Thiên 445 — Quyển 445

 Thái Bình Quảng Ký, quyển 445, do Lý Phưởng và những người khác đời Tống biên soạn. Mục Súc thú (các loài vật nuôi và thú vật), phần 12.

 Vượn (phần giữa)

 Trương Diên; Ông già họ Dương; Tôn Khác

 Thôi Thương

 Trương Diên

 Trương Diên ở quận Ngô (?), là người Thành Đô. Trong những năm Khai Nguyên (niên hiệu của vua Đường Huyền Tông, 713–741), ông mãn nhiệm kỳ huyện úy (chức quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong một huyện) huyện Lô Khê. Ông lên kinh dự kỳ điều tuyển (thủ tục triều đình xét chọn để bổ nhiệm lại quan lại), nhưng không được cơ quan phụ trách bổ dụng, bèn trở về đất Thục. Đi đến vùng Ba Tây thì vừa lúc trời tối. Ông đang thúc ngựa đi tới, bỗng có một người từ lối mòn trên núi bên trái đường bước ra, vái chào và mời: "Chủ nhân tôi nghe nói khách trời tối không có chỗ nghỉ, muốn mời khách, nên sai tôi đến thỉnh. Xin khách theo tôi."

 Diên hỏi: "Chủ nhân anh là ai? Có phải quan thái thú (quan đứng đầu một quận) cho mời không?" Người ấy đáp: "Không phải, đó là Ba Tây hầu (tước hầu ở đất Ba Tây)." Diên liền theo người ấy vào lối mòn trong núi. Đi chừng trăm bước, ông trông thấy một cổng sơn đỏ rất cao, người qua lại đông đúc, lính mặc áo giáp vây quanh canh gác. Ngay cả nhà các bậc công hầu bá tước cũng không bằng. Đi thêm vài chục bước thì đến nơi. Người được sai đi mời bảo Diên dừng ở cổng: "Xin để tôi vào bẩm với chủ nhân trước, khách hãy đợi ở đây." Người ấy vào một lúc lâu mới ra, dẫn Diên đi và nói: "Mời khách vào."

 Diên vào trong, thấy một người đứng trên nhà chính, mặc áo lông bằng da màu nâu, dáng mạo hết sức kỳ lạ. Hai bên có những người mặc lụa là, đeo ngọc trai, ngọc phỉ thúy vây quanh hầu hạ. Diên rảo bước tới vái lạy. Lạy xong, người ấy chắp tay mời Diên lên thềm, nói: "Ta là Ba Tây hầu, ở đây đã mấy chục năm. Vừa hay biết ông trời tối không có chỗ nghỉ nên vội mời đến. Mong ông nán lại một chút để cùng vui cho thỏa." Diên lại vái tạ.

 Rồi chủ nhân cho bày tiệc rượu. Đồ dùng và vật bày chơi toàn là thứ quý giá, lộng lẫy. Chủ nhân lại sai người hầu đi mời Lục Hùng tướng quân, Bạch Ngạch hầu (hầu Trán Trắng), Thương Lang quân, mời cả Ngũ Báo tướng quân, Cự Lộc hầu và Khâu hiệu úy (hiệu úy là một chức quan võ). Ông dặn người đi mời truyền lời: "Hôm nay có khách quý đến, muốn cùng vui tiệc cho thỏa, nên cho mời." Người được sai dạ một tiếng rồi đi. Một lúc lâu, khách mới đến.

 Đi đầu là sáu người, đều mặc áo đen, dáng vẻ to lớn vạm vỡ, người ta gọi là Lục Hùng tướng quân. Ba Tây hầu đứng dậy vái, Lục Hùng tướng quân cũng vái lại. Lại có một người mặc áo gấm, đội mũ trắng, mặt mũi rất dữ tợn, gọi là Bạch Ngạch hầu. Ba Tây hầu lại đứng dậy vái, Bạch Ngạch hầu cũng vái lại. Lại có một người mặc áo màu xám xanh, thân hình cao lớn, gọi là Thương Lang quân. Ba Tây hầu lại vái, Thương Lang cũng vái lại. Lại có một người khoác áo có vằn đốm, trông giống Bạch Ngạch hầu nhưng nhỏ hơn một chút, gọi là Ngũ Báo tướng quân. Ba Tây hầu lại vái, Ngũ Báo tướng quân cũng vái lại. Lại có một người mặc áo nâu, trên đầu có ba cái sừng, gọi là Cự Lộc hầu; Ba Tây hầu chắp tay chào. Lại có một người mặc áo đen, dáng giống Thương Lang quân, gọi là Khâu hiệu úy; Ba Tây hầu cũng chắp tay chào.

