chia đều của cải, răn dạy con cái, từ biệt vợ, lời lẽ hiền hòa, ý tứ ân cần. Gần một tháng sau hồn mới đi, rồi không trở lại nữa. (Trích từ sách "Bắc mộng tỏa ngôn")
Trịnh Khởi
Tiến sĩ Trịnh Khởi đến yết kiến Cao Tòng Hối, tiết độ sứ Kinh Châu (tiết độ sứ: viên quan đứng đầu một trấn, nắm cả quân lẫn dân), được cho ở trọ trong một ngôi nhà bỏ trống. Đêm ấy Khởi mộng thấy một người đến kể lể: "Viên khổng mục quan (chức lại coi sổ sách, văn thư) là Nghiêm Quang Sở vô lễ." Ý người ấy rất bất bình. Đêm sau lại mộng thấy như thế. Khởi lấy làm lạ, cho gọi Nghiêm đến kể lại. Nghiêm sai thầy cúng làm lễ cầu xin tạ lỗi đủ đường, mà không biết là vì cớ gì.
Năm sau, Trịnh Khởi theo đoàn sĩ tử được tiến cử lên kinh dự thi. Nghiêm Quang Sở thích ngôi nhà ấy có lối đi trồng ít trúc, tìm đủ cách để có được nó. Vừa dọn đến ở, chẳng mấy ngày đã bị phạt đánh roi vì có tội, rồi bị cách chức, rốt cuộc không biết vì sao. (Trích từ sách "Bắc mộng tỏa ngôn")
Chu Chửng
Chủ bạ (viên quan coi giấy tờ, sổ sách trong huyện) huyện Ngọc Sơn của nước Ngô (một nước thời loạn Ngũ Đại – Thập quốc, sách gọi là "ngụy" tức không chính thống) là Chu Chửng, đi dự kỳ tuyển bổ quan, đến Dương Châu. Ông mộng thấy vào một dinh quan, trên nhà chính có một người áo tía ngồi chính giữa, bên cạnh có một người áo lục. Người áo tía đứng dậy vái chào nói: "Ông nên cho tôi mười nghìn đồng tiền." Chửng vái lạy nhận lời, rồi tỉnh dậy.
Ít lâu sau, ông được bổ làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) huyện An Phúc. Đến nơi, ông vào viếng miếu thần Thành hoàng (vị thần coi giữ một thành, một vùng), thấy miếu và tượng thần đều giống hệt trong mộng. Mái nhà phía sau chỗ thần ngồi bị dột, xà nhà đã hỏng. Chửng than: "Mười nghìn đồng chẳng phải là để làm việc này sao?" Ông liền bỏ tiền riêng ra sửa sang, tốn đúng bằng số ấy. (Trích từ sách "Kê thần lục")
Vi Kiến
Viên tướng soái của nước Giang Nam là Vi Kiến, từ chức thống quân (viên chỉ huy quân đội) được bổ làm tiết độ sứ Vũ Xương. Sắp lên đường, ông mộng thấy một người áo đỏ, có mấy chục người dẫn đường và theo hầu, đến gặp ông nói: "Nghe nói ngài sắp đến trấn giữ Ngạc Chử, nơi tôi ở là ở đó. Nhà cửa đổ nát, không che được mưa gió, ngoài ngài ra không ai có thể sửa sang lại cho tôi." Vi nhận lời. Đến khi tới trấn, ông đi tìm thì ra đó là miếu thờ Tống Vô Kỵ (vị tiên thời xưa, dân gian thờ làm thần lửa). Nhìn tượng thì chính là người trong mộng. Ông bèn sửa mới miếu, thờ cúng. Người ta nói miếu nhiều lần hiển linh. (Trích từ sách "Kê thần lục")
Trịnh Tựu
Ở Thọ Xuân có người làm nghề mổ thịt tên là Trịnh Tựu, nhà rất nghèo. Hắn thường mộng thấy một người tự xưng là Liêm Pha (danh tướng nước Triệu thời Chiến Quốc) bảo mình: "Hãy đào đất ở phía đông nhà mà lấy thanh kiếm báu của ta, ta sẽ khiến ngươi giàu có. Nhưng không được bỏ nghề cũ." Tựu làm theo lời, quả nhiên tìm được kiếm. Hơn một năm sau thì giàu. Về sau hắn tiết lộ chuyện ấy ra, thế là mất kiếm. (Trích từ sách "Kê thần lục")
Cô hầu áo xanh với giỏ anh đào
Đầu năm Thiên Bảo (niên hiệu của vua Đường Huyền Tông, 742–756), có chàng họ Lư người Phạm Dương ở kinh đô dự thi, liền mấy năm không đỗ, dần lâm vào cảnh túng quẫn. Một chiều, chàng cưỡi lừa đi dạo, thấy trong một ngôi chùa có nhà sư đang giảng kinh, người nghe rất đông. Chàng vừa đến chỗ giảng thì mệt quá ngủ thiếp đi.
