Thái Bình quảng ký, quyển 443. Đời Tống, Lý Phưởng cùng những người khác biên soạn. Phần Súc thú (gia súc và muông thú), thứ mười.
Con chủ (một loài hươu lớn; đuôi của nó thời xưa thường dùng làm cây phất trần)
Ngô Đường; Lý Anh
Con chương (con hoẵng, một loài hươu nhỏ không sừng)
Lưu Phiên
Hươu
Hươu xám; Dây khoa đằng; Vòng đồng
Hươu làm ngựa; Hòn đá tía; Lục Thiệu Đệ
Vua Đường [Huyền] Tông; Bành Thế; Lộc Nương
Trương Hạp Đạp; Họ Xa; Sư già núi Tung
Vương Hựu (?); Các lời chép lặt vặt
Lam Châu; Dương Mại
Con chủ
Ngô Đường
Ngô Đường là người Lư Lăng. Lúc trẻ ông thích săn bắn, bắn phát nào trúng phát ấy. Có lần vào đầu mùa xuân, ông dẫn con trai đi săn, gặp một con chủ đang dắt hươu con nô đùa. Con chủ ngửi thấy hơi người, liền dắt hươu con lẩn đi. Hươu con chưa biết sợ, cứ tiến lại gần Đường, bị Đường bắn chết. Con chủ hoảng hốt quay lại, kêu thảm thiết. Đường bèn đặt xác hươu con ở chỗ đất sạch, còn mình nấp vào trong cỏ. Con chủ đến cúi xuống liếm (?) con, rồi gục nằm xuống. Đường lại bắn, nó trúng tên ngã ngay. Ít lâu sau ông lại gặp một con chủ khác. Đang lúc giương nỏ, mũi tên bỗng tự bật ra, bắn trúng ngay con trai ông. Đường vứt cung, ôm con, đấm ngực mà khóc. Bỗng nghe trên không có tiếng gọi: "Ngô Đường! Con chủ thương con nó thì có khác gì ngươi đâu?" Ông hoảng hốt nhìn quanh, thấy một con hổ từ bên cạnh xông ra, từ xa lao tới vồ gãy cánh tay ông. Về đến nhà được một đêm thì ông chết. (Chép từ sách Tuyên thất chí)
Lý Anh
Có người tên Lý Anh cùng em là Lý Thao đều giỏi bắn nỏ. Có lần họ bắn được một con chủ, chặt bốn chân treo lên (?), mổ ra để nướng, đặt trên lửa. Vừa định cùng ăn thì bỗng thấy dưới núi có một vị thần cao chừng ba trượng sải bước đi tới, tay cầm một cái túi lớn. Đến nơi, thần gom hết thịt, da, xương và cả những miếng đang nướng trên lửa bỏ vào túi, rồi đi thẳng về núi. Anh và em là Thao kinh hãi, không biết làm sao. Về sau rốt cuộc cũng không xảy ra chuyện gì khác. (Chép từ sách Bàn tạp thuyết (?))