 Sau đó chủ nhân mời mọi người ngồi. Ba Tây hầu ngồi quay mặt về hướng nam, Diên ngồi quay mặt về hướng bắc. Lục Hùng, Bạch Ngạch, Thương Lang ngồi phía đông; Ngũ Báo, Cự Lộc, Khâu hiệu úy ngồi phía tây. Ngồi xong thì rót rượu mời nhau, cho tấu nhạc. Lại có hơn chục người đẹp vừa hát vừa múa. Đàn sáo cất lên, tuyệt diệu không gì bằng.

 Bạch Ngạch hầu uống rượu đã ngà say, quay sang bảo Diên: "Đêm nay ta đang thèm ăn, ông có thể cho ta một bữa no không?" Diên đáp: "Tôi chưa biết quân hầu thích món gì, xin chỉ bảo." Bạch Ngạch hầu nói: "Thân thể ông đủ làm no bụng ta, cần gì quý đến món khác?" Diên sợ hãi, rùng mình lùi lại. Ba Tây hầu nói: "Làm gì có lẽ ấy! Sao lại giữa tiệc mà xúc phạm khách quý?" Bạch Ngạch hầu cười: "Ta nói đùa thôi, làm gì có chuyện như thế. Quả thật không phải vậy đâu."

 Một lúc lâu, có người vào báo: Động tiên sinh đang ở ngoài cổng, xin vào gặp để trình một việc. Báo xong thì có một người khoác áo đen bước vào, cổ dài mà thân rất rộng. Người ấy vái Ba Tây hầu; Ba Tây hầu chắp tay đáp lễ, mời ngồi rồi hỏi: "Ông đến có việc gì?" Người ấy đáp: "Tôi là người giỏi bói toán. Biết ngài sắp có chuyện rất đáng lo nên vội đến bẩm." Ba Tây hầu hỏi: "Lo chuyện gì?" Đáp: "Trong số người ngồi ở tiệc này sẽ có kẻ mưu hại ngài. Nay không trừ đi thì sau ắt thành họa. Xin ngài xét kỹ." Ba Tây hầu nổi giận: "Tiệc vui của ta đang lúc hòa hợp, chỗ nào có điều quái gở?" Rồi ra lệnh giết người ấy. Người ấy nói: "Nghe lời tôi thì ai nấy đều được yên. Không nghe lời tôi thì tôi chết, ngài cũng chết, biết làm sao? Dù có hối hận về sau thì còn kịp nữa không?" Ba Tây hầu bèn giết thầy bói, quăng xác dưới thềm nhà.

 Lúc ấy đã gần nửa đêm, mọi người say mèm, đều nằm trên giường. Diên cũng nằm chợp mắt. Trời sắp sáng, ông bỗng giật mình tỉnh dậy, thấy mình đang nằm trong một hốc đá lớn. Trong hốc có treo màn thêu, bên cạnh bày ngọc trai, sừng tê, ngà voi. Có một con vượn lớn, dáng như người, nằm say dưới đất, chính là Ba Tây hầu. Lại thấy một con gấu lớn nằm phía trước, chính là Lục Hùng tướng quân. Lại có một con hổ đỉnh đầu trắng cũng nằm phía trước, chính là Bạch Ngạch hầu. Lại có một con sói, chính là Thương Lang quân. Lại có một con báo vằn, chính là Ngũ Báo tướng quân. Lại có một con hươu lớn và một con cáo cũng nằm phía trước, chính là Cự Lộc hầu và Khâu hiệu úy. Con nào cũng mê mệt (?) như người say. Lại có một con rùa hình dạng rất lạ, chết ở trước hốc đá, chính là Động tiên sinh bị giết lúc trước.

