Thiên 435 — Quyển 435

 Thái Bình Quảng Ký, quyển 435. Đời Tống, Lý Phưởng cùng những người khác biên soạn. Loài vật nuôi và muông thú, phần hai.

 Ngựa

 Tám con ngựa hay của Chu Mục Vương. Chín con ngựa "Cửu Dật" của Hán Văn Đế. Ngựa Sư Tử Thông của Tùy Văn Đế. Long mã (ngựa rồng, một loài ngựa thần được coi là điềm lành) đời [Huyền] Tông nhà Đường. Ngựa Cửu Hoa Cầu của Đại Tông. Ngựa Thần Tri Thông của Đức Tông.

 Tào Hồng. Tư Mã Hưu Chi. Mộ Dung Khôi.

 Tần Thúc Bảo. Trương Nạp Chi. Tống Thái.

 Ngựa múa. Tục Khôn. Dương Ông Phật.

 Quý Nam. Triệu Cố. Hàn Hy.

 Ngựa của người khách ở Giang Đông. Trần Chương.

 Ngựa

 Ở đất của người Hồ (các dân tộc phương bắc và phương tây Trung Hoa), ngựa "Phòng Lan" (?) là ngựa có năm chỗ lông trắng, cũng gọi là ngựa "Mặt Ngọc". Ngựa "Sân Chân" (?) là ngựa mười ba tuổi; ngựa từ mười ba tuổi trở xuống thì có thể giữ lại làm giống.

 Ngựa giống cao tám thước (thước: đơn vị đo chiều dài thời xưa, mỗi thước khoảng hơn hai mươi phân), ngựa chiến cao tám thước, ngựa đi săn cao bảy thước, ngựa hèn cao sáu thước (?).

 Châu… (khuyết tên) cho ngựa ăn cỏ tần (?). Sa Châu cho ngựa ăn cỏ tì kỳ. Lương Châu cho ngựa ăn cỏ bột đột hồn. Đất Thục cho ngựa ăn cỏ lồng vực. Cho ngựa ăn rễ củ cải thì ngựa béo. Đất An Bắc cho ngựa ăn cỏ bồng mọc trên cát và cỏ lang châm. (Trích từ sách Dậu Dương Tạp Trở, tập ghi chép chuyện lạ của Đoàn Thành Thức đời Đường.)

 Nước Đại Thực (tức đế quốc Ả Rập) có giống ngựa hiểu được tiếng người. (Khuyết nguồn.)

 Nước Tất Đát và nước Đát Can sản sinh ngựa tốt. (Trích từ sách Hiệp Văn Ký.)

 Ngựa bốn tuổi thì mọc hai cái răng; đến hai mươi tuổi thì răng mòn bằng hết. Tên các bộ phận trên thân ngựa có: thâu thử, ngoại phù, ô đầu (đầu quạ), long sí (cánh rồng), hổ khẩu (miệng hổ).

 Cho ngựa ăn bằng máng của lợn, trát máng bằng vôi, ngựa đang ra mồ hôi mà buộc ở cửa: ba việc ấy làm ngựa cái sẩy thai.

 Những con ngựa sau đây đều không nên cưỡi: ngựa có xoáy lông ở cổ; ngựa trắng hoặc ngựa đen có xoáy lông dưới chỗ đặt yên hay dưới nách; ngựa có xoáy lông ở sườn; ngựa có lông trắng ở hai chân sau; ngựa trắng mà bốn chân đen; ngựa có lông mọc nằm ngang dưới mắt; ngựa vàng mõm trắng; ngựa có xoáy lông sau mép; ngựa có rãnh mồ hôi chạy thông lên tận gốc đuôi; ngựa mắt đỏ, lông mi rối hoặc lông mi quặp ngược; ngựa trắng mắt đen; ngựa mắt trắng hay ngoái nhìn lại.

 "Dạ nhãn" (mắt đêm, tức mảng chai sừng ở mặt trong chân ngựa) gọi là "phụ thiền". "Hộ can" (?) gọi là "huyện phong" (?), cũng gọi là "kê thiệt" (lưỡi gà) hay "lục trật". Sách Phương Ngôn nói: cho ngựa ăn địa hoàng và cam thảo (hai vị thuốc bổ) thì đến năm mươi tuổi vẫn đẻ được ba con ngựa con. (Trích từ sách Dậu Dương Tạp Trở.)

 Ở nước Thổ Hỏa La (vùng nay thuộc miền bắc Afghanistan), phía nam núi Ba San, trên vách đá có một cái lỗ, thường có nước tiểu ngựa chảy ra. Đến tháng bảy, lúc mờ sáng, giữa vách núi hiện ra một lối đi bằng đá có lầu gác, rồi lại biến mất.

