Thái Bình quảng ký, quyển 436 — đời Tống, Lý Phưởng và những người khác biên soạn — Súc thú (loài vật nuôi), phần 3.
Ngựa
Lư tòng sự — Vi Hữu Nhu — Ngô Tông Tự
Tôn Hán Uy — Vu Viễn — Trương Toàn
Vương Vũ — Vi Tần
Lạc đà
Minh đà (lạc đà để lọt ánh sáng dưới bụng) — Biết mạch nước — Phong cước đà (lạc đà chân gió)
Lạc đà hai chân — Lạc đà trắng
La và lừa
La trắng — La kéo cối xay — Sư Lãng
Nước Yếm Đạt — Người làng cúng dường sư — Trương Cao
Người chợ Đông — Hạ Thế Bá — Vương Giáp
Thang An Nhân — Vương Huân
Ngựa
Lư tòng sự
Lư Truyền Tố làm tòng sự (chức quan phụ tá trong phủ của quan trấn thủ một vùng) ở Lĩnh Nam, ở trọ tại Giang Lăng. Trong năm Nguyên Hòa (niên hiệu vua Đường Hiến Tông, 806–820), có người tặng ông một con ngựa non lông đen. Lúc đầu nó rất chậm chạp, kém cỏi. Truyền Tố nuôi nó dăm ba năm thì nó dần béo khỏe, phi nhanh.
Hồi Truyền Tố chưa làm tòng sự, nhà nghèo túng, ông cứ cần mẫn cưỡi nó, nó rất vất vả nhưng chưa từng vấp ngã hay hất người. Vì thế Truyền Tố rất quý nó.
Một hôm, Truyền Tố ra xem máng ăn trong chuồng, tình cờ đùa nó: "Ngựa con có khỏe không?" Con ngựa đen bỗng nói tiếng người: "Chúc bác muôn phúc." Truyền Tố kinh sợ, lùi chạy. Con ngựa lại nói: "A Mã (tôi, con ngựa) tuy mang thân súc sinh, nhưng có duyên cớ cần nói rõ, không phải yêu quái đâu. Xin bác dừng lại một lát." Truyền Tố nói: "Mày là súc sinh mà bỗng nói tiếng người, ắt có điều oan ức. Cứ nói hết ra."
Con ngựa nói tiếp: "A Mã là cháu họ bên ngoại của bác, chính là thằng Thông Nhi, con một nhà nhỏ ở phường Hạ Lan, huyện Vô Tích, châu Thường. Bác không nhớ sao? Năm Trinh Nguyên thứ 12 (năm 796), bác sai Thông Nhi đến Hải Lăng bán một trang trại, được một trăm quan tiền (mỗi quan là một xâu nghìn đồng). Khi ấy Thông Nhi còn trẻ, ăn chơi không đứng đắn, bị bạn bè rủ đến chốn lầu xanh, tiêu gần hết số tiền ấy. Lúc đó bác ở xa, không làm gì được Thông Nhi.
Năm ấy Thông Nhi bệnh chết. Dưới âm phủ tra hỏi rõ ràng (?), đòi nợ thay cho bác rất gắt. Bình Đẳng vương (một trong mười vua cõi âm xét tội người chết) bảo Thông Nhi: 'Mày phải trả nợ cho người ta ngay trong kiếp này. Nếu lại làm thân người thì đợi lớn lên mới trả, không kịp được. Phải tạm làm thân súc sinh mười mấy năm mới trả xong.' Thế là Thông Nhi bị đuổi vào đường súc sinh (cõi đầu thai làm loài vật), bất giác thấy mình ở giữa bầy ngựa ở Giang Lăng; đó chính là thân A Mã bây giờ.
A Mã ở chuồng của bác đến nay đã năm sáu năm. Lòng vẫn tỉnh táo, biết mình đang trả nợ cho bác, nên dù sức hèn chân chậm cũng cố hết sức, không dám để mắc lỗi gì. A Mã cũng biết bác thương yêu rất hậu, chẳng phải không có lòng lưu luyến chủ. Nhưng hạn làm thuê năm năm đã mãn, tuổi thọ thân ngựa cũng hết; năm ngày nữa sẽ phát mồ hôi đen mà chết. Xin bác mau đem A Mã đi bán.
Trưa mai, bác tự cưỡi A Mã ra cổng chuồng phía đông, đến cạnh cổng ván sơn đỏ ở góc tây bắc chợ, sẽ có một người Hồ (người Tây Vực) tên là Quân (?) hỏi bác có bán con ngựa này không. Bác cứ đòi một trăm nghìn đồng; người ấy ắt trả bảy mươi nghìn, bác cứ mau bán cho người ấy."