 Diên trông thấy thì kinh hãi, liền ra khỏi lối mòn trong núi, chạy về báo cho người trong làng. Dân làng tụ tập được hơn trăm người, cầm vũ khí, mang cung tên vào núi. Đến nơi, con vượn kia bỗng giật mình choàng dậy, nói: "Không nghe lời Động tiên sinh, hôm nay quả nhiên thế này!" Mọi người bèn vây hốc đá, giết sạch bầy thú. Đồ dùng và vật bày chơi trong hốc không thứ nào không quý giá, đẹp đẽ. Họ bèn trình đủ sự việc lên quan thái thú. Trước đó, hễ có ai mang ngọc trai, lụa là đi qua chỗ này thì chẳng bao lâu đều mất tích, đã nhiều năm như vậy. Từ đó về sau mới dứt được tai họa. (Trích sách Quảng Dị Ký)

 Ông già họ Dương

 Đầu những năm Càn Nguyên (niên hiệu của vua Đường Túc Tông, 758–760), ở quận Cối Kê có một ông già họ Dương. Nhà ông nổi tiếng giàu có trong quận. Một hôm ông lâm bệnh nặng sắp chết, nằm rên rỉ suốt mấy tháng. Ông có người con trai tên Tông Tố, được người trong làng khen là hiếu thảo. Khi cha bệnh, Tông Tố dốc hết của cải để tìm thầy chữa. Sau gặp được một người họ Trần. Người này xét đến gốc bệnh rồi nói: "Bệnh của ông cụ là bệnh ở tâm. Vì của cải quá nhiều, lòng bị cái lợi lôi kéo, nên tâm đã lìa khỏi thân. Không ăn tim người sống thì không bồi bổ lại được. Nhưng tim người sống trong thiên hạ thì kiếm đâu ra? Đến nước ấy thì ngoài sức hiểu biết của tôi."

 Nghe vậy, Tông Tố nghĩ tim người sống vốn không thể có được. Chỉ còn cách tu theo phép của Phù Đồ thị (tức đạo Phật), may ra bệnh cha thuyên giảm. Ông liền mời sư về chuyển kinh (tụng đọc kinh Phật để cầu phúc), sai thợ vẽ và đúc tượng Phật. Rồi ông tự mang đồ ăn đến chùa trong quận để dâng cơm cúng dường các nhà sư. Một hôm, đang mang đồ ăn đi, ông lạc vào một lối mòn trong núi. Ông thấy dưới chân núi có một hốc đá, trong hốc có một nhà sư người Hồ (người ngoại tộc từ phương tây) trông rất già, gầy khô. Nhà sư mặc áo cà sa (áo của người tu đạo Phật) kết bằng sợi lông màu nâu, ngồi xổm trên một tảng đá lớn.

 Tông Tố cho là người phi thường, liền làm lễ và hỏi: "Thầy là ai? Một mình ở nơi hang núi tận cùng, lấy chốn không dấu chân người làm nhà, lại không có ai hầu hạ. Thầy không sợ thú hoang trong núi làm hại sao? Hay thầy là người đã đắc được phép của Thích thị (đạo Phật)?"

 Nhà sư đáp: "Ta vốn họ Viên, tổ tiên đời đời ở núi Ba. Về sau con cháu có người ở Dặc Dương, tản ra sống ở các hang núi, ai cũng nối được nghiệp tổ, làm ẩn sĩ chốn rừng suối, rất giỏi ngâm hú (ngâm nga, cất tiếng hú dài). Những người thích làm thơ phần nhiều khen họ giỏi ngâm hú, vì thế cũng dần có tiếng trong thiên hạ. Có họ Tôn cũng là người trong dòng tộc, hay lui tới cửa nhà hào phú quyền quý, cũng vì giỏi nói năng đùa cợt. Lại nhờ tài ấy mà đi lại nơi chợ búa, mỗi lần diễn trò đều giúp người ta kiếm được lợi. Riêng ta mến đạo Phật, thoát khỏi trần tục, gửi lòng nơi hang núi, ngồi yên không động ở đây đã nhiều năm. Ta thường ngưỡng mộ chuyện bị vua Ca Lợi cắt xẻo thân thể (trong kinh Phật, vua Ca Lợi tàn ác đã cắt xẻo thân thể Đức Phật khi Ngài còn là một vị tiên tu hạnh nhẫn nhục, Ngài chịu đựng mà không oán giận) và chuyện Bồ Đề gieo mình xuống vực để lấy thân nuôi hổ đói (chỉ tiền thân Đức Phật khi còn tu hạnh Bồ Tát, đã nhảy xuống vực để hổ mẹ đói được ăn mà cứu đàn con). Cho nên ta ăn hạt sồi, hạt dẻ, uống nước suối chảy. Chỉ tiếc chưa có hổ sói nào đến cắn ta; nếu có, ta cũng cam lòng chịu."