 Đến ngày ấy, người Yếm Đạt (một tộc người du mục ở Trung Á) đem ngựa cái thả bên bờ ao cho giao phối, ngựa con đẻ ra đều là ngựa "hãn huyết" (ngựa quý ra mồ hôi đỏ như máu), mỗi ngày đi được nghìn dặm. Nay núi ấy gọi là Vô Số Phả Lê (?); ngựa theo vào Tây Vực tắm, chốc lát lại trở về (?).

 Sách Đồ Ký chép: phía bắc nước Thổ Hỏa La có núi Ốc Số Phả Lê, tức là núi Ba San mà Tống Vân (nhà sư đời Bắc Ngụy từng sang Tây Vực) nói đến. Trong hang ở vách phía nam có phân của ngựa thần chảy ra; người lái buôn Hồ là Tào Ba Tỷ đã tận mắt trông thấy. (Trích từ sách Hiệp Văn Ký.)

 Cảng Dục Mã (bến tắm ngựa) là nơi dòng nước Sơ (?) chảy qua. Đời Hán thường có mấy trăm con ngựa từ trong đó đi ra, hình dáng đều nhỏ, giống ngựa vùng Ba và Điền, nên người ta gọi cái hang ấy là Mã Huyệt (hang ngựa).

 Lúc mới bắt được những con ngựa này, người ta cưỡi chúng ra sông Miện tắm, nên gọi chỗ ấy là Dục Mã. Chỗ nghỉ đêm bên sông Miện (?) nay gọi là Kỵ Đình.

 Thời Tam Quốc, Lục Tốn (danh tướng nước Ngô) đánh Tương Dương, lại gặp trong hang này có mười con ngựa, Tốn chở về Kiến Nghiệp (kinh đô nước Ngô, nay là Nam Kinh). (Trích từ sách Hiệp Văn Ký.)

 Đời Hán Chương Đế, Vương Phụ người quận Thục làm Thái thú (quan đứng đầu một quận) Ích Châu, việc cai trị và giáo hóa rất khác thường; có bốn con ngựa thần từ trong hồ Điền Trì hiện ra.

 Tháng ba năm Vũ Đức thứ năm đời Đường, ở dòng sông phía tây huyện lỵ Cảnh Cốc có long mã xuất hiện, thân dài tám chín thước, hình như rồng, có vảy, vằn ngang năm màu, thân rồng đầu ngựa, trên đỉnh đầu có hai cái sừng màu trắng, miệng ngậm một vật dài chừng ba bốn thước. Nó lướt trên sóng, ngoái nhìn lại, đi hơn trăm bước rồi chìm mất. (Trích từ sách Hiệp Văn Ký.)

 Từ Tây Lăng đi đường bộ về phía bắc ba mươi dặm có một hang đá tên là Mã Huyệt. Thường có ngựa trắng từ hang này đi ra; người ta đuổi theo, nó lẩn trong hang mà đi, rồi hiện ra ở Hán Trung. Người Hán Trung mất ngựa thì ngựa cũng hiện ra ở hang này; hai nơi cách nhau mấy nghìn dặm. Nay núi Mã Huyệt ở huyện Di Lăng, Hiệp Châu. (Trích từ sách Hiệp Văn Ký.)

 Tám con ngựa hay của Chu Mục Vương

 Chu Mục Vương lên ngôi được ba mươi hai năm thì đi tuần du khắp thiên hạ, đánh xe bằng tám con ngựa rồng. Con thứ nhất tên Tuyệt Địa, chân không chạm đất. Con thứ hai tên Phiên Vũ, chạy vượt cả chim bay. Con thứ ba tên Bôn Tiêu, một đêm đi muôn dặm. Con thứ tư tên Việt Ảnh, đuổi theo mặt trời mà chạy. Con thứ năm tên Du Huy, màu lông sáng rực. Con thứ sáu tên Siêu Quang, một hình mà có mười bóng. Con thứ bảy tên Đằng Vụ, cưỡi mây mà chạy. Con thứ tám tên Hiệp Dực, mình có cánh bằng thịt.

 Chúng thay phiên nhau kéo xe. Vua cầm cương đi thong thả để tuần du khắp các miền trong thiên hạ. Mục Vương trí tuệ thần diệu, mưu tính sâu xa, khiến vết bánh xe in khắp bốn biển, cho nên những sản vật ở các vùng xa tít không hẹn mà tự đến quy phục. (Trích từ sách Thập Di Ký của Vương Tử Niên.)

