Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn gom chép truyện lạ, soạn đời Tống), quyển bốn trăm mười chín
Rồng, phần hai
Liễu Nghị
Liễu Nghị
Đời Đường, trong năm Nghi Phụng (niên hiệu của vua Đường Cao Tông, khoảng năm 676–679), có một nho sinh (người học trò theo đạo Nho, đi học để thi làm quan) tên là Liễu Nghị đi ứng cử (dự kỳ thi chọn người làm quan) nhưng hạ đệ (thi hỏng). Chàng định trở về quê bên bờ sông Tương. Nhớ có người đồng hương đang ở trọ tại Kinh Dương (một huyện gần kinh đô Trường An), chàng bèn đến chào từ biệt. Đi được sáu, bảy dặm thì chim bay vụt lên, ngựa giật mình phóng chạy sang bên trái đường, chạy thêm sáu, bảy dặm nữa mới dừng. Chàng thấy bên vệ đường có một người đàn bà đang chăn dê. Nghị lấy làm lạ, nhìn kỹ thì là một người đẹp hiếm có. Thế nhưng nét mặt nàng ủ rũ không tươi, khăn áo xơ xác không chút sáng sủa, nàng đứng lặng nghe ngóng như đang đợi ai.
Nghị hỏi: "Nàng khổ sở chuyện gì mà tự hạ mình đến nông nỗi này?" Lúc đầu người đàn bà buồn rầu cảm ơn, rồi khóc mà đáp: "Thiếp không may, hôm nay để ngài phải bận lòng hỏi đến. Nhưng mối hận đã thấu tận xương thịt, còn biết thẹn thùng tránh né làm gì nữa, xin ngài nghe cho một lời. Thiếp là con gái út của Long quân (vua rồng) hồ Động Đình. Cha mẹ gả thiếp cho con trai thứ của thần sông Kinh. Nhưng chồng thiếp ham chơi bời, bị bọn tôi tớ mê hoặc, ngày càng chán ghét, đối xử bạc bẽo với thiếp. Thiếp định kêu với cha mẹ chồng, nhưng cha mẹ chồng thương con trai nên không răn được. Đến khi thiếp kêu ca nhiều lần, gay gắt, lại mắc tội với cha mẹ chồng, bị họ hành hạ, ruồng đuổi đến nỗi phải ra đây." Nói xong, nàng sụt sùi chảy nước mắt, buồn không chịu nổi.
Nàng lại nói: "Động Đình cách đây xa xôi, chẳng biết là bao xa (?). Trời rộng mênh mông, tin tức không thông, lòng mỏi mắt mòn mà nỗi đau của thiếp không ai biết. Nghe nói ngài sắp về đất Ngô, gần sát Động Đình, có lẽ thiếp xin gửi ngài một lá thư nhỏ nhờ trao lại cho người hầu bên ấy, chẳng biết ngài có bằng lòng chăng?"
Nghị nói: "Ta là người trọng nghĩa. Nghe nàng kể mà máu trong người sôi sục, chỉ tiếc không có lông cánh để bay ngay đến đó, còn bàn chi chuyện bằng lòng hay không. Nhưng Động Đình là nơi nước sâu, ta là kẻ đi trên mặt đất bụi bặm, làm sao đưa tin vào được? Chỉ sợ đường lối kẻ sáng người tối không thông được với nhau, phụ mất lời nàng tha thiết gửi gắm, trái với tấm lòng thành của ta. Nàng có phép gì chỉ đường cho ta chăng?"
Người con gái vừa khóc vừa cảm tạ: "Ngài nhận lấy gánh nặng này, xin ngài bảo trọng, thiếp không dám nói thêm. Nếu nhận được tin hồi âm, dù có chết thiếp cũng sẽ đền ơn. Ngài chưa nhận lời thì thiếp đâu dám nói; nay ngài đã nhận lời mà hỏi thì đường tới Động Đình cũng chẳng khác gì đường tới kinh thành."
Nghị xin được nghe. Nàng nói: "Ở phía bắc hồ Động Đình có một cây quýt lớn, người trong vùng gọi là 'cây quýt của đền thổ thần'. Ngài hãy cởi chiếc đai lưng này ra, thắt bằng vật khác, rồi gõ vào cây ba lần, sẽ có người ra đáp. Cứ thế đi theo người đó thì không gì ngăn trở. Mong ngài ngoài những điều trong thư, hãy đem hết những lời chân thành từ đáy lòng mà nói giúp. Muôn lần gửi gắm, xin đừng đổi ý."