 Tông Tố nhân đó thưa: "Thầy thật là bậc chí nhân (người tu dưỡng đạt đến mức cao nhất), dám bỏ thân mình không đoái tiếc, định đem nuôi thú núi. Có thể nói lòng nhân và lòng dũng đều đến tột bậc. Tuy vậy, cha đệ tử bệnh đã mấy tháng, uống thuốc mãi không khỏi. Đệ tử ngày đêm lo lắng khẩn thiết mà không nghĩ ra cách gì. Có thầy thuốc bảo đó là bệnh ở tâm, không ăn tim người sống thì không thể khỏi. Nay thầy có thể bỏ thân cho sói hổ để cứu cơn đói của chúng, sao bằng bỏ mạng vì người để cho người được sống? Xin thầy xét kỹ."

 Nhà sư nói: "Nếu thật như vậy thì đúng là chí nguyện của ta. Đàn việt (tiếng nhà Phật gọi thí chủ, người bố thí cúng dường) vì cha mà cầu xin, lẽ nào ta lại không chịu? Vả lại đem thân giao cho thú hoang, sao bằng ban sự sống cho người? Nhưng hôm nay ta chưa ăn gì, xin cho một bữa cơm rồi sẽ chết." Tông Tố vừa mừng vừa tạ, liền đặt đồ ăn mang theo trước mặt nhà sư. Nhà sư ăn một loáng là hết, rồi lại nói: "Ta ăn xong rồi, sẽ làm như lời đã hứa (?), nhưng hãy đợi ta lễ bái các bậc thánh bốn phương đã."

 Thế rồi nhà sư sửa áo, ra khỏi hốc đá mà lễ. Lễ hướng đông vừa xong, nhà sư bỗng nhảy vọt lên một cây cao. Tông Tố cho là thần thông (năng lực siêu phàm của người tu hành đắc đạo) biến hóa, khó mà lường được. Chốc lát, nhà sư gọi Tông Tố, nghiêm giọng hỏi: "Đàn việt lúc nãy cầu xin điều gì?" Tông Tố đáp: "Con mong được tim người sống để chữa bệnh cho cha." Nhà sư nói: "Điều đàn việt mong muốn, ta đã hứa rồi. Nay ta muốn giảng trước ý nghĩa sâu xa của kinh Kim Cương (một bộ kinh Phật quan trọng, dạy rằng mọi sự vật đều không có thực thể cố định), có muốn nghe không?" Tông Tố đáp: "Con vốn kính trọng đạo Phật, nay được gặp thầy, đâu dám không nghe?" Nhà sư nói: "Kinh Kim Cương dạy: tâm quá khứ không thể nắm được, tâm hiện tại không thể nắm được, tâm vị lai không thể nắm được. Đàn việt nếu muốn lấy tâm của ta (chữ "tâm" ở đây cũng có nghĩa là "trái tim") thì cũng không thể được đâu." Nói xong, nhà sư bỗng nhảy nhót, kêu to rồi hóa thành một con vượn mà bỏ đi. Tông Tố vừa kinh ngạc vừa hoảng sợ, quay về nhà. (Trích sách Tuyên Thất Chí)

 Tôn Khác

 Trong những năm Quảng Đức (niên hiệu của vua Đường Đại Tông, 763–764), có tú tài (người học trò dự thi cử) Tôn Khác thi trượt, nhân đó đi chơi ở Lạc Dương. Đến bên bờ ao Ngụy Vương, bỗng thấy một tòa nhà lớn, tường vách cột kèo đều còn mới. Người qua đường chỉ bảo: "Đây là nhà họ Viên." Khác đi thẳng tới gõ cửa, không ai thưa. Bên cạnh cửa có một gian nhỏ, rèm che khá sạch sẽ. Khác cho là chỗ khách ngồi chờ, bèn vén rèm bước vào.