 Chín con ngựa "Cửu Dật" của Hán Văn Đế

 Hán Văn Đế từ đất Đại (đất phong của ông khi còn làm Đại Vương) trở về, có chín con ngựa tốt, đều là ngựa hay bậc nhất thiên hạ. Con thứ nhất tên Phù Vân (mây nổi), con thứ hai tên Xích Điện (chớp đỏ), con thứ ba tên Tuyệt Quần (vượt bầy), con thứ tư tên Dật Phiêu, con thứ năm tên Tử Yến Lưu, con thứ sáu tên Lục Ly Thông, con thứ bảy tên Long Tử (con rồng), con thứ tám tên Lân Câu (ngựa con kỳ lân), con thứ chín tên Tuyệt Trần (vượt bụi). Người ta gọi chung là "Cửu Dật" (chín con ngựa phi vượt bậc).

 Có người tên Lai Tuyên giỏi điều khiển ngựa, Đại Vương gọi ông là Vương Lương (tên người đánh xe giỏi nổi tiếng thời Xuân Thu). (Trích từ sách Tây Kinh Tạp Ký.)

 Ngựa Sư Tử Thông của Tùy Văn Đế

 Thời Tùy Văn Đế, nước Đại Uyển (một nước ở Trung Á, nổi tiếng về ngựa quý) dâng một con ngựa nghìn dặm, lông bờm dài quét đất, gọi là Sư Tử Thông ("thông" là ngựa lông trắng xen xanh). Vua thả nó vào bầy ngựa; nó nhảy chồm hung hăng, không ai chế ngự nổi.

 Vua sai lùa cả bầy đến, nói với những người hầu cận: "Ai cưỡi được nó?" Quan Lang (chức quan hầu cận trong cung) là Bùi Nhân Cơ thưa: "Thần chế ngự được." Rồi xắn tay áo bước tới, cách chừng hơn mười bước thì tung mình nhảy lên lưng ngựa, một tay nắm tai, một tay móc mắt; ngựa run sợ không dám cựa, bèn thắng yên mà cưỡi. Sáng ra đi từ Tây Kinh (Trường An), chiều đã đến Đông Lạc (Lạc Dương).

 Về sau, cuối đời Tùy, không biết con ngựa ở đâu. Đường Văn Vũ Thánh Hoàng Đế (tức Đường Thái Tông) ra lệnh tìm khắp thiên hạ. Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Đồng Châu là Vũ Văn Sĩ Cập tìm được con ngựa ấy: nó đã già, đang kéo cối xay cho một nhà làm bột ở chợ Triều Ấp, đuôi cháy trụi, da thịt thủng lỗ chỗ. Khi trông thấy nó, ông khóc thương.

 Vua đích thân ra dốc Trường Lạc đón; ngựa đến Tân Phong thì ngoảnh về phía tây hí vang, nhảy nhót. Vua được nó rất mừng. Răng nó đã mòn bằng cả, vua cho ăn thạch nhũ (khoáng chất mọc trong hang đá, dùng làm thuốc bổ), thế mà nó vẫn đẻ được năm con ngựa con, đều là ngựa nghìn dặm. Về sau không biết nó ở đâu. (Trích từ sách Triều Dã Thiêm Tái.)

 Long mã đời [Huyền] Tông nhà Đường

 Vùng giữa biển và núi Đại (tức Thái Sơn, vùng Sơn Đông ngày nay) có sản ra đá vàng; có người nói ăn vào thì sống lâu không chết. [Huyền] Tông hoàng đế từng ra lệnh cho quan giữ Lâm Truy mỗi năm hái về dâng lên.

 Năm Khai Nguyên thứ hai mươi bảy, Lý Ung người Giang Hạ làm quan giữ Lâm Truy. Mùa thu năm ấy, ông vào núi hái đá vàng, bỗng gặp một ông già, dáng người rất đẹp, phong thái sáng sủa thanh tú, râu ria rất rậm, mặc áo vải thô, từ bên đường bước ra níu ngựa Lý Ung mà nói: "Quân hầu (cách gọi tôn kính đối với quan lớn) đích thân đi hái thuốc, chẳng phải là để kéo dài tuổi thọ cho thánh chúa đó sao?" Ung đáp: "Đúng vậy."

 Ông già nói: "Thánh chúa sắp được long mã, thế thì sẽ hưởng nước muôn năm, chẳng cần nhọc công hái thuốc nữa." Ung hỏi: "Long mã ở đâu?" Đáp: "Ở vùng ngoại ô đất Tề, đất Lỗ. Nếu được nó thì đó là điềm báo thái bình; dẫu kỳ lân, phượng hoàng, rồng cũng không sánh được với điềm lành ấy."

 Ung vừa sai đánh cỗ xe sau để mời ông lên thì ông già chợt biến mất. Ung rất lấy làm lạ, quay lại nói với viên quan tùy tòng: "Chẳng phải là thần nhân đó sao?" Liền sai viên lại thuộc hạ tên Vương Can Trinh đi tìm long mã khắp vùng Tề, Lỗ.

