Thiên 310 — Quyển 310

 Thái Bình Quảng Ký, quyển 310. Đời Tống, Lý Phưởng và những người khác biên soạn. Mục Thần (truyện về thần linh), phần hai mươi.

 Trương Vô Pha — Vương Kỳ — Mã Triều

 Khích Nguyên Vị — Viên huyện úy họ Triệu ở Hạ Dương — Lư Tự Tông

 Vương sinh học Tam sử — Trương sinh

 TRƯƠNG VÔ PHA

 Trong năm Trường Khánh (niên hiệu vua Đường Mục Tông, 821–824), có người đi thi tiến sĩ (người dự kỳ thi tiến sĩ, kỳ thi cao nhất để chọn người làm quan) là Trương Vô Pha, quê ở Nam Khang. Sắp lên đường đi thi, chàng đến Phiên Ngung (nay là vùng Quảng Châu) để xin người giúp đỡ tiền bạc. Gặp lúc vị quan đứng đầu phủ ở đó vừa bị đổi đi nơi khác, chàng không còn chỗ nương nhờ. Chàng buồn rầu sinh bệnh, nằm ở quán trọ, đầy tớ đi theo đều bỏ trốn hết.

 Bỗng có bà Viên Đại Nương, người giỏi bói theo Kinh Dịch (bộ sách cổ dùng các quẻ để đoán việc lành dữ), đến nhà chủ trọ. Bà nhìn chằm chằm Vô Pha rồi nói: "Anh đâu phải người nghèo khổ lâu dài." Rồi bà cởi áo của mình đem đổi lấy rượu cho chàng uống, và nói: "Anh khốn quẫn đến thế này, nếu chịu nghe một kế của tôi thì chưa đầy mười ngày, một tháng, tự khắc sẽ giàu có, lại còn được sống lâu." Vô Pha đáp: "Tôi đói khổ thế này, đâu dám không nghe lời bà dạy." Đại Nương nói: "Tôi có một hộp Ngọc long cao (thuốc cao 'rồng ngọc'). Thuốc này không những làm người chết sống lại, mà nhờ nó anh còn gặp được người đẹp nổi tiếng. Anh chỉ cần dựng một tấm biển đề: 'Chữa được nghiệp tật' (bệnh do nghiệp báo, tức bệnh nan y, thuốc thường không chữa nổi). Nếu người thường đến xin chữa thì cứ nói là không chữa được. Còn nếu gặp người lạ đến mời thì nhất định phải mang thuốc này đi một chuyến, tự nhiên sẽ được giàu sang." Vô Pha lạy tạ rồi nhận thuốc. Bà đựng thuốc trong một chiếc hộp vàng ấm, dặn: "Lúc trời lạnh chỉ cần lấy hộp này ra là cả phòng ấm áp, không cần đến lò than."

 Vô Pha làm đúng như lời bà, dựng biển được vài hôm thì quả nhiên có một người mặc áo vàng, dáng như hoạn quan, gõ cửa rất gấp, nói: "Quảng Lợi Vương (vị thần cai quản biển Nam Hải) biết ông có thuốc cao, nên sai tôi đến mời ông." Vô Pha nhớ lời Đại Nương, bèn theo sứ giả đi. Bên bờ sông có một chiếc thuyền chạm vẽ hoa văn; lên thuyền, thuyền đi rất nhẹ và nhanh. Chừng một bữa ăn, bỗng thấy thành quách, cung điện rất cao, canh gác rất nghiêm ngặt. Hoạn quan dẫn Vô Pha qua hơn mười lớp cửa, đến sân điện. Nơi đó có rất nhiều mỹ nữ xếp hàng, quần áo trang sức rất tươi đẹp, đứng hầu ngay ngắn. Hoạn quan rảo bước vào thưa: "Đã mời Trương Vô Pha đến." Liền nghe trên điện có lệnh cuốn rèm (?). Chàng thấy một người đàn ông mặc áo của bậc vương, đội mũ Viễn du (loại mũ dành cho các vương), có hai thị nữ áo tía dìu đứng. Người ấy bước ra sát thềm, vẫy Vô Pha mà nói: "Xin đừng lạy." Vua nói tiếp: "Ta biết tú tài (cách gọi kính trọng người học trò có học) không phải người đất Nam Việt, không thuộc quyền ta cai quản, xin đừng làm lễ." Vô Pha vẫn cố lạy. Vua cúi gập người đáp lễ mà tạ rằng: "Quả nhân (tiếng vua tự xưng một cách khiêm nhường) đức mỏng, phải mời bậc đại hiền từ xa đến, chỉ vì con gái yêu bị bệnh, lòng ta ngày đêm lo nghĩ. Biết ông có thuốc cao thần diệu, nếu chữa khỏi được thì thật là mang ơn lắm."