Nghị nói: "Xin kính vâng lời." Người con gái bèn lấy thư từ trong áo ra, lạy hai lạy mà trao, rồi ngoảnh nhìn về phương đông, buồn khóc như không chịu nổi. Nghị cũng rất xót xa cho nàng, bèn cất thư vào túi, rồi hỏi tiếp: "Ta không biết nàng chăn dê để làm gì? Thần linh cũng giết thịt dê sao?" Nàng đáp: "Đây không phải là dê, mà là vũ công (thợ làm mưa)." "Vũ công là gì?" Nàng đáp: "Là loài sấm sét (?)." Nghị quay lại nhìn, thì thấy con nào cũng ngẩng đầu ngó nghiêng, bước đi hùng hổ, cách uống nước, gặm cỏ rất lạ; nhưng to nhỏ, lông, sừng thì chẳng khác gì dê thường.
Nghị lại nói: "Ta làm sứ giả cho nàng, mai này nàng về Động Đình, mong đừng tránh mặt ta." Nàng đáp: "Đâu chỉ không tránh mặt, còn phải coi như người thân thích nữa kia." Nói xong, chàng từ biệt đi về phía đông. Đi chưa được vài chục bước ngoảnh nhìn lại, thì cả người con gái lẫn đàn dê đều đã biến mất.
Tối hôm ấy chàng đến huyện, từ biệt người bạn. Hơn một tháng sau về đến quê nhà, chàng bèn đi tìm đến Động Đình. Phía bắc hồ quả nhiên có cây quýt của đền thổ thần. Chàng bèn đổi đai lưng, hướng vào cây gõ ba lần rồi dừng. Chốc lát có một người võ sĩ từ trong sóng nước hiện ra, lạy hai lạy mà hỏi: "Quý khách từ đâu đến đây?" Nghị không nói thật, chỉ bảo: "Ta đến bái kiến Đại vương." Võ sĩ rẽ nước chỉ đường, dẫn Nghị đi vào, bảo: "Ngài hãy nhắm mắt, thở vài hơi là đến nơi." Nghị làm theo, liền đến được cung điện.
Thoạt tiên chàng thấy lầu gác (?) đối nhau, cửa ngõ có đến hàng nghìn hàng vạn, cỏ lạ cây quý không thứ gì không có. Người võ sĩ bảo Nghị dừng lại ở một góc gian nhà lớn và nói: "Khách hãy ở đây chờ." Nghị hỏi: "Đây là nơi nào?" Người kia đáp: "Đây là điện Linh Hư." Nhìn kỹ thì châu báu của cõi người đều có đủ ở đây: cột làm bằng ngọc bích trắng, thềm lát bằng ngọc xanh, giường làm bằng san hô, rèm làm bằng thủy tinh; lưu ly chạm khắc trên mi cửa màu biếc, hổ phách trang sức trên xà nhà cong như cầu vồng. Vẻ lạ đẹp, sâu thẳm, không sao kể xiết.
Thế nhưng nhà vua mãi không ra. Nghị hỏi người võ sĩ: "Động Đình quân (vua Động Đình) đâu rồi?" Đáp: "Vua tôi đang ngự ở gác Châu, cùng Thái Dương đạo sĩ (một vị đạo sĩ hiệu là Thái Dương) giảng Hỏa kinh (sách bàn về lửa), lát nữa sẽ xong." Nghị hỏi: "Sao gọi là Hỏa kinh (?)?" Người kia đáp: "Vua tôi là rồng. Rồng lấy nước làm phép thiêng, nhấc lên một giọt có thể nhấn chìm cả gò đồi lẫn thung lũng. Đạo sĩ là người. Người lấy lửa làm phép thiêng, đốt một ngọn đèn có thể thiêu rụi cả cung A Phòng (cung điện khổng lồ của Tần Thủy Hoàng). Nhưng cách dùng phép thiêng không giống nhau, sự biến hóa mầu nhiệm cũng mỗi bên một khác. Thái Dương đạo sĩ tinh thông đạo lý của loài người, nên vua tôi mời đến để nghe giảng."
Nói vừa xong thì cửa cung mở, kẻ hầu người theo đông như mây tụ, thấy một người mặc áo tía, cầm thẻ ngọc xanh. Người võ sĩ nhảy lên nói: "Đây là vua tôi!" rồi tiến lên tâu. Nhà vua nhìn Nghị mà hỏi: "Chẳng phải là người ở cõi trần đó sao?" Nghị đáp: "Phải." Nghị rảo bước đến lạy, vua cũng lạy đáp lễ, mời ngồi trong điện Linh Hư, rồi nói với Nghị: "Phủ dưới nước thăm thẳm, quả nhân (tiếng vua tự xưng một cách khiêm nhường) lại tối tăm kém cỏi, phu tử (tiếng tôn xưng người có học) không quản nghìn dặm đến đây, hẳn có việc gì chăng?"