 Đến tháng năm mùa hạ năm Khai Nguyên thứ hai mươi chín, Can Trinh quả nhiên tìm được ngựa ở nhà một người dân tên Mã Phòng Ân thuộc quận Bắc Hải. Ngựa lông chuy (lông trắng xen lông đen), hai bên sườn có vảy, bờm và đuôi như vây bờm của rồng, tiếng hí đúng là âm "hư miêu" (?), mỗi ngày phi ba trăm dặm.

 Can Trinh hỏi lai lịch con ngựa, Phòng Ân nói: "Tôi chỉ có một con ngựa cái, nó thường tắm ở sông Truy, rồi có chửa mà đẻ ra con này, nhân đó gọi nó là Long Tử (con rồng)." Can Trinh liền bẩm với Ung. Ung rất mừng, dâng biểu tâu việc ấy và dâng con ngựa lên.

 Vua rất vui, xuống chiếu cho chuồng ngựa trong cung cho ăn cỏ thóc khác hẳn các ngựa khác, lại sai thợ vẽ vẽ hình nó để ban bố cho trong triều ngoài nội cùng xem. (Trích từ sách Tuyên Thất Chí.)

 Ngựa Cửu Hoa Cầu của Đại Tông

 Đường Đại Tông sai đem con ngựa ngự Cửu Hoa Cầu cùng roi và dây cương bằng ngọc tím ban cho Quách Tử Nghi (danh tướng dẹp loạn An Lộc Sơn). Tử Nghi cố từ chối hồi lâu. Vua nói: "Con ngựa này cao lớn, xứng với dáng vóc của khanh, không cần từ chối." Tử Nghi cao sáu thước tám tấc.

 Cửu Hoa Cầu do Tiết độ sứ (quan cai quản quân sự và hành chính một vùng rộng gồm nhiều châu) Phạm Dương là Lý Hoài Tiên dâng lên. Nó cao chín thước tính tới trán, lông xoăn như vảy, đầu, cổ và bờm đúng như con cầu long (loài rồng có sừng nhỏ). Mỗi lần nó hí thì cả bầy ngựa đều dựng tai lên. Vì trên mình nó có chín đóa hoa văn nên gọi là Cửu Hoa Cầu (con cầu long chín đóa hoa).

 Ngày trước, vua có lần đi về phía đông xem săn ngoài đồng, không hay trời đã tối, chợt ngoảnh lại hỏi bề tôi theo hầu: "Hành cung (cung điện tạm cho vua nghỉ khi đi xa) cách đây bao nhiêu dặm?" Họ tâu: "Bốn mươi dặm." Vua sai quất ngựa đi nhanh, sợ trời tối cản đường. Cửu Hoa Cầu chạy thong thả, mà như chỉ đi ba năm dặm là tới; những người theo hầu phi nước đại cũng không ai theo kịp. (Trích từ sách Đỗ Dương Tạp Biên.)

 Ngựa Thần Trí Thông của Đức Tông

 Đường Đức Tông chạy nạn sang phía tây, có hai con ngựa, một con tên Thần Trí Thông, một con tên Như Ý Lưu ("lưu" là ngựa lông đỏ bờm đen); cả hai đều làm vừa ý vua, cho nên vua thường gọi chúng là công thần. Trong tai chúng có lông, kéo ra dài cả thước. Sách Mã Kinh (sách xem tướng ngựa) nói: trong tai có lông thì mỗi ngày đi nghìn dặm.

 Một hôm, giữa mùa xuân hoa liễu, vua đi dạo các vườn ngự, người hầu dâng lên chiếc roi điềm lành. Vua chỉ hai con ngựa, nói với các cận thần: "Xưa trẫm chạy sang phía tây có hai con ngựa hay, gọi là 'hai tuyệt phẩm'; nay được chiếc roi này, có thể gọi là 'ba tuyệt phẩm'." Bèn sai bày rượu uống, nhân đó ngâm thơ:

 "Uyên ương lông đỏ trắng, răng mới mọc đều hàng; nắng sớm hoa vừa nở, vó biếc tung rộn ràng. Cương ngọc vừa ghìm lại, ngựa đã phì bọt trắng; roi vàng toan quất xuống, ngựa chưa kịp hí vang." Đó là thơ của Trung thư xá nhân (quan ở sảnh Trung thư, lo soạn thảo chiếu lệnh của vua) Hàn Hoành. (Trích từ sách Đỗ Dương Tạp Biên.)