Nói xong, nó lại nói: "A Mã còn có một bài thơ để lại từ biệt bác." Rồi ngẩng đầu ngâm vang:
"Đã ăn thóc của bác,
Lại no cỏ của bác;
Hôm nay đền trả xong,
Mãi lìa ba đường ác."
(Ba đường ác: ba cõi đầu thai khổ là địa ngục, quỷ đói và súc sinh.)
Rồi nó rùng mình lắc người mấy lượt, hí vang, gặm cỏ như cũ. Truyền Tố hỏi thêm, nó không nói nữa. Những điều nó kể, từ họ tên đứa cháu, số tiền bị tiêu trộm cho đến năm tháng, không sai chút nào. Truyền Tố rất xúc động trước chuyện ấy.
Hôm sau ông thử cưỡi ngựa đến góc chợ, quả có người Hồ tên Quân khẩn khoản xin mua. Truyền Tố muốn thử xem lời ngựa có đúng không, nên hạ giá xuống còn sáu mươi quan. Người ấy nói: "Con ngựa của cậu đáng giá trên bảy mươi nghìn, xin mua với giá bảy mươi nghìn, cũng không cần thử cho uống nước ăn cỏ." Truyền Tố chở tiền về. Bốn ngày sau ông lại đi qua nhà người ấy, gặp Quân. Quân nói: "Chao ôi, bảy mươi quan! Đêm qua nó ăn no xong thì phát mồ hôi đen mà chết rồi." (Trích từ sách Hà Đông ký.)
Vi Hữu Nhu
Vi Hữu Nhu làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) huyện Kiến An. Trong nhà có đứa đầy tớ chuyên giữ cương ngựa, hơn hai mươi tuổi thì bệnh chết. Hữu Nhu có một người môn khách (người khách được nuôi trong nhà) giỏi đọc thần chú. Người này bỗng nằm mơ thấy đứa đầy tớ nói: "Tôi chẳng may chết sớm, còn nợ cậu chủ bốn mươi lăm nghìn đồng. Quan lại dưới âm phủ bắt tôi làm súc sinh để trả nợ. Tôi xin làm ngựa, lại xin có màu lông khác thường; nay việc đã định rồi."
Năm sau, con ngựa cái đẻ một con ngựa non lông trắng mắt đen, chính là đứa đầy tớ đầu thai. Mấy năm sau, con ngựa đáng giá hơn một trăm nghìn đồng, Hữu Nhu than rằng lời nó nói không đúng. Ít lâu sau, Bùi Khoan làm thái phỏng sứ (quan do triều đình phái đi xem xét quan lại các vùng), lấy Hữu Nhu làm phán quan (quan phụ tá, giúp xử lý công việc). Bùi Khoan thấy con ngựa trắng, xin mua và hỏi giá. Hữu Nhu chỉ đòi ba mươi nghìn đồng, Khoan liền nhận ngựa. Hữu Nhu nói: "Đứa đầy tớ này còn nợ mười lăm nghìn, hẳn sẽ có lúc trả nốt."
Mấy ngày sau, Khoan bảo Hữu Nhu: "Ngựa đúng là ngựa tốt. Lần trước trả tiền, ta rất áy náy vì trả rẻ quá." Bèn đưa thêm cho Hữu Nhu mười lăm nghìn đồng. Thế là lời ứng mộng đã đúng. (Trích từ sách Quảng dị ký.)
Ngô Tông Tự
Quân sứ (chức chỉ huy một đạo quân) Ngô Tông Tự có một viên lại (nhân viên làm việc ở nha môn) từng giúp việc cho cha ông, mượn của ông hai trăm nghìn đồng, tính lãi theo tháng. Sau một năm, người ấy không chịu trả nữa, đòi mãi không được. Tông Tự giận, gọi đến kể tội: "Kiếp trước ta nợ tiền ngươi, kiếp này ta đã trả rồi. Nay ngươi nợ ta, phải làm lừa làm ngựa mà trả ta." Rồi ông đốt tờ giấy nợ, đuổi người ấy đi.
Qua năm sau, Tông Tự đang ngồi một mình ở công đường (?) thì bỗng thấy viên lại ấy mặc áo trắng đi đến, nói: "Tôi đến trả nợ." Tông Tự nói: "Ta đã đốt giấy nợ, sao còn đến?" Người ấy không đáp, đi thẳng vào chuồng ngựa. Chốc lát người coi chuồng báo có ngựa cái vừa đẻ một con ngựa non lông trắng. Tông Tự sai người đến nhà viên lại hỏi thăm, thì được biết người ấy đã chết rồi. Con ngựa non lớn lên, đem bán, được đúng số tiền viên lại còn nợ. (Trích từ sách Kê thần lục.)