Nghị thưa: "Nghị là người đồng hương của Đại vương, lớn lên ở đất Sở, đi học ở đất Tần. Vừa rồi thi hỏng, cưỡi ngựa đi dọc bờ phía tây sông Kinh, thấy con gái yêu của Đại vương chăn dê ngoài đồng, tóc tai rối bời trong mưa gió, trông thật không nỡ. Nghị mới hỏi, nàng bảo: 'Bị chồng đối xử bạc bẽo, cha mẹ chồng không thương, nên mới đến nông nỗi này.' Nước mắt nàng tuôn đầm đìa, thật làm đau lòng người. Nàng bèn gửi thư cho Nghị, Nghị nhận lời, nay mới đến đây." Rồi chàng lấy thư dâng lên.
Động Đình quân đọc xong, lấy tay áo che mặt mà khóc: "Ấy là tội của lão cha này, không biết xét nghe cho tỏ (?), chẳng khác gì kẻ điếc kẻ mù, để đứa con gái yếu ớt nơi khuê phòng phải chịu tai họa nơi xa. Ông chỉ là người đi đường xa lạ mà biết lo gấp cho cái khó của nó. Chừng nào lão còn sống, đâu dám quên ơn (?)." Nói xong, lại than khóc rất lâu, tả hữu đều chảy nước mắt. Lúc ấy có viên hoạn quan đứng hầu sát bên vua, vua đưa thư cho hắn, sai đem vào trong cung. Chốc lát (?), cả trong cung đều gào khóc. Vua hoảng hốt bảo tả hữu: "Mau báo vào trong cung, đừng để phát ra tiếng, sợ Tiền Đường biết được."
Nghị hỏi: "Tiền Đường là ai?" Vua đáp: "Là em trai yêu của quả nhân, trước làm chúa sông Tiền Đường, nay đã thôi việc rồi." Nghị hỏi: "Vì sao không cho biết?" Đáp: "Vì nó dũng mãnh hơn người. Xưa vua Nghiêu gặp nạn lụt chín năm, ấy chính là do một cơn giận của thằng bé này. Gần đây nó bất hòa với một vị thiên tướng, làm ngập năm ngọn núi lớn. Thượng đế vì quả nhân xưa nay có chút đức mọn, nên tha tội cho người anh em ruột của quả nhân, nhưng vẫn bắt trói giữ nó ở đây. Vì thế dân Tiền Đường ngày ngày ngóng chờ nó."
Lời chưa dứt thì bỗng có tiếng nổ lớn, trời nứt đất toác, cung điện lắc lư nghiêng ngả, mây khói sôi trào. Chốc lát có một con rồng đỏ dài hơn nghìn thước, mắt như chớp, lưỡi như máu, vảy đỏ, bờm như lửa, cổ còn kéo theo xích vàng, xích lại níu cả cột ngọc; nghìn tiếng sấm vạn tiếng sét quấn quanh mình nó, mưa đá, tuyết, mưa rào cùng đổ xuống một lúc. Rồi nó xé toang trời xanh mà bay đi. Nghị sợ hãi ngã lăn ra đất. Vua đích thân đứng dậy đỡ chàng mà nói: "Đừng sợ, chẳng hại gì đâu." Mãi lâu Nghị mới hơi yên, định thần lại được, bèn xin cáo từ: "Xin cho tôi được sống mà trở về, để tránh lúc nó quay lại." Vua nói: "Không đến nỗi thế đâu. Lúc nó đi thì như vậy, chứ lúc về thì không thế. Mong ông ở lại thêm chút cho thỏa tình." Rồi sai rót rượu, cùng nâng chén, làm trọn lễ tiếp khách.
Chốc lát gió lành mây tốt kéo đến, ấm áp vui vẻ, cờ phướn, cờ tiết lấp lánh, nhạc sáo réo rắt theo sau, hàng nghìn hàng vạn thiếu nữ áo hồng cười nói vui vầy. Phía sau có một người, lông mày cong tự nhiên như râu ngài, hoa tai sáng ngời, khắp mình là lụa là phấp phới. Đến gần nhìn kỹ, chính là người đã gửi thư trước kia, vẻ như vừa mừng vừa tủi, nước mắt rơi như tơ. Chốc lát (?), khói đỏ che bên trái, hơi tía tỏa bên phải, hương thơm vờn quanh nàng mà đi vào trong cung. Vua cười nói với Nghị: "Người tù sông Kinh đã về rồi." Vua bèn cáo lui vào trong cung. Chốc lát (?) lại nghe tiếng than khóc oán khổ, mãi không dứt.