 Vua bèn sai hai a giám (nữ quan trông coi việc trong hậu cung) dẫn chàng vào viện của công chúa. Vô Pha lại qua mấy lớp cửa nữa, đến một điện nhỏ. Hành lang, mái hiên đều đính ngọc sáng và hoa tai bằng ngọc biếc; cột và xà cửa rực rỡ như rải đầy hoa vàng khảm. Hương thơm lạ ngào ngạt khắp sân và cửa. Chốc lát có hai cô gái vén rèm mời Vô Pha vào. Chàng thấy trong màn thêu đính ngọc trai có một thiếu nữ vừa đến tuổi cài trâm (tuổi mười lăm, tuổi con gái đến thì lấy chồng), mặc áo lụa biếc thêu chỉ vàng. Vô Pha bắt mạch hồi lâu rồi nói: "Bệnh của công chúa là nỗi khổ ở trong lòng." Chàng bèn lấy thuốc cao rồng ra, cho uống với rượu, công chúa khỏi ngay. Công chúa liền rút chiếc lược ngọc biếc chạm đôi chim loan tặng Vô Pha, hai người đưa mắt nhìn nhau đầy tình ý hồi lâu. Vô Pha không dám nhận. Công chúa nói: "Vật này không đủ để đền ơn ông, chỉ để tỏ tấm lòng thôi. Còn vua cha thế nào cũng có quà tặng." Vô Pha ngượng ngùng cảm tạ. A giám bèn dẫn chàng đi gặp vua. Vua đem ra sừng tê "hãi kê" (loại sừng tê quý, tương truyền gà thấy cũng sợ), bát phỉ thúy, ngọc đẹp và ngọc côi sáng để tặng Vô Pha. Vô Pha lạy tạ. Hoạn quan lại dẫn chàng ra thuyền chạm vẽ, đưa về Phiên Ngung; chủ trọ không hề hay biết gì. Chàng mới bán chiếc sừng tê thôi mà đã được tiền muôn vạn.

 Vô Pha từ khi thấy công chúa đẹp rực rỡ làm say lòng người, rất nhớ nàng. Hơn một tháng sau, bỗng có một thị nữ áo xanh gõ cửa, đưa một tờ giấy hồng có hai bài thơ, không đề tên họ. Vô Pha vừa đỡ lấy thì thị nữ thoắt biến mất. Vô Pha nói: "Đây ắt là thơ của tiên nữ làm." Bài thứ nhất rằng:

 "Thẹn cởi hoa tai sáng, tìm đến bến sông Hán (ý nói như thần nữ sông Hán trong tích xưa cởi ngọc đeo tặng người mình gặp),
Chỉ biết nhờ giấc mộng xuân tìm người nơi chân trời.
Lầu đỏ chiều tà, chim oanh bay đi mất,
Buồn chết lòng người là hoa rụng trên thềm nơi cung sâu."

 Bài thứ hai rằng:
"Chim én ríu rít, bùn xuân rơi xuống chiếu gấm,
Tình sầu chẳng thiết sửa lại hoa cài đầu.
Phòng khuê lạnh lẽo, nghiêng gối mà không thành giấc,
Nén hương trong lò vàng tự bốc khói lượn lờ."

 Ít lâu sau, viên hoạn quan lần trước lại đến, nói: "Vua lại sai đến mời; công chúa lại bị bệnh như trước." Vô Pha vui mừng lại đi. Gặp công chúa, đang lúc bắt mạch, người hầu báo vương hậu đến. Vô Pha xuống thềm, nghe tiếng ngọc đeo leng keng, cung nhân hầu hạ xếp hàng, thấy một người đàn bà chừng ba mươi tuổi, y phục như bậc hậu phi. Vô Pha lạy chào. Hậu nói: "Lại làm phiền bậc hiền tài, thật lấy làm hổ thẹn. Nhưng bệnh của con gái ta lần này là khổ vì điều gì?" Vô Pha đáp: "Vẫn là bệnh cũ thôi; trong lòng bị điều gì xúc động nên lại phát. Nếu uống thuốc thêm một lần nữa thì sẽ dứt cả gốc rễ." Hậu hỏi: "Thuốc ở đâu?" Vô Pha dâng hộp thuốc lên. Hậu nhìn thấy thì lặng im, sắc mặt không vui, an ủi công chúa vài câu rồi đi. Hậu bèn thưa với vua: "Con gái yêu của ta chẳng phải bệnh gì, mà là đã tư tình với Vô Pha rồi. Nếu không thì sao chiếc hộp vàng ấm trong cung lại ở chỗ người này?" Vua buồn rầu hồi lâu rồi nói: "Lại là chuyện con gái Giả Sung đây (tích đời Tấn: con gái Giả Sung tư tình với Hàn Thọ, lấy trộm hương quý vua ban cho cha đem tặng chàng; Giả Sung biết chuyện bèn gả luôn con cho Hàn Thọ). Ta cũng nên theo việc ấy mà thành toàn cho chúng, đừng để con khổ lâu."