Tôn Hán Uy
Tôn Hán Uy, quân sứ quân Thần Vũ ở Giang Nam, có một con ngựa trong chuồng, cứ đêm xuống là đuôi nó phát sáng, trông như lửa tản ra, làm cả bầy ngựa sợ hãi hí vang. Hán Uy cho là điềm yêu quái, cầm kiếm chém chết nó. Vài tháng sau, ông được bổ làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Lư Châu. (Trích từ sách Kê thần lục.)
Vu Viễn
Vu Viễn là người giàu ở đất Nghiệp, tính xa hoa phóng túng, lại thích ngựa tốt. Nhà cửa lộng lẫy, quần áo đồ dùng tươi đẹp, sánh ngang nhà công hầu. Ông thường nuôi vài chục con ngựa tốt.
Một hôm, có người đem bán ở chợ một con ngựa tốt, lông lạ, xương cốt khác thường, người ta tranh nhau đến xem. Viễn nghe tin, trả một trăm lạng vàng mua về. Ngựa vừa vào chuồng thì có một bà già gõ cửa xin vào xem. Viễn hỏi: "Ngựa là giống phi nhanh, phóng khoáng, bọn thiếu niên hào hiệp thích là phải. Bà già xem làm gì?"
Bà già đáp: "Tôi mất một con ngựa tốt, đi khắp thiên hạ mười năm tìm không thấy. Hễ gặp ngựa tốt là tôi ngắm cả ngày, nhưng chưa từng thấy con nào giống con tôi đã mất. Sao ông lại ngăn không cho tôi xem một lần, chẳng chút rộng lòng nào?" Viễn bèn mời bà vào, thong thả dắt ngựa ra cho xem. Bà vừa thấy con ngựa liền giận đến biến sắc, quay lại nhìn Viễn mà nói: "Ngựa của tôi đây!"
Viễn nói: "Ngựa của bà sao lại bị người khác đem bán? Ngày trước bà có được nó thế nào, mất nó ra sao?" Bà già nói: "Ngày trước, thần núi Bắc Mang tình cờ bị vật gì làm thương ở mắt, hóa thành người đến cầu tôi chữa. Tôi lấy thuốc quý chữa cho, mắt khỏi, thần bèn tặng tôi con ngựa này. Từ khi có nó, trừ việc không cưỡi lên trời, tôi cưỡi nó đi khắp ngoài bốn biển, trong tám cõi xa nhất (tám phương xa xôi tận cùng mặt đất), mà cũng chỉ như đi trăm dặm.
Có lần tôi cưỡi nó đi về phía đông, qua Phù Tang (vùng đất trong truyền thuyết ở biển Đông, nơi mặt trời mọc), có một người chặn đường (?) hỏi tôi về con ngựa này. Đến đêm, tới nước Tây Trúc (tức Ấn Độ), bỗng nhiên mất ngựa. Từ khi mất nó đến nay đã mười năm, tôi đi tìm không nghỉ, khắp thiên hạ chẳng ai biết tôi đi tìm ngựa. Ngày này năm ngoái, ở Lưu Sa (vùng sa mạc cát chảy phía tây) tôi gặp một đứa trẻ, nó nói có thấy một con ngựa lạ chạy như bay, vụt đi về phía đông. Tôi biết nó đi về phía đông nên ngờ là nó ở Trung Hoa, ắt có người thường nào đó bắt được. Nay tôi xin trả ông một trăm lạng vàng, còn ngựa thì phải trả lại tôi."
Viễn vốn mê ngựa tốt, lại nghe chuyện con ngựa kỳ lạ như vậy thì càng tiếc, bèn lạy bà già, xin tạm giữ ít ngày để ngắm. Bà già giận nói: "Nếu ông giữ con ngựa này, ắt sẽ có tai họa." Viễn cũng giận vì lời bà nói quá gay gắt, bèn sai hơn mười gia nhân cùng canh con ngựa, rồi đuổi bà già ra. Nhà ông quả nhiên bốc cháy, thiêu sạch nhà cửa của cải. Viễn còn thấy bà già vào nhà, tự nhảy lên con ngựa rồi biến mất. (Trích từ sách Tiêu Tương lục.)
Trương Toàn
Trương Toàn, thứ sử Ích Châu, nuôi một con ngựa hay, rất nâng niu. Chỉ một mình ông cưỡi, người hầu xung quanh không ai dám tùy tiện cưỡi. Ông thường sai hai người sớm tối chuyên lo cho nó ăn uống. Một hôm, con ngựa bỗng hóa thành một người đàn bà đẹp tuyệt trần, đứng trong chuồng. Người hầu vội báo với Trương công.