Một lúc sau vua lại ra, cùng Nghị ăn uống. Lại có một người mặc áo tía, cầm thẻ ngọc xanh, dáng vẻ hiên ngang, thần khí phơi phới, đứng bên cạnh vua. Vua nói với Nghị: "Đây là Tiền Đường." Nghị đứng dậy rảo bước đến lạy, Tiền Đường cũng hết lễ tiếp đón, nói với Nghị: "Cháu gái ta không may bị thằng nhãi ngu ngốc làm nhục, nhờ quân tử sáng suốt, giữ chữ tín chữ nghĩa rõ ràng, đem nỗi oan nơi xa đến được đây, nếu không thì nó đã thành đất bùn ở gò sông Kinh rồi. Ơn đức này, lời nói không nói hết được lòng." Nghị khiêm nhường lui lại (?) cảm tạ, cúi ngẩng dạ dạ vâng vâng.
Sau đó Tiền Đường quay sang thưa với anh: "Lúc nãy giờ Thìn (khoảng 7–9 giờ sáng) em ra khỏi điện Linh Hư, đã đến Kinh Dương; giờ Ngọ (khoảng 11–13 giờ trưa) đánh nhau ở đó, giờ Mùi (khoảng 13–15 giờ chiều) đã về đến đây. Trong khoảng ấy em còn phóng lên cửu thiên (tầng trời cao nhất, nơi Thượng đế ngự) tâu với Thượng đế. Thượng đế biết nỗi oan nên tha lỗi cho em, những tội bị khiển trách trước kia cũng nhờ thế mà được miễn. Nhưng tính khí cứng cỏi nổi lên, không kịp từ biệt, làm kinh động trong cung, lại xúc phạm khách quý, em thẹn sợ, lo lắng, không biết lỗi mình đến đâu." Rồi lui lại lạy hai lạy.
Vua hỏi: "Giết bao nhiêu (?)?" Đáp: "Sáu mươi vạn." "Có làm hại lúa má không?" Đáp: "Tám trăm dặm." "Thằng chồng vô tình ấy đâu?" Đáp: "Ăn thịt rồi." Vua buồn bã nói: "Cái lòng dạ của thằng nhãi ngu ngốc kia thật không thể dung thứ, nhưng em cũng làm quá hấp tấp. Nhờ Thượng đế sáng suốt thấu cho nỗi oan tột cùng, nếu không thì ta biết lấy lời gì mà chối tội? Từ nay về sau, chớ có làm như thế nữa." Tiền Đường lại lạy hai lạy.
Đêm ấy vua cho Nghị nghỉ ở điện Ngưng Quang. Hôm sau lại mở tiệc đãi Nghị ở cung Ngưng Bích, họp bạn bè thân thích (?), bày nhạc lớn, dọn rượu ngon, la liệt món ngọt món sạch. Đầu tiên là tiếng kèn lá, tù và, trống trận, cờ xí, gươm giáo (?), một vạn người múa ở bên phải. Trong đó có một người bước ra nói: "Đây là khúc 'Tiền Đường phá trận'." Cờ xí hùng tráng, khí thế oai hùng, ngó nghiêng dồn dập, dữ dội đến rợn người; khách ngồi xem đều dựng tóc gáy. Lại có nhạc chuông khánh, đàn sáo, lụa là, châu ngọc, một nghìn thiếu nữ múa ở bên trái. Trong đó có một cô bước ra nói: "Đây là khúc 'Công chúa về cung'." Tiếng nhạc trong trẻo uyển chuyển, như kể lể, như nhớ thương; khách ngồi nghe bất giác rơi nước mắt.
Hai điệu múa xong, Long quân rất vui, ban lụa là cho những người múa. Sau đó xếp chiếu sát nhau, ngồi liền nhau, uống rượu thỏa thích, vui hết mức. Rượu say, Động Đình quân gõ vào chiếu mà hát rằng: "Trời cao xanh thẳm hề, đất rộng mênh mông. / Người ai cũng có chí hề, sao lường được lòng. / Cáo giả thần, chuột giả thánh hề, nương bên đền dựa bên tường. / Sấm sét một phen nổi lên hề, còn ai dám đương. / Đội ơn bậc chân nhân hề, chữ tín chữ nghĩa bền lâu. / Khiến cốt nhục ta hề, trở về quê cũ. / Cùng nói lời hổ thẹn hề, biết bao giờ quên."