Con chương (con hoẵng)
Lưu Phiên
Ở Thanh Châu có người tên Lưu Phiên. Đầu niên hiệu Nguyên Gia (niên hiệu của Văn Đế nhà Lưu Tống), ông bắn được một con hoẵng, mổ bụng rồi nhét cỏ vào. Con hoẵng bỗng vùng dậy, lát sau chạy về phía trước. Phiên lấy làm lạ, bèn rút (?) nắm cỏ ra, chốc lát nó lại nằm vật xuống. Thử như thế ba lần đều vậy. Phiên lén ghi lại loại cỏ ấy để tìm hiểu lẽ của nó; đem đắp lên vết thương phần nhiều thấy hiệu nghiệm. (Chép từ sách Thuật dị ký)
Hươu
Hươu xám
Hươu sống một nghìn năm thì thành hươu xám, thêm năm trăm năm thành hươu trắng, lại thêm năm trăm năm nữa thì hóa thành hươu đen (?). Thời Hán Thành Đế, có người ở Trung Sơn bắt được một con hươu, nấu lên xem thì thấy xương đều màu đen. Sách phương thuốc tiên nói: lấy hươu ấy làm thịt khô mà ăn thì sống thọ đến hai nghìn tuổi. Huyện Dư Can có một con hươu trắng, người địa phương truyền rằng nó đã nghìn tuổi. Tấn Thành Đế sai người bắt được nó, thấy sau sừng có tấm bài bằng đồng khắc chữ: "Năm Bảo Đỉnh thứ hai (niên hiệu của Tôn Hạo nước Ngô thời Tam Quốc), đất Lâm Giang dâng hươu xám." (Chép từ sách Thuật dị ký)
Dây khoa đằng
Ở núi Khang Đầu, quận Hợp Phố, có một con hươu, trên trán đội một nhánh khoa đằng (một loại dây leo (?)), chia bốn nhánh, mỗi nhánh dài hơn một trượng. (Chép từ sách Giao Châu ký) Ở quận Lôi có loài hươu thịt tanh, không có vị, không ăn được; dân gian nói nó do cá biển hóa thành. Người trong quận từng thấy con vật đầu cá mà mình hươu, vậy thì lời ấy là thật. Chuyện này so với chuyện chim ưng hóa thành chim cưu, chim sẻ và chim trĩ hóa thành sò hến thì có gì khác đâu! (Chép từ sách Đầu hoang tạp lục)
Vòng đồng
Khi Hồ Hướng làm quan ở Quắc Châu, có người thợ săn giết được một con hươu nặng một trăm tám mươi cân. Dưới móng nó có một vòng đồng xỏ qua, trên vòng có chữ triện (lối chữ cổ), những người học rộng cũng không đọc được. (Thiếu tên sách nguồn)
Hươu làm ngựa
Phía đông huyện Thao Dương có núi Hoa, cách huyện chín mươi dặm, thế núi quanh co vắt ngang, sừng sững như tường thành, các đỉnh cao thấp lô nhô. Xưa có người nhân đi săn mà thấy hai con hươu: một con lông trắng như sương, trắng tinh, sáng chói cả hang núi; một con lông năm màu thành vằn, rực rỡ chói cả ánh mặt trời. Người thợ săn kinh ngạc vì vẻ kỳ lạ nên không bắn. Đi thêm vài dặm, gặp một người quát trách: "Ông từ đâu tới? Có thấy hai con ngựa không?" Người thợ săn đáp: "Chỉ thấy một đôi hươu." Người kia nói: "Ta được Ngu Đế (tức vua Thuấn) sai đến núi Hành để liên lạc với đạo sĩ An Khâu. Hươu ông thấy chính là ngựa của ta." (Chép từ sách Lục dị ký)
Hòn đá tía
Ở Tấn An có người tiều phu họ Trần ở núi Đông, thường thấy trong núi có ánh lửa sáng rực cả trời. Rình rất lâu mới thấy một con hươu lớn, ánh sáng phát ra từ miệng nó. Ông đặt bẫy bắt được, mổ bụng ra thì được một hòn đá màu tía, tròn và trong bóng như ngọc trai, bèn cất giữ làm của quý. Từ đó nhà ông giàu lên. Đến đời cháu ông thì sống xa hoa phóng túng, thích rượu. Một lần say rượu đem viên ngọc ra nghịch, cho rằng một hòn đá thì có gì là thần, bèn đập vỡ. Từ đó nhà lại nghèo đi. (Chép từ sách Kê thần lục)
Lục Thiệu Đệ
Đời Đường, Ngu bộ lang trung (chức quan đứng đầu ty Ngu bộ thuộc bộ Công, trông coi núi rừng, đầm hồ, săn bắn) Lục Thiệu Đệ khi làm huyện úy (quan lo việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) huyện Lư Thị, có lần đi săn, gặp năm sáu con hươu bên bờ khe, thấy người cũng không sợ, lông vằn đẹp như vẽ. Lục lấy làm lạ sao thợ săn không bắn, bèn hỏi. Người thợ săn nói: "Đây là hươu tiên, bắn không làm nó bị thương được, mà còn chuốc điều chẳng lành." Lục không tin, ép bắn. Người thợ săn bất đắc dĩ bắn một mũi tên, con hươu mang tên trên mình mà chạy mất. Đến khi trở về, người bắn rơi xuống vực, gãy chân trái. (Chép từ sách Dậu Dương tạp trở)
Vua Đường [Huyền] Tông
Mùa thu năm Khai Nguyên thứ hai mươi ba, vua [Huyền] Tông đi săn ở vùng ngoại ô gần kinh thành. Xe vua đến cánh đồng Hàm Dương thì có một con hươu lớn vọt ra phía trước, dáng vạm vỡ, thân hình khác hẳn loài thường. Vua sai bắn, một phát trúng ngay.