 Một lúc lâu, bỗng nghe tiếng người mở then cửa. Một cô gái bước ra, dung nhan sáng rỡ như soi được cả đồ vật, đẹp lộng lẫy khiến người ta sững sờ. Nàng như viên ngọc trai vừa rửa sạch dưới ánh trăng, như cành liễu vừa ngậm làn sương khói mơ màng; hương thơm như hoa lan, thanh khiết như vừa tắm gội; trong sáng như ngọc, sạch không vương chút bụi. Khác đoán là con gái chưa chồng của chủ nhà, chỉ dám lén nhìn trộm. Cô gái hái một nhánh cỏ huyên (loài cỏ tục gọi là "cỏ quên lo", người xưa tin rằng ngắm nó thì quên được ưu phiền) trong sân, đứng lặng suy nghĩ hồi lâu, rồi ngâm thơ:

 "Người kia thấy, gọi là cỏ quên lo;
Ta đây nhìn, chẳng khác gì cỏ mục.
Chỉ có núi xanh cùng mây trắng,
Mới mở được nỗi lòng ta."

 Ngâm xong, nét mặt nàng buồn thảm. Sau đó nàng đến vén rèm, bỗng thấy Khác, bèn hoảng hốt, hổ thẹn chạy vào nhà, sai một tỳ nữ (người hầu gái) ra hỏi: "Anh là ai mà chiều tối lại ở chỗ này?" Khác bèn kể chuyện mình đi tìm nhà thuê, rồi nói: "Chẳng may xông vào làm kinh động, tôi càng thêm hổ thẹn và sợ hãi. Mong chị thưa giúp với tiểu thư." Tỳ nữ thuật lại đầy đủ. Cô gái nói: "Em xấu xí vụng về, lại chưa trang điểm. Chàng đã đứng sau rèm nhìn lâu, hẳn đã thấy hết cả rồi, đâu dám tránh mặt nữa. Xin chàng đợi một lát ở nhà trong (?), em sẽ sửa soạn qua rồi ra."

 Khác mến dung nhan xinh đẹp của nàng, mừng không xiết, hỏi tỳ nữ: "Cô là con nhà ai?" Tỳ nữ đáp: "Là con gái của Viên trưởng quan (một vị quan) đã mất. Tiểu thư mồ côi từ nhỏ, không có họ hàng thân thích, chỉ cùng ba năm người bọn tôi giữ tòa nhà này. Tiểu thư đang muốn tìm chồng nhưng chưa gặp được người."

 Một lúc lâu cô gái mới ra. Khác thấy nàng còn đẹp hơn lúc nãy. Nàng sai tỳ nữ dâng trà và hoa quả, nói: "Nếu chàng chưa có nhà ở, có thể dời hành lý đến ở trong viện này." Rồi chỉ đám tỳ nữ, bảo Khác: "Hơi cần gì cứ bảo bọn này." Khác chỉ biết thẹn thùng và cảm ơn. Khác chưa có vợ, lại thấy cô gái xinh đẹp như vậy, bèn nhờ người mai mối đến hỏi. Cô gái cũng vui vẻ nhận lời. Khác cưới nàng làm vợ.

 Họ Viên giàu có, vàng lụa rất nhiều. Khác vốn nghèo đã lâu, bỗng nhiên xe ngựa rực rỡ, quần áo đồ dùng lộng lẫy, khiến bạn bè người thân rất ngờ vực, nhiều người đến hỏi. Khác rốt cuộc không nói thật. Khác vì thế sinh kiêu căng, không còn cầu đỗ đạt công danh, ngày ngày giao du với những người hào phú quyền quý, uống rượu ca hát thỏa thích. Như thế suốt ba bốn năm không rời Lạc Dương.

