Thiên 446 — Quyển 446

 Thái Bình quảng ký, quyển 446 — đời Tống, Lý Phưởng cùng những người khác biên soạn. Mục Súc thú (các loài muông thú), phần 13.

 Vượn (phần cuối)

 Người đánh cá bên sông Sở; Vương Nhân Dụ

 Khỉ

 Địch Chiêu; Từ Tịch Chi; Trương Ngụ Ngôn

 Cụ cố của Tiết Phóng; Dương Vu Độ; Khỉ

 Tinh tinh

 Thích rượu; Biết nói; Tiêu Phong

 Quả nhiên (tên một loài khỉ)

 Nhung (một loài khỉ lông dài, quý)

 Vượn (phần cuối)

 Người đánh cá bên sông Sở

 Bên sông Sở có một người đánh cá, dựng lều cỏ sát dòng nước. Ông chỉ có một chiếc áo tơi cỏ, một chiếc thuyền nhỏ, cần và dây câu, ngoài ra chẳng có gì. Thỉnh thoảng ông đem cá đổi rượu, rồi hát ngông, múa say. Người ta tuy cười ông, nhưng ông chẳng chút ngượng ngùng, cũng không nói họ tên mình. Những người hiểu biết đều cho rằng ông chỉ đi câu cho có (?).

 Có người hỏi: "Ông câu cá theo kiểu người đi câu, hay theo kiểu người làm nghề đánh cá?" Người đánh cá đáp: "Xưa kia Khương Tử Nha (người câu cá bên sông Vị, về sau được Chu Văn Vương mời làm quân sư) câu cá, Nghiêm Tử Lăng (ẩn sĩ đời Hán, từ chối làm quan, về câu cá ở sông Phú Xuân) câu cá, sử sách đều chép lại, ai cũng cho là kiểu người đi câu. Họ đâu biết các ông ấy không câu cá mà câu danh tiếng. Vậy kiểu người đi câu cao thượng, hay kiểu người làm nghề đánh cá cao thượng? Còn kiểu của người làm nghề đánh cá thì chỉ có trăng sáng, gió hiền, sóng lặng. Câu được cá thì đem vào bếp, đủ nuôi một thân, còn dư thì đổi rượu uống say một mình. Thì còn biết gì đến chuyện kiểu người đi câu hay kiểu người làm nghề đánh cá nữa?" Người hỏi thở dài, hết lòng thán phục.

 Bỗng một hôm, có người dắt một con vượn con đi ngang qua đó. Người đánh cá trông thấy thì gào khóc mãi không thôi. Con vượn con cũng không chịu đi tiếp, dường như rất buồn thương, quyến luyến. Người kia lấy làm lạ lắm. Người đánh cá bèn vái lạy một mực xin con vượn ấy, nói: "Đây là con vượn tôi đánh mất năm kia, vốn do một vị sư trên núi giao cho. Mong ông rủ lòng thương mà cho tôi, để tôi khỏi phụ ân tình của vị sư ấy." Người kia ngạc nhiên, động lòng, bèn cho ngay.

 Người đánh cá thường hết lòng nuôi nấng con vượn con. Được một năm, ông bỗng nói với những người đánh cá khác: "Ta vốn có họ hàng ở trong núi Nam. Hôm nay từ biệt các anh để trở về đó." Nói rồi nhảy nhót, hóa thành một con vượn già, mang (?) con vượn con chạy đi, không biết đi đâu. (Trích Tiêu Tương lục)

 Vương Nhân Dụ

 Vương Nhân Dụ từng làm quan phụ tá ở Hán Trung, nhà ở ngay trong công đường. Có người săn bắt ở vùng núi Ba Sơn đem dâng một con vượn con. Ông thương nó còn nhỏ mà khôn, sai người nuôi, đặt tên là Dã Tân (nghĩa là "khách từ đồng hoang"). Gọi nó thì nó kêu đáp lại từng tiếng một.

 Được một năm, nó lớn phổng, to khỏe. Dây buộc hơi lỏng ra là gặp ai nó cũng cắn, khá gây phiền. Hễ Nhân Dụ quát thì nó nằm rạp im không động đậy, còn người khác dẫu có roi vọt nó cũng chẳng sợ.