Khi xe vua trở về, vua ra lệnh cho người làm bếp nướng thịt (?) con hươu ấy. Nướng xong, quan thượng thực (chức quan lo việc ăn uống của vua) bày lên mâm dâng lên. Lúc ấy tiên sinh Trương Quả Lão đang hầu bên cạnh, vua mời ông ngồi phía trước và ban thịt cho ông. Quả tạ ơn rồi ăn. Ăn xong ông tâu: "Bệ hạ cho rằng con hươu này thế nào?" Vua nói: "Ta chỉ biết nó là con hươu, chứ chưa biết thế nào cả." Quả nói: "Con hươu này đã gần nghìn tuổi. May mà bệ hạ hỏi đến thần." Vua cười: "Đây chỉ là một con thú, sao lại bảo nó nghìn tuổi?"
Quả nói: "Xưa vào mùa thu năm Nguyên Thú thứ năm đời Hán, thần hầu Hán Vũ Đế đi săn ở vườn Thượng Lâm. Có một bề tôi theo hầu bắt sống được con hươu này đem dâng. Vũ Đế đưa cho thần xem, thần tâu: 'Đây là hươu tiên, thọ gần nghìn tuổi. Nay đã bắt sống được, chẳng bằng thả cho nó sống.' Vũ Đế vốn chuộng thần tiên nên nghe theo lời thần."
Vua nói: "Tiên sinh nói dối rồi. Từ năm Nguyên Thú thứ năm đời Hán đến nay đã tám trăm năm. Con hươu ấy dù sống lâu, lẽ nào trải tám trăm năm mà không bị người săn bắt? Huống chi trong vườn thú cũng có nhiều hươu nai, con bắt được hôm nay sao lại không thể là con khác?"
Quả nói: "Ngày trước Vũ Đế bắt được con hươu này, lúc sắp thả đi, có sai Đông Phương Sóc lấy đồng đã luyện làm một tấm bài, khắc chữ ghi năm, buộc vào dưới sừng trái. Xin cho được kiểm nghiệm, mong tỏ rằng thần không nói dối." Vua liền sai đặt đầu hươu ra trước mặt, sai nội thần (hoạn quan hầu trong cung) Cao Lực Sĩ xem xét. Tìm khoảng một bữa ăn mà vẫn không thấy gì. Vua cười: "Tiên sinh quả là nói sai rồi. Tấm bài đồng dưới sừng trái ở đâu?" Quả nói: "Thần xin tự tìm." Rồi quay sang người hầu bảo lấy kìm sắt, kẹp ra được một tấm bài nhỏ, đúng là bằng đồng, dài chừng hai tấc. Chỉ vì năm tháng quá lâu, bị lông da che lấp nên mới không thấy. Ông cầm dâng lên. Vua sai mài cho sáng để xem, thì chữ đã mòn hết, không đọc được nữa. Bấy giờ vua mới tin lời Quả không sai.