Chàng mộng thấy mình đến cổng chùa, gặp một cô hầu áo xanh xách (?) một giỏ anh đào ngồi ở dưới. Chàng hỏi cô là người nhà ai, rồi cùng cô ăn anh đào. Cô hầu nói: "Bà chủ tôi họ Lư, lấy chồng nhà họ Thôi, nay ở góa trong thành." Hỏi ra mới biết là người họ hàng gần, chính là bà cô họ của chàng (chị em họ với cha chàng). Cô hầu nói: "Lẽ nào bà cô ở cùng một thành mà cậu lại không đến thăm hỏi?"
Chàng họ Lư bèn đi theo cô hầu, qua cầu Thiên Tân (cây cầu lớn ở thành Lạc Dương), vào một phường phía nam sông. Ở đó có một ngôi nhà cổng rất cao lớn. Chàng đứng dưới cổng, cô hầu vào trước. Một lát sau, có bốn người ra cổng gặp chàng, đều là con của bà cô. Một người đang làm hộ bộ lang trung (quan đứng đầu một ty trong bộ Hộ, bộ lo hộ khẩu, thuế má), một người trước làm tư mã Trịnh Châu (quan phụ tá cho người đứng đầu châu), một người đang làm công tào phủ Hà Nam (quan lo việc khảo xét, sắp đặt quan lại cấp dưới trong phủ), một người đang làm thái thường bác sĩ (quan ở Thái thường tự, cơ quan lo việc lễ nghi, tế tự). Hai người mặc áo đỏ, hai người mặc áo lục (màu áo quan, theo cấp bậc cao thấp), người nào dáng mạo cũng rất đẹp. Gặp nhau trò chuyện, ai nấy đều hết sức vui vẻ.
Một lát, họ dẫn chàng vào nhà phía bắc lạy chào bà cô. Bà mặc áo tía, tuổi chừng sáu mươi, lời lẽ cao giọng rành rọt, vẻ mặt rất nghiêm. Chàng sợ hãi, không dám ngẩng lên nhìn. Bà bảo chàng ngồi, hỏi han khắp lượt họ nội họ ngoại, biết tường tận các dòng họ. Rồi bà hỏi chàng đã lấy vợ chưa. Chàng đáp: "Chưa." Bà nói: "Ta có một đứa cháu gái gọi ta bằng dì, họ Trịnh, mồ côi cha mẹ sớm, để lại cho em gái ta nuôi nấng. Nó rất có nhan sắc, lại hiền thục nết na. Ta sẽ bàn việc này cho con, chắc chắn sẽ thành."
Chàng vội lạy tạ. Bà liền sai người đi đón em gái họ Trịnh. Một lát sau, cả nhà đều đến, xe ngựa rất đông. Bèn xem lịch chọn ngày, nói rằng ngày kia rất tốt, rồi định ngày với chàng. Chàng lạy tạ. Bà cô nói: "Tiền sính lễ, hòm thư lễ hỏi, cỗ bàn, con đều đừng lo, ta sẽ lo liệu hết cho. Con có bà con, người quen nào trong thành thì chép hết tên họ và nhà cửa ra." Tất cả hơn ba mươi nhà, đều làm quan ở các cơ quan trung ương hoặc ở phủ, huyện.