 Quanh công đường và thành nội trồng toàn cây du, cây hòe cùng nhiều loại cây khác. Đền thờ Hán Cao Tổ có tùng cao, bách cổ, trên cây tổ chim nhiều không đếm xuể. Một ngày giữa mùa xuân, Dã Tân sổng dây chạy thoát, nhảy vào rừng cây, chuyền như bay giữa các ngọn cây, rồi vào đền Hán Cao Tổ phá tổ chim, ném chim non và trứng xuống đất. Ở cổng nha môn của châu có giá treo chuông, bầy chim bèn kéo đến đậu lên giá, làm chuông kêu. Quan chủ soái (viên quan đứng đầu trấn) sai người tìm xem chim từ đâu đến, thì thấy Dã Tân ở trong rừng. Ông liền sai người ném ngói, sỏi, bắn đạn, nhưng không ai trúng. Đến chiều tối, bụng rỗng đói meo, nó mới về chịu trói.

 Bèn sai người đem nó vào hang động bên khe suối trong núi Ba Sơn, cách hơn trăm dặm. Người đi vừa về, hỏi han còn chưa xong, Dã Tân đã có mặt trong bếp kiếm ăn rồi. Lại phải trói nó lại.

 Bỗng một hôm, nó lại sổng dây, chui vào bếp của quan chủ soái, lật đổ và làm bẩn hết chén bát đồ dùng, rồi trèo lên mái nhà ném ngói, gỡ gạch. Quan chủ soái giận lắm, sai nhiều người bắn tên. Dã Tân cưỡi trên nóc nhà mà gỡ gạch ngói. Tên bắn như mưa, nhưng mắt nó vẫn nhìn, miệng vẫn kêu, tay nhặt chân ném, né bên trái tránh bên phải, rốt cuộc không mũi tên nào chạm được một sợi lông của nó.

 Có viên tướng già trong sứ viện (cơ quan của quan tiết độ sứ) tên là Mã Nguyên Chương nói: "Ngoài chợ có một người giỏi làm trò khỉ." Bèn cho gọi đến, chỉ cho xem mà bảo: "Mau bắt nó lại đây." Thế là một con khỉ lớn nhảy lên mái nha môn đuổi theo, vượt tường, băng ngõ, bắt được Dã Tân đem đến trước mặt. Dã Tân mồ hôi ướt đẫm như vừa tắm, cúi đầu chịu tội. Quan chủ soái cũng không giận mắng mấy, mọi người đứng xem đều cười.

 Rồi buộc một dải lụa đỏ quanh cổ nó, đề thơ tiễn rằng:
"Thả mày đi, dặn kỹ: về lại rừng xưa,
Những chốn cũ từng qua hãy tìm về.
Trăng sáng Vu Giáp, đáng yêu vì yên tĩnh,
Đường cách Ba Sơn, chớ ngại xa sâu.
Đậu ngủ rồi, khỏi nhọc mơ về núi biếc,
Leo trèo hẳn thỏa tấm lòng mây xanh.
Ba tháng thu quả chín, ngọn tùng vững chãi,
Mặc sức ôm cành cao mà kêu đến sáng."

 Lại sai người đem nó vào núi Cô Vân Lưỡng Giác, tạm buộc ở nhà một người dân trong núi. Mười ngày sau mới cởi trói thả đi, từ đó nó không quay lại nữa.

 Về sau Nhân Dụ thôi chức, vào đất Thục (vùng Tứ Xuyên ngày nay). Đi đến trước đền Bá Trủng, bên bờ sông Hán, thấy một bầy vượn từ vách đá dựng đứng nối tay nhau tuột xuống uống nước suối trong. Có một con vượn rất to rời bầy tiến ra, buông mình từ cây cổ thụ bên đường nhìn xuống, dải lụa đỏ dường như vẫn còn. Người theo hầu chỉ nó mà nói: "Đây là Dã Tân!" Gọi nó thì nó kêu đáp lại từng tiếng một. Ông dừng ngựa hồi lâu, bất giác thấy xót xa. Đến khi giật cương lên đường, nó kêu thảm thiết mấy tiếng rồi bỏ đi. Lúc trèo đường núi, qua những khúc ngoặt khe suối, vẫn còn nghe tiếng nó nức nở, ngỡ như nó đứt ruột vì buồn.