Vua lại hỏi Quả: "Năm Nguyên Thú thứ năm đời Hán là năm can chi nào, sử chép việc gì? Ta sẽ đối chiếu với sách sử, tiên sinh cứ nói cho ta nghe." Quả nói: "Năm ấy là năm Quý Hợi. Vũ Đế bắt đầu đào ao Côn Minh để tập thủy chiến, nhân đó đi săn cho thuận với lễ. Từ đó đến nay là năm Giáp Tuất, đã tám trăm năm mươi hai năm." Vua liền sai tra sử nhà Hán, thì ao Côn Minh quả được đào vào năm Nguyên Thú thứ năm, can chi cũng không sai. Vua quay lại bảo Lực Sĩ: "Lạ thay! Trương Quả nói được chuyện thời Hán Vũ Đế, thật đúng là bậc chí nhân (người đắc đạo đến mức cao nhất). Ta vốn không thể hiểu thấu được." (Chép từ sách Tuyên thất chí)
Bành Thế
Bành Thế người Lạc An, quận Bà Dương, trong niên hiệu Hàm Khang đời Tấn, làm nghề săn bắn. Mỗi lần vào núi đều đi cùng con trai. Về sau ông bỗng ngã vật xuống, hóa thành một con hươu, nhảy nhót chạy đi. Con trai ông suốt đời không đi săn nữa. Đến đời cháu lại học nghề ấy. Có lần người cháu bắn được một con hươu, giữa hai sừng có lá bùa thất tinh của đạo gia (bùa của Đạo giáo vẽ hình bảy ngôi sao Bắc Đẩu), cùng tên của ông nội, quê quán và năm tháng. Thấy vậy người cháu hối hận, từ đó bỏ (?) hẳn nghề săn bắn. (Chép từ sách Dị uyển ký)
Lộc Nương
Ở núi Thạch Phiệt phía đông bắc huyện Giang Âm, Thường Châu, vào thời nhà Lương có người đốn gỗ vào núi, thấy một con hươu cái đang đẻ, lại nghe có tiếng trẻ khóc. Đến xem thì thấy nó đẻ ra một bé gái, bèn nhặt về nuôi. Lớn lên, cô được cho xuất gia làm nữ đạo sĩ, người đương thời gọi là Lộc Nương (nghĩa là "cô gái hươu"). Lương Vũ Đế dựng cho cô một đạo quán (nơi đạo sĩ tu hành), đặt tên là Thánh quán. (Chép từ sách Hiệp văn ký)
Trương Hạp Đạp
Xưa có hai người Trương Hạp Đạp và Ninh Thành cùng xuất gia tu ở một hang đá trên núi Vân [Đài] (?) đất Thục. Bỗng có một người mặc áo đơn bằng lụa màu vàng, đội khăn, đến trước mặt nói: "Đạo sĩ vất vả quá!" Hai người bèn lấy gương soi, thấy đó là một con hươu, liền trách hỏi: "Ngươi là con hươu già trong bụi cỏ, sao dám giả làm hình người?" Nói xong, nó hóa thành con hươu già chạy mất. (Chép từ sách Bão Phác Tử)
Họ Xa
Sách Sưu thần ký của họ Đào chép: Có một người học trò họ Xa, người Hoài Nam. Một hôm trời mưa, ông ngồi một mình trong nhà, bỗng có hai cô gái trẻ đến, mặc áo ngắn màu tía có hoa văn nhuộm, đứng trước giường cùng ông chuyện trò cười đùa. Ông Xa sinh nghi: trời mưa thế này, đàn bà từ ngoài vào mà sao quần áo không ướt? Ắt là yêu vật. Trên vách vốn treo sẵn một tấm gương đồng rộng vài tấc, ông ngoái nhìn vào gương thì thấy hai con hươu đứng trước giường. Ông bèn cầm dao chém, cả hai đều hiện thành hươu, một con chạy thoát, ông bắt được một con, làm thịt khô mà ăn. (Chép từ sách Ngũ hành ký)
Sư già núi Tung
Trong núi Tung có một vị sư già dựng lều tranh ở giữa đám dây leo, chuyên tu hành, không ra ngoài. Bỗng có một đứa bé một mình đến vái lạy, khẩn khoản xin làm đệ tử. Sư chỉ tụng kinh, không đoái hoài. Đứa bé từ sáng đến tối vẫn không chịu lui. Sư bèn hỏi: "Trong núi sâu này rất ít dấu chân người, cháu làm sao đến được, lại vì sao xin làm đệ tử?" Đứa bé nói: "Con vốn ở phía trước núi, cha mẹ đều mất (?) cả, còn nhỏ đã không có chỗ nương tựa. Ắt là do kiếp trước không tu thiện quả (quả lành do làm việc thiện) mà ra. Vì thế nay con phát nguyện lìa bỏ cõi trần tục, đến cầu xin thầy, thật lòng muốn tu phúc nghiệp (việc làm tạo phúc) cho đời sau."