Động Đình quân hát xong, Tiền Đường quân lạy hai lạy mà hát rằng: "Trời cao kết duyên hề, sống chết có đường. / Kẻ này chẳng xứng làm vợ hề, kẻ kia chẳng xứng làm chồng. / Ruột gan cay đắng hề, nơi góc sông Kinh. / Gió sương đầy mái tóc hề, mưa tuyết thấm áo là. / Nhờ ơn minh công hề, đưa lá thư lụa trắng. / Khiến cốt nhục ta hề, nhà cửa như xưa. / Mãi nói lời trân trọng hề, chẳng lúc nào thôi."
Tiền Đường quân hát xong, Động Đình quân cùng đứng dậy nâng chén mời Nghị. Nghị khúm núm đỡ lấy chén uống cạn, rồi cũng rót hai chén dâng hai vua, bèn hát rằng: "Mây biếc lững lờ hề, sông Kinh chảy về đông. / Thương người đẹp hề, như hoa sầu khóc trong mưa. / Lá thư nhỏ đến được nơi xa hề, giải nỗi lo cho người. / Nỗi oan quả đã rửa sạch hề, về chốn yên vui. / Đội ơn tình hòa nhã hề, cảm món ngon ngọt. / Nhà núi vắng vẻ hề, khó ở lâu. / Sắp phải từ biệt ra đi hề, buồn vương vấn."
Hát xong, mọi người đều hô vạn tuế. Động Đình quân bèn lấy ra một chiếc hộp bằng ngọc biếc, trong đựng sừng tê "khai thủy" (sừng tê quý, tương truyền có thể rẽ nước); Tiền Đường quân cũng lấy ra một chiếc mâm hổ phách đỏ, trong đựng ngọc "chiếu dạ" (ngọc sáng soi được trong đêm), đều đứng dậy tặng Nghị. Nghị từ tạ rồi nhận. Sau đó người trong cung đều đem lụa màu (?), châu ngọc ném bên cạnh Nghị, chồng chất rực rỡ, chốc lát vùi lấp cả trước sau. Nghị vừa cười nói vừa nhìn bốn phía, vái tạ không xuể. Đến khi rượu tàn, cuộc vui đã thỏa, Nghị từ tạ đứng dậy, lại về ngủ ở điện Ngưng Quang.
Hôm sau lại mở tiệc đãi Nghị ở gác Thanh Quang. Tiền Đường nhân lúc say rượu, sa sầm nét mặt, ngồi xổm mà nói với Nghị: "Ông không nghe nói đá cứng có thể đập vỡ mà không thể uốn cong, nghĩa sĩ có thể giết mà không thể làm nhục sao? Kẻ ngu này có điều tâm sự muốn bày tỏ với ông. Nếu ông chịu thì cả hai cùng lên tận mây xanh, nếu không chịu thì cả hai cùng nát thành bùn đất. Túc hạ (tiếng gọi tôn trọng người đối diện) nghĩ sao?" Nghị nói: "Xin được nghe."
Tiền Đường nói: "Vợ của chàng ở Kinh Dương chính là con gái yêu của Động Đình quân, tính hiền thục, tư chất tốt đẹp, được cửu tộc (họ hàng thân thích các đời) quý trọng. Không may bị kẻ chẳng ra gì làm nhục, nay đã dứt hẳn rồi. Ta muốn gửi gắm nó vào người có nghĩa cao như ông, đời đời làm thân thích, để kẻ chịu ơn biết chỗ mình nương về, kẻ mang lòng yêu biết chỗ mình gửi gắm. Há chẳng phải là cách làm trọn vẹn từ đầu đến cuối của bậc quân tử sao?"
Nghị nghiêm mặt đứng dậy, rồi bỗng bật cười nói: "Thật không ngờ Tiền Đường quân lại hèn kém mê muội đến thế! Lúc đầu Nghị nghe ngài vượt cửu châu (chín châu, chỉ khắp thiên hạ), ôm ngũ nhạc (năm ngọn núi lớn), để trút cơn giận; lại thấy ngài giật đứt xích vàng, kéo theo cột ngọc, để lao đi cứu nạn gấp, Nghị cho rằng cương quyết, sáng suốt, ngay thẳng không ai bằng ngài. Bởi lẽ kẻ xúc phạm thì ngài không né cái chết, kẻ làm ngài cảm động thì ngài không tiếc thân mình; đó mới thật là chí của bậc trượng phu. Cớ sao lúc đàn sáo đang hòa, thân thích khách khứa đang vui, ngài lại không màng đạo lý, đem uy thế ép người? Đó há phải là điều tôi vẫn trông mong ở ngài sao?