 Ông bèn làm tiếp một bài:
"Bên đền Bá Trủng, ven sông Hán,
Con vượn này nối tay xuống từ vách đá lởm chởm.
Dần lại gần, nhìn kỹ người khách đi đường,
Nhận ra mang máng là Dã Tân.
Ngủ dưới trăng, dẫu từng nhọc mơ thấy dây trói,
Ăn quả tùng, chẳng còn là thân ăn thóc gạo.
Mấy tiếng đứt ruột kêu lẫn vào mây,
Biết là người chủ cũ năm nào."
(Trích Vương thị kiến văn)

 Khỉ

 Địch Chiêu

 Trong niên hiệu Thái Nguyên đời Tấn (năm 376–396), vua người Đinh Linh (một tộc người phương bắc) là Địch Chiêu nuôi trong hậu cung một con khỉ, để trước phòng của các kỹ nữ. Trước sau các kỹ nữ cùng lúc có mang, mỗi người sinh ba đứa con, vừa ra đời đã nhảy nhót. Địch Chiêu mới biết đó là do con khỉ gây ra, bèn giết con khỉ cùng mười đứa con. Sáu kỹ nữ cùng lúc khóc gào. Chiêu hỏi, họ thưa: "Lúc đầu thấy một chàng trai trẻ mặc áo đơn bằng lụa vàng, đội mũ lụa mỏng màu trắng, rất dễ mến, nói cười như người."
(Trích Tục Sưu thần ký)

 Từ Tịch Chi

 Cuối niên hiệu Thái Nguyên, Từ Tịch Chi thường đi dạo ngoài đồng, thấy một cô gái cầm hoa sen giơ tay vẫy mình. Tịch Chi mừng rỡ, mời ở lại. Từ đó cô qua lại như thường. Tịch Chi liền mắc bệnh gầy gò, ốm yếu. Có lúc anh kể thấy phòng đẹp, nhà sâu, đệm thơm, tiệc lớn, mình cùng cô gái nâng chén, bày món, yến tiệc vui chơi suốt mấy năm.

 Em trai anh là Tối Chi nghe trong phòng có tiếng nhiều người nói chuyện, lén đến dòm, thấy mấy cô gái đi ra cửa sau, chỉ còn một cô ngồi cạnh chiếc sọt. Tối Chi đi thẳng vào. Tịch Chi giận nói: "Đang lúc vui vầy, sao lại xông bừa vào?" Rồi bỗng lại cùng nói rằng trong sọt có người (?). Tối Chi liền mở ra xem, thấy một con khỉ cái, bèn giết đi. Bệnh của Tịch Chi dần khỏi.
(Trích Dị uyển)

 Sơn nhân (ẩn sĩ sống trong núi) Trương Ngụ Ngôn vốn có đạo thuật (phép thuật của người tu theo Đạo giáo), học rộng tài cao, thường ở nhờ nhà một vị quan trong triều. Ngôi nhà to mà có ma quái, chủ nhà đã dọn đi nơi khác. Ngụ Ngôn ra ngoài uống rượu, say khướt mới về, không biết cả nhà đã dọn đi, bèn ngủ dưới mái hiên hành lang của nhà chính.

 Quá nửa đêm ông tỉnh rượu đôi chút, đứa đầy tớ nhỏ kể cho ông biết chuyện, ông sợ lắm. Đêm ấy tối đen, bỗng có kẻ lôi sách trên giá xuống. Ngụ Ngôn trong bóng tối dòm thử, thì ra là ma, đang tụ bên cạnh án sách. Ngụ Ngôn tính đánh nó, bèn đứng dậy. Ông vốn khỏe, liền quát nó trước (?) rồi đánh, đè cổ nó xuống đất, lại đánh tiếp, cho đến khi nó im tiếng. Ông kêu lớn: "Ta bắt được con ma giữ nhà rồi (?)!" Người ta mang đèn đến, thì ra là một con khỉ, đã bị đánh chết. Mới biết là đã nhầm. Trước đó có một con khỉ không biết từ đâu đến, đêm nào cũng lẻn vào nhà người ta trộm cắp. Đến khi Ngụ Ngôn tưởng nó là ma mà giết đi, cả xóm không còn bị quấy nữa.
(Trích Kỷ văn)

 Cụ cố của Tiết Phóng

 Cụ cố của Thượng thư (quan đứng đầu một bộ trong triều) Tiết Phóng từng làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) ở Hồ Nam. Thôi chức rồi, ông về kinh thành sống nhàn. Ông giỏi trông coi việc nhà, sáng tối đều chống gậy đi kiểm tra khắp nhà.