Sư nói: "Cháu làm được như thế ư? Nhưng nhà tu vắng vẻ lặng lẽ, không như người thường. Chí nguyện của cháu tuy đáng khen, nhưng có giữ được đạo tâm (lòng hướng về đạo) chuyên nhất không?" Đứa bé nói: "Nếu lòng con trái với lời nói, thì trời đất tự khắc không dung, đâu chỉ riêng thầy không dung." Sư xét thấy đứa bé thông minh sáng dạ, biết nó có thiện duyên (duyên lành với đạo), bèn cạo tóc cho nó làm đệ tử. Về sau đứa bé tu hành tinh tấn, siêng năng hiếm ai sánh kịp. Có khi nó giảng pháp cho sư nghe, sư không đáp được; có khi nó hỏi đạo sư, sư không bẻ lại được. Sư già hết sức kính trọng, cho nó là bậc thánh hiền.
Mấy năm sau, vào một mùa thu, cây cối tàn rụng, gió lạnh thổi lên buồn bã, khe núi hang sâu lạnh lẽo. Đứa bé bỗng bồi hồi nhìn ra bốn phía, ngâm to rằng: "Ta vốn sống lâu trong núi sâu, cớ sao lại vào cửa bất nhị (pháp môn "không hai" của nhà Phật, chỉ đạo Phật) của người khác? Chi bằng đi tìm lại bạn cũ ngày xưa, thôi chớ sớm tối nhọc lòng nhọc trí nữa." Ngâm xong lại huýt dài hồi lâu. Có một bầy hươu đi qua, đứa bé nhảy lên, cởi bỏ áo sư, hóa thành một con hươu, nhảy nhót theo bầy mà đi. (Chép từ sách Tiêu Tương lục)
Vương Hỗ
Cách Kỳ Châu hai mươi dặm về phía tây có Vương Hỗ, là một nhà giàu có, thế lực. Nhà cửa lộng lẫy, sánh với các bậc quyền quý. Ông thường mở nhà khách để đón tiếp người qua lại; món ngon rượu thơm, dù có nghìn người đến cũng chưa từng thiếu.
Một hôm có một đạo sĩ đến xin gặp Hỗ, tự xưng là đạo sĩ núi Hoa, học chân (?) đạo, mang theo một cây đàn và một bầu thuốc, đến xin tạm trú. Hỗ vốn thích đạo, hỏi han xong liền vui vẻ ra đón, mời vào viện trong sâu, kính trọng tiếp đãi hơn hẳn thường ngày. Đạo sĩ hỏi Hỗ: "Ông giàu có đầy đủ như thế, sánh được với niềm vui của bậc tước hầu tước bá. Phúc thì đúng là phúc, nhưng không có hiền đức thì làm sao?" Hỗ cười, đứng dậy vái lạy.
Đạo sĩ nói: "Ông bày cơm ở cửa là để chờ người hiền tài chăng, hay để chờ kẻ đói mà cho ăn? Nếu để chờ kẻ đói thì nay thiên hạ yên vui, lúa thừa còn bỏ lại ngoài đồng, người ta không ai thiếu thốn, thì còn cho ai ăn? Nếu để chờ người hiền tài, thì chưa từng nghe ông mời một người hiền, vái chào một bậc tài giỏi nào; đủ biết chính ông là người không hiền. Đừng lấy lời ta làm lạ. Ta sợ ông mang tiếng là ngây dại, bị người ta bàn tán ồn ào, nên nói lời này để ông tỉnh ngộ; cũng là vì cảm cái lòng ông kính trọng ta hơn thường." Hỗ bèn xúc động biến sắc, lạy thêm lần nữa.