 Bỗng một hôm Khác gặp người anh họ là xử sĩ (người có học mà không ra làm quan) Trương Nhàn Vân. Khác nói: "Xa cách đã lâu, em rất muốn được thong thả trò chuyện. Mời anh mang chăn gối đến, chúng ta nói chuyện suốt đêm." Trương sinh đến đúng hẹn. Đến nửa đêm sắp ngủ, Trương sinh nắm tay Khác, nói nhỏ: "Anh từng được truyền dạy trong Đạo môn (Đạo giáo). Vừa rồi xem lời nói, sắc mặt của em, thấy yêu khí (khí tà của yêu quái) rất đậm. Chưa rõ em đã gặp chuyện gì. Dù việc lớn hay nhỏ, mong em kể hết cho anh nghe. Nếu không thì sẽ gặp họa đấy." Khác đáp: "Em chưa từng gặp chuyện gì cả."

 Trương sinh lại nói: "Con người bẩm thụ tinh khí dương, yêu quái nhận lấy khí âm. Hồn (phần linh khí thuộc dương trong con người) lấn át phách (phần linh khí thuộc âm, gắn với thể xác) đến hết thì người sống lâu; phách lấn át hồn đến tiêu mất thì người chết ngay. Cho nên yêu quái không có hình mà hoàn toàn là âm; tiên không có bóng mà hoàn toàn là dương. Sự thịnh suy của âm dương, sự giao tranh của hồn phách ở trong thân, hễ hơi có chỗ nào sai vị trí (?) thì đều lộ ra nơi khí sắc. Vừa rồi xem thần sắc em, thấy âm đã chiếm chỗ của dương, tà khí đã xâm phạm tạng phủ (các cơ quan trong cơ thể), chân tinh (tinh khí gốc nuôi sự sống) đã hao kiệt, trí tuệ dần sa sút, tân dịch (các chất dịch nuôi cơ thể) tuôn cạn, gốc rễ sự sống lung lay, xương sắp hóa thành đất, mặt mày không còn hồng hào. Ắt em đã bị yêu quái làm hao mòn. Sao còn cố giấu, không nói rõ nguồn cơn?"

 Khác bấy giờ mới giật mình tỉnh ngộ, bèn kể lại đầu đuôi chuyện cưới vợ. Trương sinh kinh hãi: "Chính là nó rồi! Làm sao bây giờ?" Khác nói: "Em suy xét thì có thấy gì lạ đâu." Trương nói: "Đâu có chuyện người họ Viên mà khắp bốn bể không có lấy một người thân thích? Lại thông minh lanh lợi, nhiều tài như thế, đủ thấy là lạ rồi." Khác bèn nói với Trương: "Em cả đời lận đận, lâu ngày chịu đói rét. Nhờ cuộc hôn nhân này mới như được hồi sức. Em không thể bội nghĩa (?), biết tính sao đây?"

 Trương sinh giận dữ: "Đại trượng phu chưa thờ được người thì sao thờ được quỷ? Sách truyện có câu: 'Yêu do người mà sinh ra; người không có sơ hở thì yêu không tự nổi lên được.' Vả lại nghĩa với thân, cái nào gần gũi hơn? Thân mình chịu tai họa mà còn đoái hoài ân nghĩa của yêu quái, đến đứa trẻ con còn cho là không được, huống chi bậc đại trượng phu?" Trương lại nói: "Anh có một thanh kiếm báu, cũng vào hàng sánh được với kiếm Can Tương (thanh kiếm báu nổi tiếng thời Xuân Thu, do thợ rèn Can Tương đúc). Phàm loài yêu ma quỷ quái mà thấy nó thì đều tiêu tan. Trước sau đã linh nghiệm không kể xiết. Sáng mai anh cho em mượn. Nếu mang vào phòng kín, ắt em sẽ thấy nó khốn đốn, chẳng kém gì chuyện ngày trước Vương quân mang gương báu soi con vẹt (chuyện trong truyện 'Cổ kính ký': Vương Độ có chiếc gương báu, đem soi tỳ nữ tên Anh Vũ, nghĩa là 'con vẹt', thì nàng hiện nguyên hình là con cáo già). Nếu không được như vậy thì là em không dứt bỏ được ân ái (?) mà thôi."

 Hôm sau Khác nhận kiếm. Trương sinh từ biệt ra về, nắm tay dặn: "Khéo rình mà ra tay cho đúng lúc." Khác bèn mang kiếm giấu trong phòng, nhưng rốt cuộc vẫn lộ vẻ khó xử.