 Một lần ông dậy sớm, đi xuống bếp, thấy trong lòng bếp có ánh đèn le lói. Ông giận người coi bếp (?), nói: "Đèn không tắt, lại còn đặt vào trong lò, là sao?" Đến trước lò nhìn kỹ, bỗng thấy một con khỉ nhỏ dài chừng sáu, bảy tấc. Trước mặt nó có một chiếc mâm nhỏ chừng hơn một thước vuông, đồ ăn trong đó đều rất nhỏ mà đầy đủ, phía trước lại đặt một ngọn đèn. Con khỉ ngồi đối diện mà ăn.

 Ông Tiết vô cùng kinh hãi, lấy gậy chọc vào. Lòng bếp tuy nông, nhưng thọc hết cây gậy vẫn không chạm tới. Ông gọi vợ con, đầy tớ đến xem, không ai hiểu ra sao, cũng chẳng biết làm gì. Con khỉ bỗng đặt đèn lên mâm, đội mâm trên đầu chui ra khỏi bếp, đi như người đến bậc thềm trước nhà chính, lại bày đèn, đặt mâm ra ăn, như thể không có ai bên cạnh. Nhà họ Tiết sợ hãi, bèn sai con em ra ngoài tìm thầy pháp về trừ tà.

 Vừa ra khỏi cổng thì gặp một đạo sĩ cưỡi lừa. Đạo sĩ nói với con trai họ Tiết: "Thần sắc cậu rất hốt hoảng, ắt có chuyện gì. Ta vừa đi qua nhà này, thấy yêu khí (khí của yêu quái) rất nặng. Cả đời ta học đạo thuật là để cứu giúp người gặp nạn gấp. Nếu có việc gì, xin để ta trừ cho cậu." Con trai họ Tiết mừng lắm, xuống ngựa vái mời về nhà. Quan sứ quân (cách gọi tôn kính người từng làm Thứ sử) đội mũ cài trâm, cầm hốt (tấm thẻ quan cầm khi làm lễ), ra đón; vợ và con gái đều vái chào, mời ngồi ở nhà giữa. Con khỉ thấy đạo sĩ cũng chẳng có vẻ sợ.

 Đạo sĩ nói: "Đây là mối oan thù sâu nặng của sứ quân từ nhiều kiếp trước. Nay nó đến đây, tai họa không nhỏ." Sứ quân và con trai khóc lóc van xin hồi lâu. Đạo sĩ nói: "May mà gặp ta, ta sẽ trừ nó cho. Nhưng vật này rốt cuộc phải làm nhục sứ quân một phen thì mới chịu buông tha." Ông Tiết nói: "Nếu được vô sự thì đâu dám từ chối chịu nhục." Đạo sĩ nói: "Con khỉ này bây giờ muốn đặt mâm và đèn lên đầu sứ quân mà ăn, ăn xong ắt sẽ đi, có được không?" Ông Tiết không dám từ chối. Vợ con đều khóc: "Đây là yêu tinh, sao có thể để trên đầu? Xin thầy nghĩ cách khác." Đạo sĩ nói: "Nếu không thế thì trước hết đặt mâm lên đầu sứ quân, sau đó cho nó ăn trong mâm, được chăng?" Vợ con lại nói không được. Đạo sĩ nói: "Nếu không thì hết cách rồi."

 Ông Tiết lại van nài hồi lâu. Đạo sĩ nói: "Nhà có tủ đựng đồ bếp không? Cho sứ quân vào trong đó, để khỉ ngồi ăn trên nóc tủ, có được không?" Mọi người đều nói được. Bèn lấy chiếc tủ gỗ, lót đệm bên trong, ông Tiết chui vào rồi đóng lại. Con khỉ liền đội mâm, xách đèn trèo lên, bày ra mà ăn. Vợ con vây quanh tủ, lo lắng khóc lóc. Bỗng không thấy đạo sĩ đâu nữa. Đang lúc hoảng hốt tìm kiếm thì con khỉ cùng mâm và đèn cũng đều biến mất. Mở tủ ra xem, ông sứ quân cũng không còn. Cả nhà gào khóc, tìm khắp nơi, không còn dấu vết gì. Bèn sắm đồ tang (?), lấy chiếc tủ làm lễ gọi hồn rồi chôn cất.
(Trích Linh bảo tập)

 Dương Vu Độ

 Ở đất Thục có người tên Dương Vu Độ, giỏi làm trò khỉ, đi xin tiền người ta ở chốn chợ búa. Ông thường nuôi hơn mười con khỉ lớn nhỏ, chúng hiểu được (?) tiếng người. Có khi ông cho chúng cưỡi chó, đóng vai quan Tham quân (quan tham mưu trong quân) đi đường, có kẻ dẹp đường hò hét trước sau; chúng cầm roi thúc ngựa, đội mũ (?), đi ủng, khiến người ta được một phen cười.