Đạo sĩ lại nói: "Ta nghe rằng người ta ưa thích điều gì ắt có chỗ noi theo. Kẻ theo thuật tung hoành (thuật thuyết khách đi khắp các nước để bày mưu liên kết hay chia rẽ thời Chiến Quốc) thật có chí đi du thuyết; người đọc sách binh pháp của Tôn Tử, Ngô Khởi lẽ nào không có lòng chiến tranh? Ta tay mang một cây đàn, một bầu thuốc, há chỉ để tự làm mình vất vả, mà là có ý (?) cả. Mang đàn là vì ta biết đàn có phong cách thời xưa, muốn người ta biết ta thích điều xưa, lại muốn cảm hóa người ta trở về sự chất phác, bớt thói bạc bẽo phù phiếm. Mang bầu thuốc là vì ta biết người đời nhiều bệnh, muốn người ta biết ta có ý chữa lành bệnh cho người. Đàn của ta không chỉ để tự cảm hóa mình mà còn để cảm hóa người; thuốc của ta không chỉ chữa bệnh cho mình mà còn chữa bệnh cho người. Ôi! Sự giàu có của ông đem giúp người, so với những kẻ nhà chứa nghìn vàng mà bóc lột người khác thì khác hẳn. Nhưng nếu so với cách các nhà giàu sang thời xưa đối đãi kẻ sĩ thì đáng thẹn. Ông nhất định phải biết phân biệt người hiền kẻ ngu, thận trọng giữ gìn thân mình và danh tiếng, chớ để ngược lại chuốc lấy lời chê bai."
Hỗ lại lạy. Đạo sĩ bèn gọi rượu tự rót uống. Trời vừa rạng sáng, ông vội từ biệt ra đi. Hỗ sai người lén theo dõi, thấy đạo sĩ hóa thành một con hươu lớn chạy về phía tây, không biết đi đâu. (Chép từ sách Tiêu Tương lục)
Các lời chép lặt vặt
Ở các làng thuộc Giang Lăng, Tùng Tư, Chi Giang, người bắn hươu thường lấy xương ống chân chim đào hà (chim bồ nông) làm ống, lấy lớp màng mỡ trên tim hươu làm lưỡi gà (miếng màng mỏng rung lên khi thổi), thổi ra tiếng hươu kêu. Có loại ống lớn, ống nhỏ, cho ra tiếng "u u" khác nhau. Có khi thổi tiếng hươu cái thì hươu đực kéo đến đông đủ, vì bị tiếng con cái dụ, người ta liền giương cung bắn. Phương nam có nhiều hươu, mỗi con đực quản đến trăm con cái. Đến mùa xuân thì hươu đực gầy gò, vì giao phối nhiều; đến mùa hè chỉ ăn mỗi một thứ cỏ xương bồ thì lại béo lên. Vào lúc hươu thay sừng, phần nhung (sừng non mới mọc) rất đau, thợ săn gặp thì hươu không dám chạy, nằm im không nhúc nhích. Thợ săn lấy dây buộc phần nhung, cắt lấy, trước hết hứng máu nó mà uống, sau đó mới giết hươu. Hươu sao mà khổ đến thế! Loài khỉ nhung (giống khỉ lông dài mượt), hươu xạ, chim công đều vì có ích cho người mà chuốc lấy tai họa, thật đáng thương xót. (Chép từ sách Bắc mộng [tỏa] ngôn)
Thỏ
Lam Châu
Vào niên hiệu Vĩnh Thuần (niên hiệu của Đường Cao Tông), ở Lam Châu và Thắng Châu, (thỏ) (?) bỗng hiện ra hàng nghìn hàng vạn con thành bầy, ăn sạch lúa non, không biết do vật gì biến hóa ra. Đến khi nạn ấy qua đi thì chúng cũng biến mất hết, không biết đi đâu. Lạ thay! (Chép từ sách Triều dã thiêm tái)
Dương Mại
Tư nông khanh (quan đứng đầu ty Tư nông, trông coi kho lúa và việc nông) Dương Mại lúc trẻ thích săn bắn. Ông tự kể: khi ở Trường An, ông thả chim ưng ngoài đồng, từ xa thấy trong cỏ có một con thỏ (?) đang nhảy nhót. Chim ưng cũng tự thấy, liền lao tới vồ, nhưng đến nơi thì không có gì. Chim ưng quay về đậu trên bao da đeo ở cánh tay, ông đi thêm vài chục bước, ngoảnh lại chỗ cũ thì lại thấy con thỏ chạy. Chim ưng lại vồ, cũng không bắt được. Như thế ba lần. Ông bèn sai phát cỏ để tìm, thấy một bộ xương thỏ, có lẽ đó là hồn ma của con thỏ. (Chép từ sách Kê thần lục)
Thái Bình quảng ký, quyển 443.
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua Càn Long nhà Thanh ra lệnh biên soạn).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video