Trương công đích thân đến xem. Người đàn bà tiến lên lạy và nói: "Thiếp vốn là đàn bà ở đất Yên, vì mê ngựa hay, mỗi lần thấy là khen ngợi dáng phi phóng khoáng của nó. Mấy năm sau, thiếp bỗng say ngã, chốc lát hóa thành một con ngựa hay, rồi chạy nhảy ra ngoài, tùy ý đi về phía nam gần nghìn dặm, bị một người bắt (?) đem đến chuồng của ông. May được ông nâng niu. Nay thiếp tình cờ tự hối hận vì phải làm con vật, nước mắt rơi xuống thấm vào đất, được thần đất tâu lên Thượng đế, nên có lệnh cho thiếp trở lại thân cũ. Nghĩ lại chuyện trước, như vừa tỉnh giấc mộng."
Trương công rất kinh ngạc, cho người đàn bà ở yên trong nhà. Hơn mười năm sau, người ấy bỗng xin về quê. Trương công chưa kịp ưng thuận thì người ấy ngửa mặt lên trời kêu gào, tự vật mình xuống đất, bỗng lại hóa thành ngựa hay, xông ra ngoài, không biết đi đâu. (Trích từ sách Tiêu Tương ký.)
Vương Vũ
Vương Vũ là người giàu ở kinh đô Lạc Dương, tính cẩu thả, chỉ cốt được việc, giỏi nịnh bợ người quyền quý. Một hôm nghe có người bán ngựa hay, ông vội sai người mang nhiều vàng lụa đến, tranh mua được giữa đám đông. Con ngựa trắng muốt như một khối ngọc đẹp, bờm và đuôi đỏ như son; ai cũng nói là ngựa nghìn dặm, lại có người ngờ là long câu (ngựa giống rồng). Nó phi nhanh, ngựa thường không theo kịp.
Vương Vũ định đem dâng Tiết công, vị đại tướng, bèn sắm sửa đủ thứ: yên vàng, hàm thiếc ngọc, xen châu báu và ngọc bích, đang chờ dịp thuận tiện để bày tỏ ý mình. Con ngựa bỗng hí một tiếng lớn trong chuồng, rồi hóa thành một con ngựa nặn bằng đất đứng sừng sững. Vũ hết sức kinh ngạc, bèn đốt hủy nó. (Trích từ sách Đại Đường kỳ sự.)
Vi Tần
Vi Tần người đất Kinh Triệu, là dòng dõi của Tiểu Tiêu Dao công (danh hiệu một bậc tiền bối họ Vi), nhiều đời sống ở trang trại tại huyện Phiếm Thủy, Mạnh Châu. Ông tính không thích đọc sách, chỉ thích phi ngựa săn bắn. Hễ thấy con ngựa nào hay đá, hay cắn, không ghìm cương được là ông mua.
Cuối năm Hàm Thông (niên hiệu vua Đường Ý Tông, 860–874), nhân đến Phiếm Thủy, ông uống rượu ở chợ. Đang say sưa ca hát thì có người bán ngựa trắng đến nói: "Con này cực kỳ hăng hái." Vi Tần cưỡi thử ngoài đường, nói: "Được, có thể quất roi." Bèn mua.
Chiều tối, ông cưỡi về, tay cầm roi sắt, một người đầy tớ cưỡi ngựa khác theo sau. Lên đến cánh đồng phía đông, ngựa phi hết sức hơn mười dặm, người đầy tớ không theo kịp; ông lại đánh rơi mất roi sắt. Con ngựa lồng lên không ghìm được, lao vượt qua bụi rậm, mương rãnh. Vi Tần say rượu, sức đã mỏi, liệu chắc không giữ nổi.
Ngựa đang phi sát qua dưới một cây dâu lớn, Vi Tần bèn nhảy lên cành cao, trong bụng nghĩ thế là thoát. Con ngựa lao qua vài chục bước rồi quay lại dưới gốc dâu, nhắm mắt hí dài, ngẩng nhìn Vi Tần mà hí dài, giậm chân xuống đất. Chốc lát, nó cắn vào gốc dâu, vỏ gỗ vụn rơi xuống to bằng bàn tay. Có lúc nó nằm xuống, có lúc gặm cỏ quanh đó trong vòng năm mười bước, rồi lại quay về cắn không thôi; gốc dâu bị cắn đứt một nửa.