"Nếu gặp ngài giữa sóng lớn, giữa núi sâu (?), ngài vẫy vảy, phẩy râu, gọi mây mưa đến dồn Nghị vào chỗ chết, thì Nghị coi ngài như cầm thú, cũng chẳng có gì mà oán. Nay ngài thân mặc áo đội mũ, ngồi bàn chuyện lễ nghĩa, đủ cả tính chí của ngũ thường (năm đức: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín), mang cái ý sâu xa của bách hạnh (trăm nết tốt) (?), đến bậc hiền tài hào kiệt ở cõi người còn có kẻ không bằng, huống chi là loài thần linh sông nước. Thế mà ngài lại muốn đem thân hình đồ sộ, tính khí hung hăng, mượn rượu lấy hơi mà ép người, như vậy há gần với lẽ thẳng sao? Huống hồ thân Nghị chẳng đủ nhét vào giữa một mảnh vảy của ngài, nhưng dám lấy tấm lòng không chịu khuất phục mà thắng cái khí thế vô đạo của ngài. Xin ngài hãy suy nghĩ."
Tiền Đường bèn ngập ngừng tạ lỗi: "Quả nhân sinh trưởng trong cung cấm, chưa từng được nghe lời nói ngay thẳng. Vừa rồi lời lẽ ngông cuồng, xúc phạm bậc cao minh. Lui về tự xét, tội lỗi không đáng được dung tha. Mong quân tử đừng vì thế mà xa cách nhau là được." Tối hôm ấy lại mở tiệc vui, vui như cũ. Nghị và Tiền Đường từ đó thành bạn tri kỷ.
Hôm sau Nghị xin về. Phu nhân của Động Đình quân mở tiệc tiễn riêng Nghị ở điện Tiềm Cảnh, trai gái, tôi tớ, thê thiếp đều ra dự (?). Phu nhân khóc nói với Nghị: "Cốt nhục nhà ta chịu ơn sâu của quân tử, giận rằng chưa kịp bày tỏ lòng biết ơn mà đã đến lúc chia tay." Rồi sai người con gái từng ở Kinh Dương ngay tại tiệc lạy tạ Nghị. Phu nhân lại nói: "Lần chia tay này, liệu có ngày gặp lại chăng?" Nghị lúc đầu tuy không nhận lời đề nghị của Tiền Đường, nhưng ngồi ở tiệc này lại lộ rõ vẻ tiếc nuối than thở. Tiệc xong từ biệt, cả cung đều buồn bã. Châu báu được tặng lạ lùng không kể xiết.
Nghị bèn lại theo đường cũ ra bờ sông, thấy hơn mười người hầu gánh túi đi theo, đến nhà chàng rồi mới cáo từ. Nghị nhân đó đến các tiệm bán đồ quý ở Quảng Lăng (nay là Dương Châu), bán những thứ được tặng; chưa bán được một phần trăm mà của cải đã lên đến hàng triệu. Cho nên các nhà giàu ở vùng Hoài Hữu (phía tây sông Hoài) đều cho rằng không ai bằng chàng.
Chàng bèn cưới vợ họ Trương, rồi vợ mất; lại cưới vợ họ Hàn, được vài tháng thì người họ Hàn cũng mất. Chàng dời nhà đến Kim Lăng (nay là Nam Kinh), thường vì góa vợ cô đơn mà nhiều cảm xúc, có ý tìm người vợ mới. Có bà mối đến bảo: "Có con gái nhà họ Lư, người Phạm Dương. Cha tên là Hạo, từng làm quan huyện Thanh Lưu, về già thích tu đạo, một mình ngao du nơi mây suối, nay không biết ở đâu. Mẹ là họ Trịnh. Năm kia cô gái lấy chồng họ Trương ở Thanh Hà, không may người chồng họ Trương chết sớm. Bà mẹ thương con còn trẻ, tiếc con thông minh xinh đẹp, muốn chọn người có đức mà gả. Không biết ý ngài thế nào?"
Nghị bèn chọn ngày làm lễ cưới. Hai họ nhà trai nhà gái đều là nhà giàu sang, lễ vật đúng phép đều hết sức đầy đặn, giới sĩ phu Kim Lăng ai cũng ngưỡng mộ (?). Ở với nhau hơn một tháng, một tối Nghị vào phòng nhìn vợ, thấy rất giống (?) Long nữ (con gái vua rồng), mà vẻ đẹp tươi tắn, đầy đặn thì lại hơn. Chàng bèn kể chuyện cũ với vợ. Vợ nói: "Ở cõi người làm gì có chuyện như thế?" Rồi qua hơn một năm (?), vợ sinh cho Nghị một đứa con, Nghị càng quý trọng nàng.