 Vô Pha ra, vua sai mời chàng sang ở nhà khách riêng, thết đãi rất hậu. Sau đó vua mời chàng đến, nói: "Quả nhân thầm mến tư cách của ông, muốn đem con gái yêu gửi gắm cho ông, ông nghĩ sao?" Vô Pha lạy hai lạy, khiêm nhường từ tạ, nhưng trong lòng mừng khôn xiết. Vua bèn sai quan có trách nhiệm chọn ngày lành, sửa soạn lễ cưới. Vua và hậu kính trọng chàng hơn hẳn các chàng rể khác. Chàng ở lại hơn một tháng, yến tiệc vui vầy hết mức. Vua nói: "Trương lang không giống các rể khác, phải trở về cõi người. Đêm qua ta đã tra sổ ở U phủ (cõi âm, nơi giữ sổ sinh tử), thấy nói số mệnh (?) của ông đúng như thế, thì con gái quả nhân sẽ không đến nỗi khổ. Phiên Ngung đất gần đây, sợ người đời lấy làm lạ; Nam Khang thì lại xa, huống hồ thuộc địa giới khác; chẳng bằng về Thiều Dương là tiện nhất." Vô Pha nói: "Ý tôi cũng muốn như vậy." Vua bèn sắm thuyền chèo, quần áo, của quý lạ, vàng bạc châu ngọc. Vô Pha nói: "Riêng người hầu hạ thì tôi phải tự lo lấy; đừng dùng người cõi âm, vì như thế sẽ bị giảm tuổi thọ." Rồi chàng từ biệt vua. Vua nói: "Cứ ba năm ta sẽ đến chỗ con một lần; đừng nói với ai."

 Vô Pha đưa vợ về ở Thiều Dương, ít người biết đến. Ở được hơn một tháng, bỗng Viên Đại Nương gõ cửa đến gặp. Vô Pha rất kinh ngạc. Đại Nương nói: "Hôm nay Trương lang nên trả ơn lời nói của tôi (?), cùng tiểu nương tử trả công bà mối là được rồi." Hai vợ chồng mỗi người đem châu báu ra thưởng cho bà, rồi bà cáo từ. Vô Pha hỏi vợ, vợ đáp: "Đó là con gái Viên Thiên Cương (thầy xem tướng nổi tiếng đời Đường), vợ của Trình tiên sinh. Chiếc hộp vàng ấm chính là báu vật trong cung của thiếp." Về sau cứ ba năm, Quảng Lợi Vương lại đến nhà họ Trương vào ban đêm. Sau này Vô Pha bị người đời nghi ngờ, bèn bỏ đi, không biết đi đâu. (Trích sách Truyền kỳ.)

 VƯƠNG KỲ

 Huyện thừa (chức quan phó, giúp việc cho quan huyện) huyện Thiên Hưng là Vương Kỳ, trong năm Bảo Lịch (825–827), có lần đi trên đường Lũng Châu, nghỉ dưới một gốc cây lớn, tháo yên ngựa lót xuống đất mà ngủ. Bỗng nghe tiếng người cưỡi ngựa dẹp đường hô từ phía tây tới, thấy một người mặc áo tía ngồi xe, có mấy người cưỡi ngựa theo hầu. Người ấy sai kẻ tả hữu: "Mời Vương thừa đến đây." Họ dẫn Kỳ đến thì thấy màn trướng đã bày biện sẵn. Người ấy ngồi trò chuyện với Kỳ hồi lâu. Kỳ không biết nên xưng hô thế nào, mỗi lần đáp lời đều ngập ngừng lúng túng. Người áo tía nhận ra, bèn nói: "Tôi lận đận ở một chức suốt hai mươi năm; ông muốn gọi thì cứ gọi là vương cũng được." Kỳ nói: "Tôi chưa rõ đại vương từ đâu đến." Người ấy đáp: "Ta là Điềm (tức Mông Điềm, danh tướng nhà Tần). Xưa ta vì nhà Tần mà đắp Trường Thành, nhờ chút công ấy mà nhiều lần được giao trọng trách. Đến khi Tần Thủy Hoàng băng hà, ta bị bọn tiểu nhân vu hãm, oan uổng bị giết. Thượng đế lại cho rằng việc đắp Trường Thành tuy có công nhưng làm khổ dân, nên phạt ta đi giữ Ngô Nhạc (núi Ngô). Lúc bấy giờ núi Ngô có danh hiệu Nhạc (núi thiêng được triều đình phong tước, thần núi được tôn làm vương), nên mọi người đều gọi ta là vương. Về sau chức Nhạc được trả về cho núi Hoa, mà hạn phạt của ta chưa mãn, quan sở đã dời đi, ta chẳng còn việc gì cai quản, chỉ giữ một ngọn núi trống, ít dấu chân người, rất quạnh quẽ. Lại vì đã mang tiếng hão, không thể hạ mình nhận chức nhỏ, nên đến nay vẫn trộm giữ danh hiệu vương giả. Tình cờ gặp ông ở đây, muốn được chuyện trò thong thả đôi chút."