Vi Tần sợ cây đổ, nhìn sang bên trái mấy bước thấy có cái giếng. Đợi lúc ngựa nghỉ trong đám cỏ rậm, ông nhảy xuống chạy thật nhanh, lao xuống giếng. Ông vừa chạm đáy thì con ngựa cũng lao theo xuống. Vi Tần và con ngựa đều chết. (Trích từ sách Tam Thủy tiểu độc.)
Lạc đà
Minh đà
"Minh đà" là lạc đà có chân đi nghìn dặm; chữ "minh" (sáng) thường bị viết nhầm thành chữ "minh" nghĩa là kêu. Con lạc đà nào khi nằm bụng không sát đất, co chân mà ánh sáng vẫn lọt qua dưới bụng, thì đi được nghìn dặm. (Trích từ sách Dậu Dương tạp trở.)
Biết mạch nước
Từ Đôn Hoàng đi về phía tây, vượt vùng sa mạc Lưu Sa để sang nước ngoài, phải qua hơn nghìn dặm cát không có nước. Thỉnh thoảng có chỗ có dòng nước ngầm, người ta không biết được, nhưng lạc đà biết mạch nước. Đi qua chỗ ấy, nó liền dừng lại không đi, lấy chân cào (?) đất. Người ta đào ngay chỗ nó đứng thì được nước. (Trích từ sách Bác vật chí.)
Phong cước đà
Nước Vu Điền (vương quốc cổ ở Tây Vực, nay thuộc Tân Cương) có một loài hươu nhỏ, sừng nhỏ mà dài, giao phối với lạc đà đẻ ra con gọi là phong cước đà (lạc đà chân gió), mỗi ngày đi bảy trăm dặm, nhanh như gió thổi. (Trích từ sách Hiệp văn ký.)
Lạc đà hai chân
Nước Ấp Hằng (tức nước Yếm Đạt) đóng đô ở phía nam sông Ô Hử, vốn là đất của nước Đại Nguyệt Thị đời Hán. Sách Lương điển của Lưu Phan chép rằng nước ấy có lạc đà hai chân. (Thiếu tên sách nguồn.)
Lạc đà trắng
Kha Thư Hàn (danh tướng đời Đường) thường trấn giữ vùng Thanh Hải. Vì đường sá xa xôi, sứ giả ông sai về triều tâu việc thường cưỡi lạc đà trắng, mỗi ngày đi năm trăm dặm. (Trích từ sách Minh Hoàng tạp lục.)
La
La trắng
Vua Đường (tức Đường Huyền Tông) lên núi Thái Sơn, Ích Châu dâng một con la trắng, cực kỳ sạch sẽ, sáng sủa, béo tốt, dáng vẻ khôi ngô lạ thường (?). Vua bèn tự cưỡi nó; nó hiền lành, thuần thục, êm ái, vua chẳng thấy mệt khi lên xuống núi. Lễ cáo thành (lễ báo với trời việc trị nước đã thành công) xong, vua lại cưỡi nó xuống núi. Vừa đến chân núi, vua nghỉ chưa được bao lâu thì quan phụ trách báo con la trắng không bệnh tật gì mà lăn ra chết.
Vua than thở, lấy làm lạ hồi lâu, ban cho nó thụy hiệu (tên truy tặng sau khi chết) là "Bạch Loa tướng quân" (tướng quân La Trắng), sai quan phụ trách đóng quan tài, xếp đá làm mộ. Mộ ở cách đàn phong thiện (đàn tế trời đất mà vua lập trên Thái Sơn) vài dặm về phía bắc, đến nay vẫn còn. (Trích từ sách Khai Thiên truyền tín ký.)
La kéo cối xay
Trong chợ Lâm Lạc, một người dân có con la mù chuyên kéo cối xay, bỗng vô cớ chết, bèn bán cho người mổ thịt. Mổ bụng ra thấy hai viên đá to bằng hai nắm tay chụm lại, màu tím có vằn đỏ, bóng mượt rất đẹp. (Trích từ sách Dậu Dương tạp trở.)
Lừa
Sư Lãng
Sư Lãng đời Tấn ở núi Kim Du. Khi ngài mất, con lừa ngài vẫn cưỡi chạy lên núi rồi mất dạng. Có người từng nhìn thấy nó, thì ra là một con lừa vàng. Người kiếm củi thường nghe thấy tiếng nó kêu. Người địa phương nói: lừa vàng kêu một tiếng thì thiên hạ thái bình. (Trích từ sách Dậu Dương tạp trở.)
Nước Yếm Đạt
Ở nước Yếm Đạt thuộc Tây Vực, có những hộ dân phục dịch cho chùa dùng mấy con lừa chở lương thực lên núi. Không cần ai đánh đuổi, lừa tự đi về được: giờ Dần (khoảng 3–5 giờ sáng) xuất phát, giờ Ngọ (khoảng 11–13 giờ trưa) đến nơi, không sai một khắc. (Trích từ sách Dậu Dương tạp trở.)