 Như khi diễn trò người say, ắt cho nó ngã nằm dưới đất, đỡ mãi cũng không dậy. Vu Độ hô: "Quan Nhai sứ (quan coi việc tuần tra đường phố) đến!" — nó vẫn không dậy. "Quan Ngự sử trung thừa (phó quan đứng đầu Ngự sử đài, cơ quan giám sát và hặc tội quan lại) đến!" — cũng không dậy. Có khi chỉ nói khẽ: "Quan Hầu thị trung (Thị trung: chức quan cao cấp cận kề nhà vua) đến!" — con khỉ liền bật dậy bỏ chạy, mắt ngó láo liên, giả vờ sợ hãi, ai cũng cười. (Hầu thị trung thật ra là người giữ việc tuần tra trong ngoài, rất nghiêm khắc, ai cũng sợ, nên mới diễn trò này.)

 Một hôm, con khỉ nuôi trong tàu ngựa của cung vua đứt dây, chạy lên điện các. Vua Thục sai người bắn, nhưng vì nó nhanh nhẹn (?) nên không ai bắn trúng, suốt ba ngày không bắt được. Một viên hoạn quan tâu rằng Dương Vu Độ giỏi làm trò khỉ, xin thử sai ông bắt. Ông bèn đem hơn mười con khỉ vào, chúng hướng về điện vái lạy, chắp tay, đứng thành một hàng. Con khỉ của tàu ngựa cũng đang ngồi trên mái nhà dòm xuống. Vu Độ hô lớn: "Có lệnh vua: bắt con khỉ trên mái nhà lại đây!" Đám khỉ của ông lập tức cùng leo lên mái, đồng loạt ra tay túm lấy con khỉ kia, đứng trên điện. Vua Thục rất vui, ban cho Dương Vu Độ áo bào đỏ, tiền và lụa, cho vào làm ở Giáo phường (cơ quan quản lý ca múa, trò diễn trong cung).

 Có viên quan trong cung hỏi Dương Vu Độ dạy khỉ thế nào mà chúng hiểu tiếng người. Ông đáp: "Khỉ là thú, thật không hiểu tiếng người. Vu Độ này cho chúng ăn linh sa (chu sa đã luyện theo phép luyện đan của Đạo giáo, tin là có linh lực), làm thay đổi lòng thú của chúng, sau đó mới dạy được." Viên quan rất lấy làm lạ trước lời ấy. Rồi những kẻ hiếu kỳ nghe chuyện, nhiều người đem linh sa cho khỉ, vẹt, chó, chuột ăn để dạy chúng. Vậy mới biết, cầm thú ăn linh sa còn đổi được lòng thành lòng người, thì người ăn linh sa đủ để biến đổi phàm thể (thân xác người trần, ý nói có thể thành tiên).
(Trích Dã nhân nhàn thoại)

 Khỉ

 Khỉ hễ thấy nhà sư là vây quanh, dáng như đang cúng dường (dâng lễ vật cho người tu hành). Người dân tộc thiểu số ở vùng Nhung châu, Lô châu cũng ăn thịt loài này. Họ chỉ cần ra ngoài đồng, ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân gác lên hai đùi, kiểu ngồi thiền) trên tảng đá, lấy vật gì trùm lên đầu (?), như đang ngồi thiền, thì khỉ ắt vui vẻ kéo đến, quấn quýt quanh người. Chốc lát cả bầy đi, chỉ để lại một con ngồi bầu bạn với ông sư giả. "Ông sư" liền lấy rìu đánh chết, mang về làm thức ăn. Hôm khác muốn bắt nữa thì cũng làm như trước, mà cả bầy rốt cuộc chẳng hay biết.