 Đức Tông chạy đến Lương Châu, Dương Châu, chỉ cưỡi một con ngựa lông chuy tên là Vọng Vân Chuy. Khi xa giá trở về, vua cho nó ăn khẩu phần theo bậc nhất phẩm (bậc quan cao nhất). Ngày rỗi, dắt nó ra xem, nó bao giờ cũng hí dài, nhìn quanh bốn phía như có vẻ cảm ơn. Về sau nó già chết trong chuồng Phi Long; các nhà quyền quý, thân thích của vua đều vẽ tranh nó. (Trích từ sách Quốc Sử Bổ.)

 Tào Hồng

 Tào Hồng nước Ngụy là em họ của Vũ Đế (tức Tào Tháo), nhà giàu của cải, ngựa hay thành bầy. Vũ Đế đi đánh Đổng Trác, đang đi đêm thì mất ngựa; Hồng đem con ngựa mình cưỡi tên là Bạch (?) đưa cho Vũ Đế cưỡi. Ngựa chạy, chỉ nghe tiếng gió vù vù bên tai, chân dường như không chạm đất.

 Đến sông Biện, Hồng không qua được, Vũ Đế kéo Hồng lên ngựa cùng qua sông. Đi mấy trăm dặm mà trong chớp mắt đã tới; nhìn xuống chân ngựa thì lông vẫn còn ướt, áo của vua vẫn còn đẫm nước. Người đương thời bảo là cưỡi gió mà đi. Đó là con ngựa thần của một thời. Có câu ngạn ngữ: "Nhảy vút trên không, con Bạch nhà Tào." (Trích từ sách Thập Di Ký của Vương Tử Niên.)

 Tư Mã Hưu Chi

 Tư Mã Hưu Chi nhà Tấn làm quan ở Kinh Châu; Tống Công (tức Lưu Dụ, người sau lập ra nhà Tống) sai người đến vây bắt ông, mà Hưu Chi chưa hay biết. Con ngựa ông thường cưỡi được nuôi ngay trước giường, bỗng hí liên hồi, không chịu ăn, cứ chăm chăm nhìn bộ yên.

 Hưu Chi thử thắng yên thì nó đứng yên; thắng xong, ông quay vào ngồi thì ngựa lại hoảng hốt nhảy chồm; như thế bốn lần. Ông cưỡi lên thì ngựa lập tức phi ra cửa, chạy mấy dặm. Hưu Chi ngoảnh lại nhìn thì người được sai đến bắt đã tới nơi rồi. Ông bèn đi thẳng mà thoát nạn. (Trích từ sách Chử Cung Cố Sự.)

 Mộ Dung Khôi

 Mộ Dung Khôi lúc đầu có một con ngựa lông đỏ trắng, thường tự mình cưỡi. Khi bị Thạch Hổ vây, sức yếu, thế nguy, ông định bỏ quân mà trốn, bèn đem con ngựa này thắng yên để chạy. Ngựa thấy yên liền đá cắn, không đến gần được, ông đành thôi.

 Chốc lát có sứ giả từ đất Nghiệp đến báo nước của Thạch Hổ có biến, Hổ liền rút quân về. Lúc ấy con ngựa đã bốn mươi chín tuổi. (Trích từ sách Quảng Cổ Kim Ngũ Hành Ký.)

 Tần Thúc Bảo

 Con ngựa Tần Thúc Bảo đời Đường cưỡi tên là Hốt Lôi Bác ("bác" là ngựa lông loang lổ). Ông từng cho nó uống rượu; mỗi lần dưới trăng sáng đem ra thử, nó có thể nhảy vượt qua ba tấm thảm dạ đen dựng đứng. Đến khi Hồ Công (tức Tần Thúc Bảo, được phong tước Hồ quốc công) mất, con ngựa hí mãi, không ăn rồi chết. (Trích từ sách Dậu Dương Tạp Trở.)

 Trương Nạp Chi

 Thứ sử Đức Châu là Trương Nạp Chi có một con ngựa trắng, màu trắng như lụa. Cha ông là Trương Hùng làm thứ sử mấy châu, thường cưỡi con ngựa này. Hùng mất, con là Kính Chi làm Khảo công lang trung (quan coi việc xét công trạng quan lại), rồi đổi làm Thứ sử Thọ Châu, lại cưỡi con ngựa ấy.

 Kính Chi mất, em là Nạp Chi từ chức Cấp sự trung (quan xem xét, can gián về các chiếu chỉ) và Tư mã phủ tướng (quan phụ tá trong phủ) đổi làm Thứ sử Đức Châu, rồi vào triều làm Quốc tử tế tửu (người đứng đầu Quốc tử giám, trường học cao nhất của nhà nước), lại ra làm Thứ sử Thường Châu. Đến nay con ngựa vẫn còn, tính ra đã hơn tám mươi tuổi, rất béo khỏe, phi nhanh mà chân không loạn nhịp. (Trích từ sách Triều Dã Thiêm Tái.)