Hôm sau đưa thư lễ hỏi, tối hôm ấy thành hôn. Việc gì cũng xa hoa lộng lẫy, gần như không phải cảnh ở cõi người. Hôm sau nữa làm lễ ra mắt, họ hàng nội ngoại khắp kinh thành đến dự đông đủ. Lễ xong, chàng vào một gian nhà riêng, trong đó bình phong, màn trướng, giường chiếu đều cực kỳ quý lạ. Vợ chàng tuổi chừng mười bốn, mười lăm, nhan sắc xinh đẹp như tiên. Chàng họ Lư mừng khôn xiết, đến nỗi quên cả gia đình mình.
Chẳng bao lâu đã đến kỳ thi mùa thu. Bà cô nói: "Lễ bộ thị lang (phó quan bộ Lễ, người thường chủ trì khoa thi) là người có họ với ta, nhất định sẽ hết sức giúp, con đừng lo." Mùa xuân năm sau chàng quả thi đỗ. Chàng lại dự khoa thi hoành từ (khoa thi do bộ Lại tổ chức để chọn người văn hay mà bổ quan). Bà cô nói: "Lại bộ thị lang (phó quan bộ Lại, bộ lo việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại) với mấy anh em con là người cùng họ, lại làm quan với nhau, tình nghĩa rất thân. Ta sẽ bảo ông ấy lo cho con, ắt đỗ thứ hạng cao." Đến khi yết bảng, chàng lại đỗ hạng giáp (hạng cao nhất), được bổ làm bí thư lang (quan coi giữ sách vở ở Bí thư tỉnh).
Bà cô nói: "Doãn Hà Nam (quan đứng đầu phủ Hà Nam) là cháu họ bên ngoại của ta, ta sẽ bảo ông ấy tâu xin cho con làm úy một huyện vùng kinh kỳ (huyện úy: quan lo việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện)." Mấy tháng sau, có chiếu chỉ bổ chàng làm úy huyện Vương Ốc. Rồi chàng được thăng làm giám sát ngự sử (quan đi xem xét, tố giác sai phạm của quan lại), chuyển làm điện trung thị ngự sử (quan ngự sử coi việc lễ nghi trong cung điện), rồi được phong làm lại bộ viên ngoại lang (quan phụ tá ở bộ Lại), kiêm xét việc ở Nam tào (ty xét duyệt hồ sơ người được tuyển làm quan). Xong kỳ tuyển chọn quan, chàng được bổ làm lang trung, các chức khác vẫn giữ như cũ, lại kiêm tri chế cáo (chức thay vua soạn chiếu lệnh). Mấy tháng sau thì được thụ chức chính thức, rồi thăng làm lễ bộ thị lang. Hai năm chủ trì khoa thi, chàng chấm chọn công bằng thỏa đáng, triều đình đều khen.
Sau đó chàng đổi làm doãn Hà Nam. Không lâu sau gặp lúc xa giá vua trở về kinh đô Trường An, chàng được thăng làm binh bộ thị lang (phó quan bộ Binh), theo hầu vua về kinh. Rồi được bổ làm Kinh Triệu doãn (quan đứng đầu phủ Kinh Triệu, vùng kinh đô Trường An), rồi đổi làm lại bộ thị lang. Ba năm coi việc tuyển chọn quan lại, chàng được tiếng tốt. Bèn được phong làm hoàng môn thị lang kiêm bình chương sự (tức là làm tể tướng, người cùng vua bàn bạc quyết định việc nước). Ơn vua thắm thiết, ban thưởng rất hậu. Làm tể tướng năm năm, vì can gián trái ý vua, chàng bị đổi làm tả bộc xạ (chức đứng đầu Thượng thư tỉnh, hàm rất cao), thôi không được dự bàn việc chính sự. Mấy tháng sau làm Đông Đô lưu thủ (quan trấn giữ kinh đô phía đông là Lạc Dương), kiêm doãn Hà Nam và ngự sử đại phu (người đứng đầu Ngự sử đài, cơ quan giám sát quan lại).