 Lại có khi người ta vì khỉ phá hoa màu, bèn đem bã rượu đựng trong chậu đặt ở lối mòn ngoài đồng, rồi vót vài chục cây gậy gỗ dài chừng một, hai thước để bên cạnh. Khỉ ăn bã rượu, say rồi nhặt gậy đánh nhau, tay chân gãy dập, nhờ thế mà bắt được cả. Vậy những kẻ ham rượu, há chẳng nên lấy cái họa của loài thú này làm gương sao?
(Trích Bắc mộng tỏa ngôn)

 Tinh tinh

 Thích rượu

 Tinh tinh thích rượu và guốc. Người muốn bắt chúng thì đặt hai thứ ấy để dụ. Tinh tinh mới thấy thì ắt chửi lớn: "Dụ bọn ta đây mà!" rồi chạy vội đi. Đi rồi lại quay lại, dần dần rủ nhau uống, chẳng mấy chốc đều say, chân đều bị vướng (vào guốc). Có người vẽ chúng rồi đề lời khen rằng:
"Hình mày chỉ là vượn, mặt mày chỉ là người;
Lời nói chẳng thẹn với mặt, trí khôn chẳng vượt quá thân.
Hoài Âm hầu (Hàn Tín) giúp nhà Hán, Lý Tư làm tướng nước Tần (cả hai lập công lớn rồi đều bị giết),
Sao bằng nằm cao ở Cơ Sơn (nơi ẩn sĩ Hứa Do lánh đời, từ chối ngôi vua) mà giữ trọn bản tính."
(Trích Quốc sử bổ)

 Biết nói

 Trong vùng Phong Khê, huyện Vũ Bình, đất An Nam, có tinh tinh. Chúng trông như người đẹp, hiểu tiếng người, biết chuyện đã qua. Vì chúng mê rượu nên người ta dùng guốc mà bắt được. Nhốt cả trăm con chung một chuồng, khi muốn ăn thịt thì chúng tự đẩy con béo ra nộp, khóc mà từ biệt. Có lần người ta đem một con biếu quan huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) Phong Khê, lấy khăn phủ lên. Quan hỏi là vật gì, con tinh tinh liền nói từ trong lồng: "Chỉ có kẻ hầu này cùng một bình rượu thôi." Quan cười mà nhận, nuôi nó. Nó có thể truyền lại lời nói, người khác không biết (?).
(Trích Triều dã thiêm tái)

 Tiêu Phong

 Tiêu Phong, nguyên là huyện lệnh huyện Tuấn Nghi, sau khi thôi chức thì vợ mất (?). Đầu niên hiệu Khai Nguyên (đời Đường Huyền Tông, từ năm 713), ông đi chơi xa ở đất Thục, sáng tối uống rượu, đánh bạc với những nhà giàu ở đó. Một hôm, đã khuya ông một mình cưỡi ngựa về, gặp một cô thị tỳ như người quen cũ, đứng trước ngựa chuyển lời mời ông. Phong đang say, bèn cười mà đi theo, trong bụng cũng ngờ là người ta mời nhầm.

 Chốc lát đến một tòa dinh thự lớn, nhà cửa nguy nga. Người ta một mực mời vào, Phong bèn xuống ngựa đi vào. Một lát có hơn mười tỳ nữ ra, ai cũng mặc lụa là, đeo ngọc trai, cài lông trả, dung mạo đều xinh đẹp. Các tỳ nữ cùng nói phu nhân muốn ra chào. Phong còn đang kinh ngạc ngờ vực, thì có hai hàng nến hoa dẫn đường, thấy một chiếc quạt lớn che một cô gái chừng mười bảy, mười tám tuổi, dung nhan khác thường. Cô sai mở quạt ra, dẫn Phong lên vái chào ở nhà chính rồi ngồi. Trước sau bày rượu ngon, món quý, cho các cô gái tấu nhạc, rồi nâng chén vàng mời Phong.

 Phu nhân đòi giấy hoa tiên đỏ, viết một bài thơ tặng:
"Thiếp mất bạn uyên ương,
Chàng đang trôi nổi như bèo cọng.
Tuổi trẻ sau cơn say vui,
Chỉ sợ thiếp khổ công níu giữ."

 Phong nâng thơ đọc, ngẫm nghĩ hồi lâu mới uống cạn, lại rót chén vàng, rồi họa lại một bài tứ tuyệt (thơ bốn câu):
"Lòng vốn ở ngoài chuyện danh vọng, quan trường,
Rốt cuộc chẳng thẹn đi chơi ngông cuồng.
Lạc nhầm vào chốn Đào Nguyên (cõi tiên trong truyện người trần lạc vào gặp tiên nữ),
Nhà tiên đâu chịu giữ ta lại."

 Phu nhân đọc thơ, cười nói: "Ai bảo chàng lạc nhầm vào đây? Muốn không giữ lại e cũng chẳng được đâu." Phong cũng cười đáp: "Chỉ sợ không được giữ lại, chứ ai sợ bị giữ? Ngàn năm, vạn năm cũng được." Phu nhân rất vui, mặt rạng rỡ, bèn thong thả đứng dậy, giả say về trong màn, bảo Phong cùng ân ái vợ chồng.