 Kỳ nói: "Tôi tên tuổi chìm khuất, tính tình nhút nhát yếu đuối, may được ngài đoái hoài, không biết lấy gì để vâng lời ngài dạy." Điềm nói: "Ta vốn vì mến mộ, muốn được ngắm phong thái của ông, nào ngờ ông lại có ngay lòng tốt như thế. Nếu thật có việc nhờ thì ông tính sao?" Kỳ đáp: "Thật là may mắn cho tôi." Điềm nói: "Ta nhàn rỗi đã lâu, muốn có chỗ ra sức. Nay quân lính ngựa xe ở đâu cũng có chủ, không thể cướp quyền của người khác. Ba năm nữa ở Hưng Nguyên sẽ có tám trăm tráng sĩ không có chủ; nếu sớm mưu tính thì ắt sẽ được thống lĩnh họ. Điều nhất định phải nhờ ông là gửi cho ta một vạn tờ tiền (tiền giấy đốt cúng cho người cõi âm); ta có món ấy làm vốn thì việc mới thành." Kỳ hứa, rồi tỉnh dậy, mồ hôi ướt đầm đìa. Ông bèn mua một vạn tờ tiền giấy đem đốt. Đến năm Thái Hòa thứ tư (830), Tiết độ sứ (quan trấn thủ một vùng, nắm cả binh quyền lẫn việc cai trị) Hưng Nguyên là Lý Giáng bị giết hại; sau đó vị Tiết độ sứ mới là Ôn Tạo giết tám trăm người trong bọn hung đồ. (Trích Hà Đông ký.)

 MÃ TRIỀU

 Mã Triều là lính bộ binh thuộc quân Thiên Bình. Đầu năm Thái Hòa (827–835), Lý Đồng Tiệp ở Thương Châu làm phản, vua xuống chiếu sai quân Vận Châu đi đánh. Triều có mặt trong chuyến đi ấy. Đến phía nam đất Bình Nguyên, quân hai bên giằng co với nhau mấy tuần liền. Con trai Triều là Sĩ Tuấn từ Vận Châu chở lương thực đến, vừa tới trong quân thì đúng lúc đã định ngày giao chiến. Triều tuổi già, thưa với tướng: "Con trai cả tôi là Sĩ Tuấn trẻ, khỏe, lại giỏi cung tên; trận đánh ngày mai xin cho nó thay tôi." Chủ tướng đồng ý.

 Đến khi giao chiến, quân Vận Châu bị thua một trận nhỏ, Sĩ Tuấn trúng liền mấy vết thương nặng, ngã gục ở bãi chiến trường. Khuya lắm mới tỉnh lại, bỗng nghe có tiếng gọi tên, tiếng nói chuyện, nghe như có chừng mười mấy viên tướng và quan lại, nhưng không có đèn đuốc gì. Sĩ Tuấn nhìn trộm thì không thấy ai, chỉ nghe họ giở sổ sách ra điểm tên. Một lát đến lượt Sĩ Tuấn thì họ lại gọi tên Mã Triều. Bên cạnh có người nói: "Không phải chính người ấy, mau sai đi bắt về." Nói xong họ đi qua; đến khi đã đi xa vẫn còn nghe tiếng họ kiểm điểm chưa xong. Sĩ Tuấn hoảng sợ, gắng gượng đứng dậy, chậm chạp trở về, đến canh tư (khoảng 1–3 giờ sáng) mới tới cửa doanh trại. Lính giữ doanh cho vào, rồi dìu đến chỗ Triều. Triều tưởng con đã chết, nay thấy con về thì vừa sợ vừa mừng, liền rửa vết thương, đắp thuốc, rồi bảo: "Con nên ăn chút cháo, uống chút rượu cho dễ ngủ." Nói rồi ông đi ra lấy nước.