 Chẳng bao lâu họ Viên phát giác, nổi giận trách Khác: "Cảnh nghèo khổ sầu muộn của anh, ta đã làm cho thư thái yên vui. Thế mà anh chẳng đoái hoài ân nghĩa, lại toan làm điều xằng bậy. Lòng dạ như thế thì đến chó cũng chẳng thèm ăn đồ thừa của anh, còn đứng được khí tiết, phẩm hạnh gì ở trên đời?" Bị trách, Khác hổ thẹn, sợ hãi, dập đầu nói: "Đó là do anh họ xui bảo, không phải bản ý của tôi. Xin uống máu ăn thề, không bao giờ dám có ý khác nữa." Mồ hôi nhỏ giọt, Khác phủ phục dưới đất. Họ Viên bèn lục tìm được thanh kiếm, bẻ gãy từng tấc dễ như bẻ ngó sen. Khác càng sợ, dường như muốn bỏ chạy. Họ Viên bèn cười: "Trương sinh là thằng nhãi, không biết lấy đạo nghĩa dạy bảo em họ, lại xui làm điều hung hiểm. Nó mà đến đây, ta sẽ làm nhục nó. Nhưng xem lòng anh thì hẳn không phải như vậy. Vả ta làm vợ anh đã mấy năm rồi, anh lo gì?" Khác lúc ấy mới hơi yên lòng.

 Mấy hôm sau, Khác ra ngoài gặp Trương sinh, nói: "Sao lại xui em đi vuốt râu hùm, suýt nữa không thoát khỏi miệng cọp?" Trương sinh hỏi thanh kiếm đâu, Khác kể đúng sự thật. Trương sinh kinh hãi: "Chuyện này vượt ngoài hiểu biết của anh." Từ đó Trương rất sợ, không dám đến thăm nữa.

 Hơn mười năm sau, họ Viên đã sinh nuôi hai con trai, cai quản nhà cửa rất nghiêm, không thích người ngoài lẫn vào. Về sau Khác lên Trường An thăm người bạn cũ là tướng quốc (tể tướng) Vương Tấn. Vương Tấn bèn tiến cử Khác với đại phu Trương Vạn Khoảnh ở Nam Khang, cho làm phán quan (quan giúp việc, lo giấy tờ và xét xử) của kinh lược sứ (quan trông coi việc quân và việc dân một vùng). Khác đem cả nhà đi nhậm chức. Dọc đường, mỗi khi gặp tùng xanh núi cao, họ Viên lại nhìn chăm chú hồi lâu, như có điều không vui.

 Đến Thụy Châu, họ Viên nói: "Cách đây nửa chặng đường, bên bờ sông có chùa Giáp Sơn. Nhà ta xưa có một môn đồ là nhà sư Huệ (?), ở ẩn trong chùa ấy. Xa cách đã mấy chục năm. Đạo hạnh và hạ lạp (số năm tu hành của nhà sư, tính theo số mùa an cư tu tập mùa hè) của sư rất cao, đã lìa bỏ được thân xác, thoát ra khỏi bụi trần. Nếu ghé qua đó dâng cơm chay thì càng thêm phúc cho chuyến đi về phương nam." Khác nói: "Phải." Rồi sửa soạn cơm chay rau dưa.

 Đến chùa, họ Viên vui vẻ thay áo, trang điểm, dắt hai con đến viện của vị sư già, như người đã quen đường. Khác lấy làm lạ lắm. Họ Viên đem một chiếc vòng ngọc biếc dâng nhà sư, nói: "Đây là đồ vật cũ trong viện này." Nhà sư cũng không hiểu. Ăn chay xong, có vài chục con vượn rừng nối tay nhau từ cây tùng cao tuột xuống, ăn đồ cúng trên sinh đài (bệ đặt thức ăn bố thí cho chim muông, ma đói trong chùa), rồi kêu hú bi thương, vịn dây leo nhảy đi. Họ Viên lộ vẻ xót xa, giây lát sai lấy bút, đề thơ lên vách phòng nhà sư:

 "Chỉ vì ân tình trói buộc lòng này,
Vô cớ hóa thân, mấy phen chìm đắm.
Chẳng bằng theo bạn về núi cũ,
Hú dài một tiếng giữa khói sương sâu."