 Đến sáng lại mở tiệc gấm, tiếng ca nhạc vang lừng, lại cùng Phong uống say. Nàng nói: "Thiếp là con gái quan Trưởng sử (quan phụ tá cao cấp) họ Tôn ở phủ Đô đốc. Thuở nhỏ lấy chồng là Vương Mậu (?), Vương Mậu đến Trường An làm khách rồi chết ở đó. Thiếp nay ở góa, may được gửi thân cho chàng, xin chàng đừng cho việc thiếp tự mai mối là lỗi. Hãy nhớ Trác Văn Quân nhà Trác Vương Tôn từng mến Tư Mã Tương Như mà cũng làm như vậy (Văn Quân góa chồng, tự bỏ nhà theo Tương Như)." Phong nghe những lời ấy, càng thêm quyến luyến, không ra khỏi nhà suốt hơn một tháng.

 Bỗng một hôm ông đi một mình, nói với chính mình: "Ta vốn học Thi, Thư để cầu danh vọng, chức quan. Nay danh và quan đều chưa vừa ý, mà lại sa đắm vào rượu chè, nữ sắc, hơn tháng không ra khỏi cửa, chẳng phải là bậc trượng phu." Tỳ nữ nghe được, thưa lại với phu nhân. Phu nhân nói với Phong: "Thiếp là con nhà quan, chàng là người trên đường làm quan, thiếp sánh đôi với chàng cũng chẳng thiệt gì cho nhau. Còn như chàng muốn lấy danh vọng, chức quan làm vẻ vang cho bản thân, thì đủ sức đến cửa khuyết vàng (cung điện nhà vua) bái kiến vua sáng. Thiếp đâu dám giữ khư khư chàng lại mà cản đường hiển đạt của chàng? Hà tất phải than thở như thế?" Phong nói: "Mong phu nhân thương ta, đừng để ta già uổng ở thành Thục."

 Phu nhân bèn đem vàng bạc châu báu tiễn Phong qua cửa ải. Đến ngã ba chia tay, nàng khóc mà từ biệt, lại tặng một chiếc vòng ngọc, dặn: "Hãy quý trọng mà cất giữ, đây là đồ chơi mẹ thiếp cho thiếp từ thuở nhỏ." Rồi nàng ngâm một bài thơ tiễn:
"Chức Nữ gặp gỡ (?) trên cầu Ô Thước (cầu do quạ đen bắc để Ngưu Lang, Chức Nữ gặp nhau mỗi năm một lần),
Cũng chẳng được bao lâu.
Hôm nay nơi tiễn chàng,
Thẹn nhắc chuyện cành liền cành (hai cây nối liền cành, tượng trưng vợ chồng gắn bó mãi)."

 Phong đọc thơ, nhận vòng ngọc, lòng xót xa vô cùng, bất giác rơi lệ, để lại bài thơ từ biệt:
"Chỉ cần giữ trọn nút đồng tâm (nút thắt tượng trưng hai lòng như một),
Chẳng phải nhọc làm thơ dệt gấm (tích Tô Huệ dệt bài thơ trên gấm gửi người chồng ở xa).
Tô Tần (thuyết khách thời Chiến Quốc, nghèo khó bỏ nhà đi, sau làm nên giàu sang) đi cầu phú quý,
Tự có ngày quay về."
Phu nhân xem thơ, nghẹn ngào hồi lâu, lại mời chén rượu vàng rồi chia tay.

 Phong tuy đã quyết chí về Kinh Lạc (kinh đô Trường An và Lạc Dương) cầu danh vọng, quan chức, nhưng vẫn thường buồn tiếc vì phải xa người đẹp. Vừa lên đường sạn đạo (đường gỗ bắc men vách núi), thấy đường hiểm trở, lòng càng buồn bực. Bỗng ngoảnh lại, xa xa thấy phu nhân chạy theo. Ông kinh ngạc, đứng chờ. Nàng vội đến trước mặt Phong, khóc mãi không thôi, nói: "Thiếp không nỡ xa chàng, nên lén chạy theo chàng. Không ngờ hôm nay lại được thấy mặt chàng. Xin chàng đưa thiếp về kinh đô." Phong vừa ngờ vừa mừng, bèn cùng nàng dắt nhau đến quán trọ phía trước.