 Lúc ấy trong doanh trại quân lính ngựa xe rất đông, cứ hai ba trăm người dùng chung một giếng. Mỗi giếng rộng chu vi trăm bước, xung quanh đều đào thành lối dốc thoai thoải dần xuống đến mạch nước, để mọi người có thể đứng vây quanh mà múc. Bấy giờ Triều dùng vò múc nước; lúc đang kéo vò nặng lên thì bùn trơn, ông trượt ngã xuống đất. Dưới đất vốn có một con dao gãy, ngực Triều đâm trúng ngay lưỡi dao. Hồi lâu, Sĩ Tuấn lo cha chưa về, báo cho những người cùng trại; đến nơi thì ông đã tắt thở. Còn Sĩ Tuấn thì mười ngày sau khỏi hẳn. (Trích Hà Đông ký.)

 KHÍCH NGUYÊN VỊ

 Nha tướng (viên tướng trong phủ quan trấn thủ) ở Hà Đông là Khích Nguyên Vị, đầu năm Thái Hòa, có lần phụng mệnh đi kinh đô. Đến vùng Sa Uyển thì trời vừa tối, ông thấy một người cao hơn một trượng (khoảng ba mét), mặc áo tía, đeo dấu vàng, dáng vẻ to lớn đường bệ, cưỡi ngựa trắng; con ngựa cũng cao hơn một trượng. Người dẫn đường và theo hầu gần mười người, hình dạng khác thường, tay cầm cung tên, từ phía nam đi tới. Nguyên Vị rất kinh ngạc, dừng ngựa tránh sang bên. Vị thần ấy bỗng giơ roi chỉ về phía tây như thấy điều gì; bọn tùy tùng đều nhìn theo hướng tay chỉ. Nguyên Vị cũng nhìn về phía tây, nhưng im lặng chẳng thấy gì; đến khi quay lại nhìn thì tất cả đều đã biến mất. Nguyên Vị rã rời, mồ hôi toát ra, đùi run, tim đập vì sợ, bất giác ngã khỏi ngựa. Ông nhân đó mà sinh bệnh, phải nằm kiệu khiêng về, hơn mười ngày mới khỏi. Lúc ấy vị Liên súy (quan đứng đầu, thống quản các châu trong vùng) Hà Đông là Tư không (một trong ba chức quan cao nhất triều đình, ở đây là hàm vinh dự) Lý Nguyện qua đời. (Trích Tuyên thất ký.)

 VIÊN HUYỆN ÚY HỌ TRIỆU Ở HẠ DƯƠNG

 Hạ Dương là một huyện thuộc Phùng Dực, nằm sát bờ sông lớn (Hoàng Hà). Phía đông huyện có ao và lầu quán, nhìn thẳng ra núi Thái Hành và núi Trung Điều, sớm chiều đều trông thấy khói mây sương núi. Lại có suối Phẫn (suối nước phun trào từ dưới lòng đất lên) chảy ra từ một cái hang ở phía nam; nước suối trong vắt, đến sợi lông nhỏ dưới đáy cũng nhìn rõ. Trong năm Thái Hòa, có Triệu sinh làm huyện úy (quan lo việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) ở Hạ Dương. Một đêm mưa vừa tạnh, Triệu sinh cùng mấy người bạn sóng bước ngắm trăng bên suối Phẫn. Bỗng thấy một người mặt rất đen, mặc áo bào xanh lục, từ trong nước bơi xuôi theo dòng hồi lâu, ngâm rằng: "Trăng đêm sáng vằng vặc, sóng biếc trôi mênh mang." Triệu sinh đang kinh ngạc thì người ấy bỗng quay nhìn về phía bờ như sợ điều gì, bèn lặn xuống nước chỉ để ló cái đầu, lát sau thì chìm hẳn.

 Hôm sau Triệu sinh lại đến chỗ suối. Bên bờ, cách vài chục bước có một ngôi đền thờ thần, biển trên cửa đề: "Thần nước Phẫn". Triệu sinh vào miếu, thấy hai bên tượng thần có những tượng người nặn bằng đất; có một tượng mặc áo bào xanh, xem mặt thì giống hệt người trong nước hôm trước. Triệu sinh nói: "Đây chỉ là tượng đất ở chỗ suối Phẫn (?) mà còn mê hoặc được người, không phải yêu quái thì là gì?" Ông định phá ngôi miếu. Có một viên lại (người làm việc giấy tờ, sai phái ở huyện) nói: "Đây là miếu thần, lại có thể làm mưa gió giúp cây cối mọc tốt; nếu phá nhà miếu thì chỉ chuốc lấy tai họa cho dân trong huyện." Vì thế rốt cuộc không phá. (Trích Tuyên thất chí.)