 Tống Thái

 Tống Thái người Quảng Bình cưới con gái Du Xương cùng quận. Tổ tiên Thái là người Hồ, theo về nhà Hán đã ba đời. Bỗng vợ sinh một đứa con trai mắt sâu mũi cao, Thái ngờ không phải con mình, định không nuôi.

 Chốc lát, con ngựa cái lông đỏ đẻ ra một con ngựa con màu trắng. Thái tỉnh ngộ, nói: "Nhà ta xưa có giống ngựa trắng, đã tuyệt giống hai mươi lăm năm, nay lại sinh ra. Cụ cố ta mặt mũi người Hồ, nay đứa con này giống lại tổ tiên." Bèn nuôi đứa bé. Cho nên câu "ngựa trắng cứu sống đứa con Hồ" chính là nói chuyện này. (Trích từ sách Triều Dã Thiêm Tái.)

 Ngựa múa

 [Huyền] Tông từng sai dạy múa cho bốn trăm vó ngựa (tức một trăm con), chia làm hai bên tả hữu, lại chia thành từng toán, đặt tên như "Con cưng nhà nọ", "Con kiêu nhà kia". Bấy giờ ngoài biên ải cũng có người đem ngựa tốt đến cống, vua cho dạy tập, con nào cũng đạt hết chỗ khéo léo.

 Vua bèn cho chúng mặc gấm thêu, đeo dây vàng bạc, trang sức bờm, xen châu ngọc. Bản nhạc của chúng gọi là "Khuynh Bôi Nhạc" (nhạc nghiêng chén); mấy chục lượt, ngựa ngẩng đầu vẫy đuôi, ngang dọc theo đúng nhịp.

 Lại bày giường ván ba tầng, cưỡi ngựa lên đó, ngựa xoay chuyển như bay. Có khi sai tráng sĩ nâng một chiếc sập, ngựa múa trên sập. Mấy người nhạc công đứng trước sau tả hữu, đều mặc áo vàng nhạt, thắt đai ngọc có hoa văn, nhất thiết phải chọn người trẻ tuổi, dáng mạo đẹp đẽ. Mỗi dịp tiết Thiên Thu (ngày mừng sinh nhật vua), vua cho ngựa múa dưới lầu Cần Chính.

 Về sau, khi vua đã chạy vào đất Thục, ngựa múa cũng tản mác trong dân gian. An Lộc Sơn từng xem ngựa múa mà trong lòng ưa thích, từ đó đem mấy con về Phạm Dương. Về sau chúng lại lọt vào tay Điền Thừa Tự mà ông không biết, bị lẫn vào đám ngựa chiến, nuôi ở chuồng ngoài.

 Bỗng một hôm trong quân mở tiệc khao lính, nhạc nổi lên, mấy con ngựa múa mãi không thôi. Bọn giữ ngựa đều cho là yêu quái, cầm chổi đánh. Ngựa tưởng mình múa sai nhịp, vẫn nhún nhảy, ngừng ngắt theo dáng cũ. Viên quan coi chuồng vội đem chuyện ngựa quái bẩm với Thừa Tự; Thừa Tự sai đánh rất tàn nhẫn. Ngựa múa càng chỉnh tề thì roi vọt càng nặng thêm, cuối cùng chết gục bên máng.

 Người đương thời cũng có kẻ biết đó là ngựa múa, nhưng sợ tính tàn bạo của Thừa Tự nên rốt cuộc không dám nói. (Trích từ sách Minh Hoàng Tạp Lục.)

 Tục Khôn

 Trong khoảng các niên hiệu Hàm Thông, Càn Phù, ở kinh đô có thầy thuốc Tục Khôn, nắm được khá nhiều phép chữa bệnh của danh y Hòa nước Tần thời Xuân Thu; ông xem mạch mà biết lành dữ, may rủi, cho đến việc được mất cũng đều nói trước được.

 Gặp có một người từ đất Yên vào kinh tâu việc, mắc chứng phong nặng, uống thuốc của ông mà khỏi; người ấy đền đáp rất nhiều lụa, lại để lại tặng một con ngựa vùng biên. Cốt tướng con ngựa rất lạ, nhưng đi hay chạy thường vấp ngã; dù dùng hàm thiếc dây cương mà ghìm, roi vọt mà thúc, tính chậm chạp của nó rốt cuộc không đổi được.

 Khôn thấy tốn cỏ thóc, bèn nhờ người bán rẻ đi; người tìm mua ngựa tốt vừa thử đã trả lại, mấy tháng liền không bán được. Trong xóm có Vương sinh, chuyên buôn bán ở cửa các hoạn quan quyền quý, nhà khá nghèo túng. Bỗng một hôm anh ta đến gặp Khôn, nói: "Có viên Giám quân (hoạn quan được triều đình cử đi giám sát quân đội) Thanh Châu cần yên ngựa để sửa soạn hành trang; ông ấy cũng biết con ngựa chạy không hay, chỉ muốn dùng để dắt theo thôi."