Người làng cúng dường sư
Đời có một người làng cúng dường một nhà sư, xin sư truyền cho câu mật ngôn (câu thần chú bí truyền). Nhà sư lừa anh ta, bảo câu chú là: "Lừa." Người ấy sớm tối niệm mãi. Qua mấy năm, soi xuống nước thấy có một con lừa lông xanh bám trên lưng mình. Phàm ai bị bệnh tật hay bị ma quỷ ám, anh ta đến tận nơi là khỏi ngay. Về sau anh biết mình bị lừa, câu chú cũng hết linh nghiệm. (Trích từ sách Dậu Dương tạp trở.)
Trương Cao
Trương Cao ở Trường An buôn bán ở chợ, của cải tích được hàng vạn. Nhà có một con lừa đã mù từ lâu. Năm Nguyên Hòa thứ 12 đời Đường (năm 817), mùa thu tháng tám, Trương Cao chết. Ngày mười ba, vợ ông bảo con trai là Hòa cưỡi lừa ra vùng ven thành lo việc làm cơm cúng dường các sư.
Vừa ra khỏi cổng xóm, lừa không chịu đi nữa; đánh thì nó nằm xuống. Hòa ngồi trên lưng quất roi, con lừa bỗng quay đầu nói với Hòa: "Sao mày đánh tao?" Hòa đáp: "Nhà tao bỏ ra hai vạn đồng mua mày, mày không đi thì sao không đánh?" Hòa nói vậy nhưng trong lòng rất sợ.
Con lừa lại nói: "Hai vạn đồng thì chưa nói, cha mày đã cưỡi tao hơn hai mươi năm. Nay tao bảo cho mày biết: đường làm người và đường làm thú nương vào nhau, lên xuống như bánh xe quay, chưa bao giờ cố định. Kiếp trước tao nợ (?) sức của cha mày, nên phải làm lừa để đền. Chẳng bao lâu sau, mày cho tao ăn đầy đủ. Đêm qua cha mày đến tính sổ với tao, thì tao đã lấn của mày một quan rưỡi tiền (?).
Cha mày thường cưỡi tao, tao vốn không từ chối. Nhưng tao không nợ mày, thì mày không nên cưỡi tao. Mày cố cưỡi tao thì tao cũng sẽ cưỡi lại mày; mày với tao cứ cưỡi lẫn nhau như thế, đến kiếp nào mới dứt? Da thịt của tao đâu chỉ đáng hai vạn đồng, nhưng tao chỉ nợ mày một quan rưỡi. Mày dắt ra ngoài bán, người ta có trả giá, nhưng sẽ không ai thật sự mua, vì người khác không nợ tiền tao.
Ở hàng bán cám có Vương Hồ Tử (Vương râu rậm), nợ tao hai quan. Tao không đòi (?) hết sức của nó, chỉ lấy một quan rưỡi để trả mày, còn nửa quan để làm cái ăn cho đến hết hạn kiếp lừa thôi."
Hòa dắt lừa về kể với mẹ. Mẹ khóc nói: "Ông nhà cưỡi mày bao năm, mày thật vất vả lắm. Một quan rưỡi tiền có đáng gì mà tiếc. Ta xóa nợ, cho mày ăn no đủ để sống lâu, được không?" Con lừa lắc đầu. Bà lại hỏi: "Bán đi lấy tiền nhé?" Nó liền gật đầu. Thế là bỏ ý cũ, đem nó đi bán. Người ta trả không quá một quan rưỡi, mà cũng không ai dám mua. Dắt vào hàng cám ở chợ Tây, gặp một người cao lớn, râu rậm, liền bán cho người ấy lấy một quan rưỡi. Hỏi họ thì người ấy nói họ Vương.
Sau đó mưa liền mấy ngày mới tạnh. Hòa đến dò xem thì con lừa đã chết. Người họ Vương rốt cuộc không được cưỡi nó, lại cũng không (?) nghiệm. Hàng xóm phía đông nhà Hòa có viên Kim ngô lang (viên quan trong đội Kim ngô, quân cấm vệ tuần canh kinh thành) là Trương Đạt, vợ ông là con gái do họ Lý sinh ra (?). Tôi từng đến thăm, ông kể rằng ngay đêm con lừa nói chuyện thì đã nghe biết việc này. Vả lại để răn những kẻ tham lam mờ ám, nên tôi chép lại đầy đủ. (Trích từ sách Tục quái lục.)