 LƯ TỰ TÔNG

 Ở Bồ Tân có đền thờ vua Thuấn, lại có đền thờ Nga Hoàng và Nữ Anh (hai con gái vua Nghiêu, cùng là vợ vua Thuấn) ở bên cạnh đền Thuấn; tượng đất trong đền nặn rất khéo và đẹp. Trong năm Khai Thành (836–840), Lư Tự Tông người Phạm Dương tạm giữ một chức quan ở Bồ Tân. Một hôm, ông cùng mấy người bạn đi chơi miếu vua Thuấn, đến đền Nga Hoàng, Nữ Anh, Tự Tông nói đùa: "Ta muốn làm kẻ hầu hạ cho con gái nhà vua, có được không?" Rồi lạy hai lạy, khấn khứa hồi lâu. Mọi người đều bảo: "Sao lại buông lời khinh nhờn xúc phạm thần linh?" Tự Tông càng cười hăng hơn. Từ đó ông thường một mình đến chơi đền Nga Hoàng, rượu say thì hay nói lời cợt nhả bất kính. Chẳng bao lâu ông mắc bệnh, phải nằm kiệu khiêng về, mặt mày sợ hãi, run rẩy, mồ hôi chảy như tắm; đêm ấy thì chết. Bọn đầy tớ trong nhà thấy hơn mười người túm kéo Tự Tông ra cửa, đi về phía đền vua Thuấn. Đến khi xem xác Tự Tông thì thấy trên lưng có rất nhiều vết đỏ, như bị đánh. Người đất Bồ đều lấy làm lạ. (Trích Tuyên thất chí.)

 VƯƠNG SINH HỌC TAM SỬ

 Có một người học trò họ Vương, không nhớ tên, chuyên học Tam sử (ba bộ sử lớn: Sử ký, Hán thư, Hậu Hán thư), đọc rộng và rất tinh thông. Tính anh thích khoe khoang, nói năng rất dễ dãi; mỗi khi bàn chuyện xưa thường đoán theo ý riêng, bên cạnh có ai bàn khác thì ắt lớn tiếng bác bỏ. Có lần anh đi chơi đất Bái, nhân lúc say rượu vào miếu Cao Tổ (Hán Cao Tổ Lưu Bang, vua sáng lập nhà Hán, người đất Bái), nhìn tượng thần mà cười, nói: "Cầm thanh kiếm ba thước diệt nhà Tần tàn bạo, dẹp nước Sở hùng mạnh, thế mà không tránh được việc mẹ mình bị gọi là 'Ô lão'; chỉ hát được câu 'Gió lớn nổi lên chừ, mây bay tung' thì sao gọi là uy trùm bốn biển được?" Anh đi qua đi lại trong sân và hành lang, ngó nghiêng hồi lâu rồi mới về chỗ trọ.

 Đêm ấy vừa ngủ, bỗng thấy hơn mười người cưỡi ngựa đến bắt anh đưa tới sân miếu. Hán Tổ chống kiếm, giận dữ nói: "Sử sách đọc chưa được mấy mà dám khinh nhờn bậc tôn thần! Chữ 'Ô lão' lấy từ sách nào ra? Nếu không có căn cứ thì tội ngươi khó thoát." Vương sinh dập đầu thưa: "Thần từng đọc phần bản kỷ (phần chép tiểu sử các vua trong sách sử) của đại vương, thấy Tư Mã Thiên và Ban Cố đều viết 'Lưu ảo' (bà họ Lưu); lời chú thích ghi là 'Ô lão', và lời giải nghĩa nói đó là tiếng gọi bà mẹ già. Điều đó thấy trong sử, nghe từ thầy, chép trong sách, rõ ràng như mặt trời giữa ban ngày, chứ không phải kẻ bề tôi này dám tự bịa ra." Hán Tổ càng giận, nói: "Họ nội họ ngoại của trẫm (tiếng vua tự xưng) đã ghi rõ ràng trên tấm bia Đình trưởng Tứ Thủy (đình trưởng là chức trông coi một đình, chức nhỏ mà Lưu Bang từng làm thuở hàn vi); sao lại lấy họ ngoại là họ Ôn mà gọi bừa là 'Ô lão'? Đọc nhầm sách mà không hiểu nghĩa, lại dám cậy say làm ồn nơi sân điện. Giao cho quan có trách nhiệm luận tội phạm thượng!"