 Khôn liền giao con vật vô dụng ấy cho anh ta, cũng không hẹn giá bán. Từ đó hơn mười ngày không thấy anh ta đến, Khôn tưởng anh ta đã bỏ trốn. Một sáng anh ta lại đến, số tiền thu được đã quá mười vạn. Khôn được giá hời, nhân đó tặng anh ta mười nghìn tiền.

 Chẳng bao lâu, thấy Vương sinh thay đổi áo quần, sắm đầy tớ, ngựa cưỡi, đến vợ con quần áo trang sức cũng đều tươi tắn sạch sẽ. Có người nói Vương sinh bán ngựa được cả vàng lẫn lụa, tính ra ba bốn trăm vạn. Khôn rất kinh ngạc, thử hỏi chuyện; lúc đầu Vương sinh không chịu kể hết.

 Khôn nói: "Tôi đem một vật vô dụng mà được giá khá nhiều, nhưng chưa biết con ngựa hèn kém ấy làm sao lại được như thế." Vương sinh kể: "Lúc đầu tôi đem ngựa đến cho viên giám quân Thanh Châu, nó nhấc chân như bị trói buộc. Đến lúc quay về, giữa đường gặp viên Trung sứ (hoạn quan được vua sai đi làm việc) coi Tiểu mã phường (trại ngựa của triều đình), ông ấy bèn giữ lại để thử. Hai đêm sau tôi quay lại thì không thấy ngựa nữa.

 Tôi dò hỏi kín những người xung quanh, mới biết mấy hôm trước Ngụy Bác dâng một con ngựa, lông, xương, vóc dáng lớn nhỏ giống hệt con này; Thánh thượng thường cưỡi nó để đánh cầu, nó lạ thường đến mức chưa có con nào sánh đôi được. (Lời chú: chuồng ngựa của vua có những con màu lông giống nhau thì có khi được ghép thành đôi.)

 Ngày con ngựa này đến, họ mới cho luyện tập; nó đi chạy uốn lượn, xoay chuyển nhanh như gió. Nay đã dâng lên vua cưỡi mấy buổi rồi, đồ ban thưởng rất hậu." Về sau Vương sinh nhân đó đòi giá lớn, cuối cùng được trả bốn trăm vạn.

 Thế mới biết vật gặp thời cũng là có số; không gặp đúng chủ thì ngựa hèn với ngựa tốt cũng chẳng phân biệt được. Mới hiểu rằng những bậc như người cày ruộng ở đồng Sằn (chỉ Y Doãn, trước khi được vua Thang trọng dụng) hay người đắp tường ở Phó Nham (chỉ Phó Duyệt, trước khi được vua Vũ Đinh trọng dụng) lúc chưa gặp được con đường tốt, nào có khác gì chuyện này. (Trích từ sách Kịch Đàm Lục.)

 Dương Ông Phật (phân biệt tiếng ngựa)

 Dương Ông Phật người Quảng Lăng đời Hán nghe hiểu tiếng chim thú. Một lần ông cưỡi xe lừa què ra đồng; trong ruộng có con ngựa được thả nằm, hai bên cách xa mà vẫn nghe tiếng hí của nhau. Ông Phật nói với người đánh xe: "Con ngựa thả kia bị chột mắt." Người đánh xe hỏi: "Sao ông biết?" Đáp: "Nó mắng con vật trong càng xe này là đồ què, con này cũng mắng lại nó là đồ chột." Người đánh xe không tin, sai người đến xem, quả nhiên mắt con ngựa bị chột. (Trích từ sách Luận Hành.)

 Quý Nam

 Quý Nam cưỡi ngựa đỏ đi đường, gặp người cưỡi ngựa trắng; ngựa trắng hí trước, ngựa đỏ hí đáp lại. Nam nói với người theo hầu: "Ngựa trắng nói: 'Ngươi đi về phía nam sẽ gặp một con ngựa vàng mù mắt trái, đó là con ta; hãy bảo nó đi nhanh để theo kịp ta.'" Chốc lát quả nhiên gặp một con ngựa vàng bị mù; ngựa đỏ hí trước, con ngựa mù hí đáp lại. (Trích từ sách Bão Phác Tử.)

 Triệu Cố

 Con ngựa Triệu Cố nhà Tấn hay cưỡi bỗng chết, ông bèn hỏi Quách Phác (nhà thuật số nổi tiếng đời Tấn). Phác nói: "Có thể sai mấy chục người cầm sào tre đi về phía đông ba mươi dặm, thấy gò núi rừng cây thì khua đập vào đó, sẽ có một con vật chạy ra, phải vội ôm nó về."