Sinh con được hơn một tháng, nàng trang điểm lộng lẫy, thay áo mới, mời họ hàng thân thích đến. Trong lúc gặp gỡ (?), nàng cười nói với Nghị: "Chàng không nhớ thiếp ngày xưa sao?" Nghị nói: "Xưa ta từng đưa thư cho con gái Động Đình quân, đến nay vẫn còn nhớ."
Vợ nói: "Thiếp chính là con gái Động Đình quân. Nỗi oan ở sông Kinh, nhờ chàng mà được giải bày. Thiếp mang ơn chàng, thề lòng sẽ báo đáp. Đến khi chú Tiền Đường bàn chuyện hôn nhân mà chàng không chịu, thành ra cách biệt, mỗi người một phương trời, không thể hỏi han nhau. Cha mẹ định gả thiếp cho một cậu con trai nhà thần sông Trạc Cẩm, nhưng thiếp nghĩ lời thề trong lòng khó đổi, lệnh cha mẹ cũng khó trái. Đã bị chàng khước từ, phận này không mong ngày gặp lại. Nỗi oan lúc đầu tuy đã được kể với cha mẹ, mà chí báo ơn thì chưa thỏa. Thiếp lại định chạy đến thưa với chàng, thì gặp lúc chàng cưới vợ liền mấy lần: trước cưới họ Trương, rồi lại cưới họ Hàn. Đến khi họ Trương, họ Hàn lần lượt qua đời, chàng chọn đất ở đây, nên cha mẹ thiếp mừng vì thiếp được toại ý báo ơn chàng. Hôm nay được hầu hạ chàng, cùng vui đến trọn đời, chết cũng không hận."
Rồi nàng nghẹn ngào, nước mắt nước mũi chan hòa, nói với Nghị: "Lúc đầu thiếp không nói, là vì biết chàng không phải người ham sắc đẹp. Nay mới nói, là vì biết chàng có lòng thương thiếp. Đàn bà phận mọn, không đủ để giữ chắc tấm lòng sâu nặng mãi mãi của chàng, nên mới nhờ đứa con chàng yêu mà gửi gắm cuộc đời mình. Chưa biết ý chàng thế nào, lòng vừa lo vừa sợ, không tự gỡ được. Ngày chàng nhận thư, chàng cười bảo thiếp: 'Mai này về Động Đình, chớ có tránh mặt ta.' Thật không biết lúc ấy chàng đã có ý về chuyện hôm nay chăng? Về sau chú thiếp ngỏ lời với chàng, chàng nhất quyết không chịu. Chàng thật sự cho là không thể được, hay chỉ vì giận dỗi (?)? Xin chàng nói cho thiếp nghe."
Nghị nói: "Dường như có số mệnh cả. Lúc đầu ta gặp nàng ở góc sông Kinh dài, thấy nàng oan ức tiều tụy, quả thật lòng bất bình. Nhưng ta tự ước với lòng mình rằng chỉ cốt đưa nỗi oan của nàng đến nơi, ngoài ra không nghĩ đến gì khác. Câu nói 'chớ có tránh mặt' chỉ là ngẫu nhiên thôi, nào có suy tính gì. Đến lúc Tiền Đường ép buộc, chỉ vì lẽ ra không thể được, nên ta mới ngang nhiên chọc giận người ta. Vốn lúc đầu ta lấy việc làm điều nghĩa làm chí, đâu có lẽ nào giết chồng người ta rồi lấy vợ người ta, đó là điều không thể thứ nhất. Ta vốn lấy sự giữ mình trong sạch làm chí hướng, đâu có lẽ nào chịu khuất bản thân mà nén lòng phục tùng, đó là điều không thể thứ hai. Vả lại lúc ấy ta buông thả nói hết trong lòng, đối đáp dồn dập, chỉ cốt sao cho ngay thẳng, không kịp tránh nguy hại. Thế nhưng đến ngày chia tay, thấy nàng có vẻ quyến luyến, lòng ta rất tiếc nuối, nhưng rốt cuộc vì việc đời ràng buộc, không cách nào đáp lại. Ôi! Hôm nay nàng là người họ Lư, lại ở nơi cõi người, thì tấm lòng ban đầu của ta chẳng hề lầm lạc. Từ nay về sau, mãi mãi cùng nàng vui vầy, lòng không chút lo nghĩ."