 Lời chưa dứt thì từ phía tây nam có người dẹp đường, hô lớn: "Thái công đến!" (Thái công là cha của Lưu Bang). Thái công vừa tới thềm, nhìn Vương sinh hỏi: "Người này là ai mà bị làm nhục quá thế?" Hán Tổ xuống thềm đáp: "Đây là kẻ nói càn, khinh nhờn, tội đáng chém." Vương sinh đưa mắt nhìn Thái công, rồi lớn tiếng nói: "Thần đọc sử sách, thấy có kẻ khinh nhờn cả vua cha mình mà còn chẳng bị trách phạt gì; còn kẻ bề tôi hèn mọn này chỉ nói đùa ở miếu thần, đâu ngờ lại bị đem ra xử tội giữa chốn chợ triều (bị giết trước mặt mọi người)?" Hán Tổ lại giận, nói: "Sách vở nào chép chuyện kẻ khinh nhờn vua cha? Thử dẫn chứng xem." Vương sinh nói: "Thần xin dẫn chứng chính đại vương, có được không?" Hán Tổ nói: "Được." Vương sinh nói: "Đại vương lên ngôi, họp quần thần, bày tiệc rượu ở điện trước, dâng rượu chúc thọ Thái thượng hoàng, có việc ấy không?" Hán Tổ nói: "Có." "Dâng rượu xong, đại vương nói: 'Ngày trước cha thường cho con là đứa vô lại, không lo làm ăn, không chăm chỉ bằng anh Trọng; nay cơ nghiệp của con so với anh Trọng thì ai nhiều hơn?' Có việc ấy không?" Hán Tổ nói: "Có." "Quần thần trên điện đều hô vạn tuế, cười lớn làm vui, có việc ấy không?" Đáp: "Có." Vương sinh nói: "Thế chính là khinh nhờn vua cha vậy."

 Thái công nói: "Người này lý lẽ không thể bẻ được, nên mau đuổi đi; không thì ắt lại bị trách cái chuyện 'chén canh' (tích: Hạng Vũ bắt được cha Lưu Bang, dọa đem nấu, Lưu Bang đáp nếu nấu thì chia cho ta một chén canh)." Hán Tổ lặng thinh hồi lâu rồi nói: "Chém cái thứ này thì chỉ bẩn lưỡi kiếm ba thước của ta." Bèn sai người nắm tóc anh mà tát. Một cái tát, anh bàng hoàng tỉnh lại thì phương đông đã sáng. Lấy gương soi, thấy trên má như có vết ngón tay, mấy ngày sau mới mất. (Trích Toản dị ký.)

 TRƯƠNG SINH

 Có người đi thi tiến sĩ là Trương sinh, giỏi gảy đàn, thích đọc sách của Mạnh Kha (tức Mạnh Tử, bậc đại nho thời Chiến Quốc). Thi trượt, anh đi chơi Bồ Quan, vào thành vua Thuấn. Trời sắp tối, người ta xô cửa, giục ngựa tranh nhau vào, nhân đó ngựa của anh bị vấp ngã, một lát thì chết. Anh không có chỗ dừng chân, bèn đến xin viên lại trông miếu cho ngủ nhờ một đêm. Viên lại chỉ chỗ dưới mái hiên hành lang mà nói: "Ngoài chỗ này ra không còn chỗ nào." Anh bèn nghỉ lại đó.

 Đầu đêm vừa ngủ, anh thấy hai người mặc áo đỏ đến trước mặt nói: "Vua cho gọi thư sinh." Anh vội đi theo. Vua (tức vua Thuấn) hỏi: "Ngươi là người theo học đạo gì, nghề gì?" Anh đáp: "Thần là con nhà Nho, thường học sách của Khổng Tử, Mạnh Tử." Vua nói: "Khổng là thánh nhân, trẫm biết từ lâu. Còn Mạnh là người thế nào mà được nói ngang hàng với Khổng?" Anh đáp: "Mạnh Tử cũng là người truyền lại ý của thánh nhân, tôn chuộng nhân nghĩa, đặt ra lễ nhạc để thi hành việc giáo hóa." Vua hỏi: "Có viết sách không?" Anh đáp: "Ông viết sách bảy thiên, hơn hai trăm chương, gồm những lời hỏi đáp, giải nghi với học trò theo đạo Khổng; cùng với bản Lỗ luận và Tề luận (hai bản sách Luận ngữ lưu truyền ở nước Lỗ và nước Tề) đều là những lời hay." Vua hỏi: "Ngươi có nhớ văn sách ấy không?" Anh đáp: "Không chỉ thuộc văn, mà còn hiểu sâu nghĩa lý." Vua bèn bảo anh đọc to, rồi nghiêng tai lắng nghe.