 Làm theo lời Phác, quả nhiên bắt được một con vật giống con khỉ. Vào cửa, thấy ngựa chết, nó nhảy nhót chạy đến đầu ngựa, thổi hút vào mũi ngựa; ngựa liền đứng dậy được, mà con khỉ cũng biến mất. (Trích từ sách Sưu Thần Ký.)

 Hàn Hy

 Hàn Hy đời Đường từng coi kho Vĩnh Phong, có một con ngựa đã cưỡi lâu ngày. Gặp một người khách qua đường có con ngựa đất Thục cắn rất dữ, Hy sai dắt đến buộc vào gốc cây trong sân. Hy nói với khách: "Con ngựa nhỏ này sao lại dữ thế được, chỉ cần trị cho nó đau là xong."

 Hy có một người chăn ngựa cưỡi giỏi, chuyên dạy ngựa dữ, liền sai gọi đến, bảo đem roi và dây cương ra. Con ngựa ấy trợn mắt liếc Hy, bỗng giật dây cương chạy lên thềm, đá Hy ngã khỏi giường, rồi quỳ gối xuống đất mà cắn ông.

 Lúc ấy con ngựa Hy hay cưỡi đang buộc ở cột khác, thấy vậy cũng giật đứt dây cương chạy đến cắn con ngựa kia; nó cắn mấy miếng, Hy mới thoát được. Mọi người mua con ngựa dữ ấy, giết ăn thịt. Từ đó Hy càng yêu quý con ngựa của mình. (Trích từ sách Nguyên Hóa Ký.)

 Ngựa của người khách ở Giang Đông

 Mấy năm trước, ở Giang Đông có một người khách thường cưỡi một con ngựa rất có tình nghĩa. Có lần khách uống rượu say khướt, một mình cưỡi ngựa về; đến giữa đường say mềm, từ trên lưng ngựa tựa vào một gốc cây mà ngủ. Ngựa đứng lâu không hề động đậy, mãi đến canh năm (khoảng ba đến năm giờ sáng), người đầy tớ của khách tìm đến mới đỡ ông xuống; con ngựa lập tức ngã quỵ xuống đất, mãi mới đứng dậy được, ốm hơn mười ngày mới khỏi.

 Không bao lâu sau, người ấy đem ngựa bán cho một nhà trọ ở Tuyên Châu. Hai năm sau, khách được một chức quan, phụng mệnh đến Tuyên Châu, biết con ngựa ở đó, bèn xin cưỡi. Con ngựa nhìn ông hồi lâu, biết là chủ cũ; khi ông cưỡi lên, nó liền hất ông xuống đất, đạp cắn rất dữ, mọi người cứu mới thoát. Ý là nó giận vì chủ đã bán mình. (Trích từ sách Nguyên Hóa Ký.)

 Trần Chương

 Thống quân (tướng chỉ huy quân đội) Hoài Nam là Trần Chương được gia thêm hàm Bình chương sự (danh hiệu cho hưởng địa vị ngang hàng tể tướng), vào triều nhận mệnh. Bấy giờ Lý Biện (người sau lập ra nước Nam Đường) đang nắm quyền chính, nói với Chương: "Tôi sẽ đến nhà ông chúc mừng, và muốn tìm một chàng rể ở nhà ông. Ông hãy về trước, tôi sẽ tới."

 Chương phóng một con ngựa đỏ về; giữa đường ngựa vấp, ông bị ngã. Chốc lát Biện đến, Chương gượng đau ra đón; Biện ngồi một lát rồi đi. Chương gọi con ngựa đến, kể tội nó: "Hôm nay ta được phong quan, lại bàn chuyện kết thông gia, thế mà mày lại làm ta ngã! Đồ súc sinh, ta không nỡ giết ngay." Rồi sai dắt đi, không cho cỏ thóc, để bỏ đói cho chết.

 Đêm ấy người chăn ngựa lén đem cỏ thóc cho ăn, con ngựa chỉ nhìn mà thôi, đến sáng vẫn không ăn; cứ thế nhiều ngày liền. Người chăn ngựa báo với Chương, Chương lại gọi ngựa đến bảo: "Mày đã biết tội, ta tha cho mày." Con ngựa nhảy nhót đi ra, đêm ấy lại ăn uống như cũ.

 Về sau Chương ra trấn giữ Tuyên Thành, thôi chức về thì mất; hơn một tháng sau, con ngựa cũng hí bi thương mà chết. (Trích từ sách Kê Thần Lục.)

 Thái Bình Quảng Ký, quyển 435.

 (Bộ Tử, loại Tiểu thuyết gia, nhóm Ghi chép chuyện lạ — Thái Bình Quảng Ký.)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video