Từ khi lấy vợ đến lúc ấy đã hai mươi năm, chàng có bảy con trai, ba con gái, đều đã dựng vợ gả chồng, đều đã làm quan; cháu nội cháu ngoại có mười người.
Về sau nhân lúc đi ra ngoài, chàng lại đến cổng ngôi chùa năm xưa đã gặp cô hầu áo xanh xách (?) giỏ anh đào, lại thấy trong ấy đang có buổi giảng kinh. Chàng bèn xuống ngựa vào lễ. Với địa vị tôn quý của một cựu tể tướng, đứng đầu trăm quan, lại đang giữ chức lưu thủ quan trọng, người dẫn đường, kẻ theo hầu trước sau rất đông, cực kỳ sang trọng. Chàng tự cho mình cao quý, oai nghi rạng rỡ cả hai bên. Chàng lên điện lễ Phật, bỗng thấy choáng váng như say, nằm mãi không dậy được. Trong tai nghe nhà sư giảng kinh xướng lên: "Đàn việt (tiếng nhà Phật gọi người cúng dường, thí chủ) sao nằm mãi không dậy?"
Chàng bỗng tỉnh mộng, thấy mình vẫn mặc áo trắng, quần áo y như cũ, trước sau không có lấy một viên quan nào. Chàng quay quắt bối rối, mơ mơ hồ hồ, chầm chậm bước ra cổng, thấy thằng hầu nhỏ dắt lừa, cầm mũ đứng ngoài cổng, nói với chàng: "Người với lừa đều đói cả rồi, sao cậu ở trong ấy lâu thế?" Chàng hỏi giờ, thằng hầu nói: "Trời sắp trưa rồi."
Chàng họ Lư ngẩn ngơ than: "Vinh hoa ở đời, lúc khốn cùng hay lúc hiển đạt, giàu sang hay nghèo hèn, rốt cuộc cũng chỉ như thế thôi. Từ nay về sau ta không cầu làm quan nữa." Rồi chàng đi tìm tiên học đạo, không còn để lại dấu vết gì ở cõi đời. (Chỗ ghi nguồn bị khuyết)
Độc Cô Hà Thúc
Trong năm Trinh Nguyên (niên hiệu của vua Đường Đức Tông, 785–805), có tiến sĩ Độc Cô Hà Thúc, nhà ở phường Sùng Hiền, kinh đô Trường An, mới cưới con gái nhà họ Bạch. Nhà nghèo, lại thi trượt, chàng định đi xa sang vùng Kiếm Nam (đất Thục, nay là Tứ Xuyên). Lúc chia tay, chàng nói với vợ: "Chậm nhất một năm ta sẽ về."
Hà Thúc đến đất Thục, sống tạm bợ nơi đất khách mà chẳng gặp vận may, hơn hai năm mới về. Đến phía tây huyện Hộ, còn cách kinh thành một trăm dặm, lòng mong về nhà nóng ruột, chàng định trong tối ấy phải về đến nhà, bèn rẽ theo đường tắt đi thật nhanh. Người và lừa đều đã mệt lả. Khi còn cách cửa Kim Quang (cửa phía tây thành Trường An) năm, sáu dặm thì trời đã tối, tuyệt nhiên không có quán trọ, chỉ có một ngôi điện thờ Phật ở góc đường. Hà Thúc dừng lại ở đó.
Bấy giờ đã gần tiết Thanh minh (một trong hai mươi bốn tiết khí trong năm, rơi vào đầu tháng tư dương lịch), ánh trăng sáng như ban ngày. Chàng buộc lừa ở ngoài sân, vào trong điện trống. Trong sân có hơn mười cây đào, cây mơ. Đêm khuya, chàng trải chăn màn dưới hiên phía tây nằm nghỉ. Đang nghĩ sáng mai sẽ về đến nhà, chàng nhân đó ngâm câu thơ cũ:
"Gần nhà lòng lại thêm nôn nả,
Chẳng dám hỏi han khách mới về."