Người chợ Đông
Đầu năm Khai Thành (niên hiệu vua Đường Văn Tông, 836–840), một người dân ở chợ Đông có cha mất, cưỡi lừa đi mua đồ tang. Đi được trăm bước, con lừa bỗng nói: "Tôi họ Bạch tên Nguyên Thông. Sức tôi đền cho nhà ông đã đủ, đừng cưỡi tôi nữa. Nhà bán cám ở chợ Nam nợ tôi năm nghìn bốn trăm đồng; tôi lại nợ tiền ông, cũng đúng bằng số ấy. Nay ông có thể đem tôi đi bán."
Người ấy kinh ngạc, liền dắt đi tìm người mua. Con lừa rất khỏe, nhưng người ta chỉ trả đến năm nghìn đồng. Đến hàng cám thì được năm nghìn bốn trăm đồng, bèn bán. Hai đêm sau con lừa chết. (Trích từ sách Dậu Dương tạp trở.)
Hạ Thế Bá
Thời Bắc Tề, Hạ Thế Bá người Khúc An, hơn sáu mươi tuổi. Nhà có con lừa nhỏ chưa được thuần. Ông sai con cưỡi, hai đứa con thay nhau cưỡi đều bị nó hất ngã. Thế Bá mắng: "Lũ con hèn kém, thử mà không làm nổi! Ta tuy già, chẳng cần thắng yên vẫn cưỡi được." Bèn nhảy lên lưng lừa. Lừa sợ, nhảy cẫng chạy, Thế Bá hốt hoảng nhảy xuống, vừa kịp thoát ngã.
Đêm ấy, ông đang ăn uống cùng người thân trong nhà. Lúc định đi ngủ, ông bỗng giật mình bật dậy, lấy tay ôm trán. Người nhà lạ, hỏi thì ông nói: "Ta mơ thấy luyện con lừa, lấy gậy đánh nó, lại đánh nhầm vào trán mình, nay đau nóng như bỏng nước sôi, sưng to bằng quả lê." Người nhà đi xem thì con lừa đang ở ngoài một làng khác (?). Người ấy rồi bị bệnh mà chết. (Trích từ sách Quảng cổ kim ngũ hành ký.)
Vương Giáp
Trong năm Đại Nghiệp đời Tùy (605–618), ở Lạc Dương có một người họ Vương thường giữ ngũ giới (năm điều răn của nhà Phật: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu), hay nói trước những việc chưa xảy ra, nên người trong xóm kính tin. Một hôm ông bỗng bảo người khác: "Hôm nay sẽ có người dắt một con lừa đến đây, vừa khóc vừa kể chuyện."
Người ấy mồ côi cha từ sớm, mẹ góa nuôi một trai một gái. Con gái đi lấy chồng thì mẹ mất, đến nay đã hai mươi năm. Ngày tết Hàn thực (tiết ăn đồ nguội, gần tiết Thanh minh, người ta thường đi viếng mộ), người ấy mang rượu và đồ ăn đi cúng mộ mẹ, cưỡi lừa mà đi. Mộ ở phía đông sông Y. Khi định qua sông Y, lừa không chịu đi, anh ta quất vào đầu vào mặt nó đến rách da chảy máu. Đến mộ, anh thả lừa ra rồi làm lễ cúng; chốc lát thì mất con lừa.
Hôm ấy, người em gái đang ở nhà anh (?) bỗng thấy mẹ đi vào, đầu mặt chảy máu, dáng vẻ tiều tụy, khóc kể với con gái: "Lúc còn sống, ta giấu anh con đưa cho con năm đấu gạo, nên phải chịu quả báo này, mang thân lừa trả nợ cho anh con đã năm năm. Hôm nay sắp qua sông Y, nước sâu ta sợ, anh con quất ta rách hết cả đầu mặt, lại còn hẹn về nhà sẽ đánh đau hơn. Ta chạy đến báo cho con biết: nay ta trả nợ sắp xong rồi, sao lại hành hạ ta trái lẽ đến thế?"
Nói xong bà đi ra cửa. Cô em đuổi theo tìm không thấy, chỉ thấy con lừa đầu mặt chảy máu, giống hệt vết thương của mẹ. Cô ôm lấy nó khóc. Người anh về, lấy làm lạ hỏi, cô kể lại sự tình. Thế là hai anh em ôm nhau khóc thảm thiết; con lừa cũng chảy nước mắt, không ăn không uống. Hai anh em quỳ xin: "Nếu đúng là mẹ, xin mẹ hãy ăn cỏ." Con lừa liền ăn, rồi lại thôi. Hai anh em không biết làm sao, bèn sắm cỏ và thóc, đưa con lừa đến chỗ ông Vương Ngũ Giới (ông Vương giữ năm giới). Về sau lừa chết, hai anh em chôn cất tử tế. (Trích từ sách Pháp uyển châu lâm.)