Vợ cảm động sâu sắc, khóc nũng nịu mãi không thôi. Một lúc sau nàng nói với Nghị: "Chàng chớ cho rằng thiếp khác loài (?) mà không có lòng; thiếp vốn biết phải báo ơn. Rồng sống đến vạn năm, nay thiếp xin cùng chàng chung hưởng, dưới nước trên cạn chẳng nơi nào không đi được. Chàng chớ cho là lời nói càn." Nghị khen mà nói: "Ta không ngờ dung nhan tuyệt sắc (?) lại còn là thuốc tiên." Rồi hai người cùng về thăm Động Đình. Đến nơi, lễ nghi long trọng giữa chủ và khách không sao kể hết.
Về sau họ ở Nam Hải gần bốn mươi năm. Nhà cửa, xe ngựa, đồ ăn quý, quần áo, đồ chơi của họ, dẫu nhà bậc công hầu cũng không hơn được. Họ hàng của Nghị đều được thấm nhờ ơn huệ. Tuổi tác chồng chất mà dung mạo Nghị không hề già đi, người Nam Hải ai cũng kinh ngạc.
Đến khoảng năm Khai Nguyên (niên hiệu của vua Đường Huyền Tông, năm 713–741), nhà vua đang để tâm vào chuyện thần tiên, ra sức tìm kiếm đạo thuật. Nghị không được yên, bèn cùng vợ trở về Động Đình. Hơn mười năm không ai biết tung tích. Đến cuối năm Khai Nguyên, người em họ bên ngoại của Nghị là Tiết Hỗ, đang làm huyện lệnh ở vùng kinh kỳ (vùng đất quanh kinh đô), bị giáng chức đi về phía đông nam, đi qua Động Đình. Giữa ban ngày trời quang, đang trông ra xa, bỗng thấy một ngọn núi biếc nhô lên giữa sóng nước xa xa. Người trên thuyền đều đứng nép sang bên, nói: "Chỗ này vốn không có núi, sợ là thủy quái." Trong lúc đang chỉ trỏ nhìn ngó, núi đã sát gần thuyền, rồi có một chiếc thuyền sơn màu từ núi phóng đến đón hỏi Hỗ. Trong thuyền có một người gọi: "Liễu công sai đến đón ngài." Hỗ chợt tỉnh ra mà nhớ lại, bèn giục đến chân núi, vén áo leo nhanh lên. Trên núi có cung điện như ở cõi người. Hỗ thấy Nghị đứng giữa cung, phía trước bày nhạc đàn sáo, phía sau xếp hàng người đẹp đeo châu ngọc, đồ quý báu nhiều gấp bội cõi người. Lời lẽ của Nghị càng thêm sâu xa (?), dung nhan càng thêm trẻ. Lúc đầu Nghị đón Hỗ ở thềm, nắm tay Hỗ nói: "Mới xa nhau trong chớp mắt mà tóc em đã ngả màu vàng rồi." Hỗ cười nói: "Anh thành thần tiên, em thành xương khô, ấy là số mệnh." Nghị bèn lấy năm mươi viên thuốc tặng Hỗ, nói: "Mỗi viên thuốc này thêm được một năm tuổi. Hết số năm thì lại đến đây, đừng ở lâu cõi người mà tự chuốc khổ." Tiệc vui xong, Hỗ cáo từ ra đi. Từ đó về sau bặt hẳn tin tức. Hỗ thường đem chuyện này kể với người đời. Gần bốn kỷ (mỗi kỷ mười hai năm, tức gần bốn mươi tám năm) sau, Hỗ cũng không biết đi đâu.
Lý Triều Uy người Lũng Tây chép chuyện này rồi than rằng: "Đứng đầu trong ngũ trùng (năm loài động vật: loài có lông mao, loài có lông vũ, loài có mai, loài có vảy và loài trần trụi tức con người) ắt phải là loài thiêng, sự khác biệt ấy đến đây thấy rõ. Người là loài trần trụi, mà đem chữ tín trao cho loài có vảy. Động Đình quân bao dung mà rất ngay thẳng, Tiền Đường quân mau lẹ mà khoáng đạt, nên có người nối truyền. Hỗ chỉ kể miệng mà không chép lại, chỉ mình ông được gần gũi cảnh giới ấy. Kẻ ngu này cho là việc có nghĩa nên viết bài văn này." (Trích từ sách Dị văn tập.)
Thái Bình quảng ký, quyển bốn trăm mười chín
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn gồm bốn kho kinh, sử, tử, tập, do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video