 Anh đọc: "Vạn Chương hỏi: Vua Thuấn ra đồng, kêu khóc với trời xanh, vì sao lại kêu khóc? Mạnh Tử đáp: Vì vừa oán vừa thương mến. Vạn Chương hỏi: Cha mẹ thương mình thì mừng mà không quên; cha mẹ ghét mình thì chịu khó nhọc mà không oán; vậy vua Thuấn có oán chăng? Mạnh Tử đáp: Trường Tức hỏi Công Minh Cao rằng: Chuyện vua Thuấn ra đồng thì tôi đã được nghe thầy dạy; còn chuyện kêu khóc với trời xanh, oán cha mẹ thì tôi không hiểu…" Vua ngăn lời anh lại, buồn bã than rằng: "Câu 'có kẻ không biết mà cứ làm bừa' chính là nói chuyện này. Trẫm rời bỏ thiên hạ đã một nghìn tám trăm hai mươi năm. Nhà Tần tàn bạo cướp ngôi, gieo độc hại khắp bốn biển, đốt sách vở điển chương của ta, xóa sạch đồ bản của các bậc đế vương, che lấp lời bàn của muôn nhà, buông thả lòng tham riêng. Trăm đời về sau, kinh sử sai lạc, lời lẽ và ý nghĩa lẫn lộn, gần như chuyện đùa. Trẫm thường nghe người ta khen đức tốt của vua Nghiêu rằng 'buông áo xiêm mà thiên hạ được trị yên', tức là rõ ràng không có việc gì phải làm. Thế mà sách lại chép rằng ông 'phân định rõ ràng trăm họ, hòa hợp muôn nước', rồi đến cả chuyện 'nước lụt mênh mông ngập trời, bao quanh núi, tràn lên gò, dân chúng than thở'. Như thế thì trái hẳn với nghĩa 'buông áo xiêm' rồi. Trẫm cũng nghe người ta khen trẫm là 'không làm gì mà trị yên', thế mà sách lại chép rằng trẫm 'tiếp đón khách ở bốn cửa, sắp đặt chỉnh tề thất chính (bảy thiên thể dùng làm lịch: mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh), làm lễ tế Thượng đế, làm lễ tế sáu tông (sáu vị thần được tôn thờ), làm lễ vọng tế núi sông, tế khắp các thần, đày Cộng Công, đuổi Hoan Đâu, giết Cổn, trục xuất Tam Miêu'. Như thế thì xa với đạo vô vi (không làm gì trái tự nhiên mà mọi việc tự yên) lắm rồi.

 "Nay lại nghe nói 'kêu khóc với trời xanh là vì vừa oán vừa thương mến', đó không phải là việc trẫm đã làm. Không ai làm mà việc tự thành, đó là trời; không ai đưa đến mà tự đến, đó là mệnh. Trẫm khóc là oán số mệnh của chính mình không được lòng cha mẹ, nên kêu lên với trời xanh mà thôi. Sao Vạn Chương hỏi mà Mạnh Kha lại không biết đáp cho đúng? Người truyền ý thánh nhân há nên như thế ư?" Vua than thở mãi không thôi. Hồi lâu, vua hỏi anh: "Ngươi có học đàn không?" Anh đáp: "Thần thích đàn nhưng gảy không giỏi." Vua bèn quay sang bảo người hầu lấy đàn, nói: "Không được nghe đàn năm dây, hát khúc Nam phong thì sao đủ làm vẻ vang đường về của ngươi?" Rồi vua gảy đàn mà hát rằng:

 "Gió nam ấm áp chừ, cỏ xanh mướt mát;
Tiếng của cái có huyền diệu chừ, trở về trong trẻo;
Giáo hóa mênh mang chừ, thuận theo tự nhiên;
Giáo hóa hòa vui chừ, đạo ta được trọn vẹn;
Gió ấm áp chừ, nỗi nhớ biết truyền về đâu."

 Hát xong, vua gảy khúc đàn Nam phong; âm điệu trong trẻo, thông suốt, mát rượi đến tận lòng, thấu tận xương. Trương sinh buột miệng khen: "Hay thay!" rồi giật mình tỉnh giấc. (Trích Toản dị ký.)

 Thái Bình Quảng Ký, hết quyển 310.

 <Bộ Tử, loại Tiểu thuyết gia, nhóm Dị văn (chuyện lạ), sách Thái Bình Quảng Ký>

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh vâng lệnh vua biên soạn)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video