Thang An Nhân
Thang An Nhân ở Kinh Triệu đời Đường, nhà giàu, vốn thờ kính các sư chùa Từ Môn. Năm đầu niên hiệu Hy Ninh (?), bỗng có người khách đến ở nhờ nhà ông. Người khách trộm lừa của người khác đem về nhà giết, rồi đem tấm da lừa tặng An Nhân.
Đến năm Trinh Quán thứ 3 (năm 629), An Nhân gặp một người trên đường, người ấy bảo: "Sứ giả âm phủ đi bắt ông, ngày mai sẽ đến, ông sắp chết đấy." An Nhân sợ hãi, đi thẳng đến chùa Từ Môn, ngồi trong điện Phật, qua đêm không ra. Hôm sau quả có ba người cưỡi ngựa cùng vài chục lính đi bộ, đều cầm binh khí, vào chùa. Từ xa trông thấy An Nhân, họ gọi: "Thang An Nhân!" Ông vâng một tiếng, rồi càng ra sức niệm tụng kinh. Bọn họ bảo nhau: "Hôm qua không bắt ngay, nay hắn tu phúc thế này thì làm sao bắt được." Rồi cùng bỏ đi, để lại một người canh giữ.
Người canh nói với An Nhân: "Ngày trước ông giết lừa, nay lừa kiện ông nên sai bọn tôi đến bắt ông thôi. Rốt cuộc ông vẫn phải đi, không đi thì có ích gì." An Nhân từ xa đáp: "Ngày trước là người khác trộm lừa rồi tự giết, chỉ đem da cho tôi thôi. Không phải tôi giết, sao lại bắt tôi? Các ông về nói giúp với con lừa: ta vốn không giết mày; nhưng nay ta lại làm việc truy phúc (làm việc thiện để hồi hướng phúc đức cho kẻ đã chết) cho mày, có lợi cho mày, vậy hãy tha cho ta."
Người ấy nhận lời, nói: "Nếu lừa không chịu thì mai tôi lại đến; nếu nó chịu thì tôi không đến nữa." Nói xong thì đi ra. Hôm sau quả không đến. An Nhân bèn làm việc truy phúc cho con lừa, cả nhà giữ giới, ăn chay. Ông Lư Văn Lệ kể chuyện này, nói An Nhân nay vẫn còn sống. (Trích từ sách Pháp uyển châu lâm.)
Vương Huân
Đầu năm Thiên Bảo (niên hiệu vua Đường Huyền Tông, 742–756), có Vương Huân sống trong xóm Diên Thọ ở Trường An. Một đêm, có vài người bạn mang đồ ăn đến (?) chỗ Huân ở. Ăn uống xong, trước ngọn đèn bỗng có một cánh tay lớn thò ra dưới bóng đèn. Huân và các bạn vừa sợ vừa cùng nhìn kỹ: cánh tay màu đen, lông rất nhiều.
Chẳng bao lâu, ngoài bóng tối có tiếng nói: "Các ông có tiệc (?) mà không gọi tôi một tiếng sao? Xin cho chút thịt đặt vào lòng bàn tay." Huân không hiểu là chuyện gì, bèn cho thịt. Cánh tay liền rụt về. Chốc lát lại thò ra, nói: "May được ông cho thịt, nay ăn sắp hết rồi, mong ông cho thêm." Huân lại đặt thịt vào lòng bàn tay, rồi cánh tay lại rụt đi.
Mọi người bèn bàn nhau: "Đây ắt là yêu quái. Đợi nó đến nữa thì chặt tay nó." Lát sau quả nhiên nó lại thò ra, họ vung kiếm chém. Cánh tay rơi xuống, còn thân nó cũng chạy đi xa. Cúi xuống xem thì ra là một cái chân lừa, máu chảy lênh láng.
Hôm sau họ lần theo vết máu, đi thẳng vào nhà một người dân trong xóm, liền đem chuyện ra hỏi. Người dân nói: "Nhà tôi nuôi một con lừa đã gần hai mươi năm. Đêm qua nó mất một chân, như bị dao chặt đứt." Người ấy đang kinh hãi thì Huân kể lại đầu đuôi câu chuyện. Người ấy liền giết con lừa mà ăn thịt. (Trích từ sách Tuyên thất chí.)
Thái Bình quảng ký, quyển 436.
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do triều đình nhà Thanh sai biên soạn).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video