 Đến lúc trời tối mịt, có hơn mười con tinh tinh kéo đến. Người vợ chạy ra xem, nhảy nhót mừng rỡ khác thường, rồi quay lại nói với Phong: "Chàng cũng chẳng đoái hoài đến thiếp mà đi về phía đông. Nay may có các bạn gái gọi thiếp về núi. Mong chàng tự giữ gìn." Nói xong hóa thành một con tinh tinh, cùng bầy bạn đuổi nhau chạy đi, không biết đi đâu.
(Trích Tiêu Tương lục)

 Quả nhiên

 Người vùng Kiếm Nam đi bắt quả nhiên, bắt được một con thì có thể bắt được vài chục con. Vì sao? Vì loài quả nhiên hễ có con bị thương thì cả họ tụ lại khóc thương, dẫu bị giết cũng không bỏ đi. Đây là hình dạng cầm thú mà lòng dạ con người. Còn Nhạc Dương (tướng nước Ngụy thời Chiến Quốc, từng ăn canh nấu bằng thịt con mình), Trương Nhân Nguyện, Sử Mâu (theo sách, đều là những kẻ tàn nhẫn với người thân) thì là hình dạng con người mà lòng dạ cầm thú.
(Trích Quốc sử bổ)

 Nhung

 Nhung là loài thuộc họ vượn khỉ. Con đực có bộ lông dài từ một thước đến một thước rưỡi, thường tự quý và giữ gìn (?) bộ lông như người mặc áo gấm thêu. Con quý nhất lông như màu vàng ròng, chính là thứ mà các quan lớn ngày nay dùng làm đệm ngồi cho ấm. Chúng sống trong núi sâu, mỗi bầy thường lên đến hàng nghìn hàng vạn con. Con đực mà nhỏ thì gọi là "nhung nô" (đầy tớ của nhung).

 Thợ săn đi bắt phần nhiều dùng cung bằng gỗ dâu và tên tẩm thuốc độc (?) để bắn. Con đực có lông dài, nghe tiếng người và chó thì bỏ bầy chạy trốn, quăng mình từ cành cây này sang cành cây khác, đi nhanh như bay, hoặc nấp mình trong đám cành rậm lá dày, vì tự biết lông mình đẹp, thợ săn ắt sẽ bắt. Còn con cái và nhung nô thì thong thả loanh quanh ăn, cây cối chẳng hề rung động mạnh, vì biết người ta không bắt chúng. Có con mang theo từ một đến mười con nhỏ, rất nhiều.

 Con đực nào trúng tên thì rút mũi tên ra ngửi, thấy có mùi thuốc thì bẻ gãy ném đi, nhíu mày buồn rầu, vịn cành ngồi xổm trên ngọn cây. Đến khi thuốc phát tác, co giật, tay chân rời rã, sắp rơi lại vồ lấy cành, như thế đến mấy chục lần. Tiếng nôn ọe, rên rỉ trước sau không khác gì người. Mỗi lần nước dãi trào ra miệng thì ngất lịm, tay buông, rơi xuống lưng chừng cây, lại vớ được một cành nhỏ treo mình. Một lúc sau sức không còn chịu nổi, bèn rơi xuống đất. Người và chó cùng ập tới, kết liễu (?) mạng nó.

 Thợ săn nếu không bắt được con lông đẹp thì bắn con cái. Con cái trúng tên thì gỡ con nhỏ ra khỏi mình. Gỡ ra rồi con nhỏ lại quay về ôm lấy thân mẹ, không chịu rời đi, thế là mẹ con cùng chết. Nếu người có lòng nhân trông thấy cảnh ấy, ắt không nỡ nằm trên da nó, ăn thịt nó. Kẻ không có lòng thương xót thì gan là sắt đá, người đó chính là cầm thú.

 Xưa kia Đặng Chi (tướng nước Thục thời Tam Quốc) bắn một con vượn, vượn con rút (?) mũi tên ra, lấy lá cây nhét vào vết thương. Đặng Chi nói: "Ta đã làm trái bản tính của muôn vật, ắt sẽ phải chết." Bèn ném tên xuống nước. Dân núi không hiểu biết, sao biết được tấm lòng của Đặng Chi?
(Trích Ngọc đường nhàn thoại)

 Thái Bình quảng ký, quyển 446

 <Bộ Tử (nhóm sách các nhà tư tưởng và tạp thuyết), loại Tiểu thuyết gia, nhóm Dị văn (chép chuyện lạ), sách Thái Bình quảng ký>

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua Càn Long nhà Thanh sai biên soạn)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video