Đến nửa đêm vẫn không ngủ được, bỗng nghe ngoài tường có hơn mười người gọi nhau, như là viên chức trong làng và các ông già nhà nông sắp lo việc cung đốn, đón tiếp. Chốc lát có mấy người phu, mỗi người cầm sọt, mai, nia, chổi, quét dọn trong sân xong lại đi. Một lúc sau, họ lại mang giường chiếu, mâm ngà, đuốc sáp (?), cùng đồ đựng rượu, nhạc cụ, ồn ào kéo đến. Hà Thúc đoán là bọn nhà quyền quý đến ngắm cảnh vui chơi, rất sợ bị họ đuổi đi, bèn nín thở nấp trên xà nhà trong điện để rình xem.
Bày biện xong, lại có cả thảy mười mấy công tử, cô nương, cùng mười mấy người hầu nam nữ, dạo bước dưới trăng thong thả đi tới, cười nói vui vẻ. Rồi họ ngồi xen kẽ nhau trong tiệc, mời rượu qua lại tứ tung, giày dép lẫn lộn ngổn ngang. Trong đó có một cô gái vẻ đau buồn tiều tụy, ngồi nghiêng người ở hàng dưới, phong thái trông giống vợ Hà Thúc. Chàng nhìn trộm, cả kinh, liền xuống khỏi xà nhà, nấp vào chỗ tối, lại gần mà xem kỹ, thì đúng thật là vợ mình.
Vừa lúc ấy, một chàng trai trẻ nâng chén mời nàng, nói: "Một người quay mặt vào góc mà buồn thì cả tiệc mất vui. Kẻ hèn này trộm chẳng tự lượng sức, xin được nghe giọng hát quý như vàng ngọc của nàng." Vợ chàng oan ức buồn rầu mà không biết kêu ai, bị ép ngồi vào tiệc. Nàng bèn nâng chén vàng, nén nước mắt mà hát rằng:
"Đêm nay là đêm nào?
Còn sống hay đã chết?
Chồng ta đi chừ tận chân trời,
Cây vườn đau lòng chừ ba lần thấy hoa nở."
Cả tiệc lắng nghe, các cô gái quay mặt gạt nước mắt. Một người nói: "Chồng nàng có ở xa đâu, sao lại bảo là tận chân trời?" Bọn trai trẻ nhìn nhau cười ồ.
Hà Thúc vừa sợ vừa giận, hồi lâu không nghĩ ra cách gì, bèn mò ở giữa bậc thềm được một viên gạch lớn, ném thẳng vào chỗ ngồi. Viên gạch vừa chạm đất thì tất cả lặng ngắt, chẳng còn gì nữa.
Hà Thúc buồn bã, đau xót, cho rằng vợ mình đã chết, vội vàng hốt hoảng đi về. Trông về phía nhà mình, chàng vừa đi vừa nghẹn ngào. Đến khi trời sáng thì tới nhà, chàng sai người đầy tớ già vào trước, thì người nhà đều vẫn bình yên. Hà Thúc kinh ngạc, vội chạy vào cửa. Cô hầu báo rằng bà chủ bị bóng đè trong mộng, vừa mới tỉnh. Hà Thúc vào đến phòng ngủ, vợ vẫn còn nằm chưa dậy.
Hồi lâu nàng mới nói: "Vừa rồi thiếp mộng thấy cùng với bọn chị em bên nhà chồng rủ nhau đi ngắm trăng, ra ngoài cửa Kim Quang, đến một ngôi chùa ngoài đồng, bỗng bị mấy chục kẻ hung dữ ép phải ngồi lẫn với chúng mà uống rượu." Nàng lại kể những lời nói trong cuộc vui ở giấc mộng, đều giống hệt những gì Hà Thúc đã thấy. Nàng lại nói: "Đang lúc uống rượu, bỗng thấy một viên gạch lớn bay xuống, thiếp vì thế mà hoảng sợ, bị bóng đè suýt chết. Vừa tỉnh thì chàng về. Phải chăng là do nỗi oán giận chất chứa trong lòng mà cảm ứng nên như vậy?" (Trích từ sách "Hà Đông ký")
Thái Bình quảng ký, quyển thứ hai trăm tám mươi mốt
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua nhà Thanh sai biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video