 Rồi nàng ném bút xuống đất, vuốt ve hai con, nghẹn ngào khóc mấy tiếng, bảo Khác: "Ở lại mạnh giỏi, ở lại mạnh giỏi! Thiếp xin vĩnh biệt từ đây." Nói rồi xé áo, hóa thành một con vượn già, đuổi theo bầy vượn đang hú, nhảy lên cây mà đi. Sắp vào đến núi sâu, nàng còn quay lại nhìn. Khác kinh hoàng, như hồn bay phách lạc. Hồi lâu, Khác ôm hai con khóc một trận đau đớn, rồi hỏi vị sư già. Nhà sư lúc ấy mới hiểu ra, nói: "Con vượn này là do bần tăng nuôi hồi còn làm sa di (người mới xuất gia, chưa thụ đủ giới luật). Trong những năm Khai Nguyên, có thiên sứ (sứ giả của nhà vua) Cao Lực Sĩ (viên hoạn quan được vua Đường Huyền Tông sủng ái) đi qua đây, thấy nó khôn ngoan nên lấy một xấp lụa đổi lấy. Nghe nói về đến Lạc Dương thì đem dâng thiên tử. Khi ấy có thiên sứ qua lại, nhiều người kể rằng nó khôn hơn người, được nuôi thuần lâu ngày trong cung Thượng Dương (một cung điện ở Lạc Dương). Đến loạn An Sử (cuộc nổi loạn của An Lộc Sơn và Sử Tư Minh, 755–763) thì không biết nó đi đâu. Than ôi, không ngờ hôm nay lại được thấy chuyện kỳ quái của nó. Chiếc vòng ngọc biếc vốn do một người Hồ nước Ha Lăng (một nước ở vùng đảo Java ngày nay) cúng cho chùa. Hồi ấy nó cũng đeo vòng ở cổ mà đi. Nay ta mới hiểu ra."

 Khác buồn bã, đậu thuyền lại sáu bảy ngày, rồi dắt hai con quay thuyền trở về, không đến nhận chức nữa. (Trích sách Truyền Kỳ)

 Thôi Thương

 Trong những năm Nguyên Hòa (niên hiệu của vua Đường Hiến Tông, 806–820), có Thôi Thương là khách đất Kinh, ngược dòng qua vùng hẻm núi để đến đất Kiềm. Lúc ấy là mùa thu, nước đã rút, thuyền đi rất chậm. Bên bờ sông có khe suối, hang động, cây rừng đẹp tuyệt. Thương bèn chống gậy (?) thong thả dạo bước, đi sâu vào chốn u tịch. Chưa được ba bốn dặm, bỗng thấy có nhà người ở: cầu đá, cổng tre, nhà ván, mái tranh, dựng dọc theo dòng nước quanh co, cảnh vật khác hẳn chốn thường. Thương đi tới, có chừng mười vị ni cô ra mời khách. Dáng mạo và cách nói cười của họ hẳn không phải hạng người núi rừng. Thương liền lên nhà, thấy trong sân và trên mái phơi nhiều quả và hạt dẻ. Đến khi nhìn vào trong phòng thì cũng chất đầy. Chốc lát lại có người từ bên ngoài mang các thứ quả lủ khủ rồi đi (?).

 Thương nghĩ nơi núi sâu hang thẳm thế này không thể có người ở, ngờ là yêu quái, bèn vội vã quay về. Các ni cô níu kéo, cố giữ ông lại, lời lẽ rất tha thiết. Thương lên thuyền rồi hỏi những người chèo thuyền. Ai cũng nói: "Đó là lũ vượn khỉ đấy. Trước sau người gặp phải không chỉ một. May mà ông hiểu ra, quay về nhanh, không thì suýt bị chúng hại rồi." Thương liền tập hợp đám đầy tớ, mang vũ khí, vội đến lùng bắt, nhưng không còn dấu vết gì nữa. (Trích sách Tập Dị Ký)

 Thái Bình Quảng Ký, quyển 445

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do triều Thanh ra lệnh biên soạn, thu thập sách vở xưa nay)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video