Thái Bình Quảng Ký, quyển 466 — đời Tống, Lý Phưởng và những người khác biên soạn. Thủy tộc (các loài sống dưới nước), phần 3.
Cá
Hạ Cổn — Người đi biển Đông — Ao Côn Minh
Từ Cảnh Sơn — Phan Huệ Diên
Giới Tượng — Long Môn — Cá trong ao
Sông Thông Xuyên — Người đi biển — Âm hỏa
Bùi Trụ — Vương Mân Chi — Hàn Dũ
Người dân huyện Vân Hương — Khe Xích Lĩnh
Hạ Cổn
Vua Nghiêu sai Hạ Cổn trị thủy (khơi dòng, đắp đê để chống lụt). Chín năm không thành công, Cổn tự gieo mình xuống vực Vũ Uyên, hóa thành cá. Khi ấy cá dựng vây lưng, rung vảy, bơi ngang trên mặt sóng; ai thấy cũng gọi là tinh của sông Hoàng Hà. Vực Vũ Uyên thông nguồn với sông và biển.
Người thời thượng cổ dựng miếu thờ Cổn dưới chân núi Vũ Sơn, bốn mùa cúng tế, thường thấy con cá đen ấy cùng giao long (loài rồng sống dưới nước) vùng vẫy nổi lên, người xem đều kinh sợ.
Đến khi vua Thuấn sai ông Vũ khơi thông sông ngòi, định yên núi non, ông Vũ đi khắp mọi nơi dưới gầm trời, chỉ riêng không đặt chân lên đất núi Vũ Sơn. Khi vượt biển lớn thì có ba ba, rùa nổi lên làm cầu; khi vượt núi cao thì có rồng thần cõng đi. Đó đều là do đức của bậc thánh cảm động trời đất.
Chuyện Cổn hóa thân thì mỗi người nói một khác. Phép biến hóa thần kỳ thì như nhau, nhưng màu sắc, hình dạng thì khác nhau: có chỗ nói hóa thành cá, có chỗ nói hóa thành gấu vàng; bốn âm đọc lẫn lộn với nhau (?), chép đi chép lại thành sai lạc, nên đều ghi lại sơ lược. (Trích Thập Di Ký của Vương Tử Niên)
Người đi biển Đông
Xưa có người đi chơi biển Đông. Rồi gió dữ nổi lên, thuyền vỡ, sửa chữa không kịp, đành trôi theo sóng gió, không biết sẽ đến đâu. Trôi một ngày một đêm thì gặp một hòn đảo trơ trọi. Bạn đồng hành mừng rỡ, thả đá neo, buộc dây thuyền, lên đảo nấu ăn.
Thức ăn chưa chín thì hòn đảo chìm xuống. Những người còn ở trên thuyền chặt đứt dây neo, thuyền lại trôi dạt đi. Hòn đảo lúc nãy hóa ra là một con cá lớn, nó hút sóng, phun sóng, bơi đi nhanh như gió. Số người đứng trên đảo bị chết hơn mười người. (Trích Tây Kinh Tạp Ký)
Ao Côn Minh
Ở ao Côn Minh có tảng đá khắc thành hình cá kình (cá voi). Mỗi khi có sấm và mưa, con cá đá thường kêu gầm, vây và đuôi đều cử động. Đời Hán người ta cúng tế nó để cầu mưa, thường có linh nghiệm. (Trích Tây Kinh Tạp Ký)
Từ Cảnh Sơn
Ngụy Minh Đế đi chơi trên sông Lạc. Dưới nước có mấy con rái cá trắng, đẹp đẽ sạch sẽ, rất đáng yêu, nhưng hễ thấy người là bỏ đi. Vua muốn bắt mà rốt cuộc không bắt được.
Quan thị trung (chức quan hầu cận bên vua, giúp vua bàn việc) là Từ Cảnh Sơn tâu: "Thần nghe nói rái cá rất thích ăn cá đối, thích đến mức không tránh cả cái chết. Có thể dùng cá đối để lừa chúng." Bèn vẽ lên tấm ván hai con cá đối, treo ở trên bờ. Thế là bầy rái cá tranh nhau đuổi theo, trong chốc lát bắt được hết.
Vua rất khen, hỏi: "Nghe nói khanh giỏi vẽ, sao lại khéo đến thế?" Đáp: "Thần chưa từng cầm bút vẽ, nhưng việc người khác làm được thì mình cũng có thể làm gần được." Vua nói: "Thế là khéo dùng sở trường của mình vậy." (Trích Tục Tề Hài Ký)
Phan Huệ Diên
Phía đông thành Cao Uyển ở quận Bình Nguyên có bến Ngư Tân (Bến Cá). Tương truyền vào cuối đời Ngụy, quan phủ quân (quan đứng đầu một quận) ở Bình Nguyên họ Phan, tên chữ là Huệ Diên, từ Bạch Mã lên thuyền đi nhận chức, cái túi đựng thẻ tính cầm trong tay rơi xuống nước. Trong túi vốn có một lạng chung nhũ (thạch nhũ đá vôi, dùng làm vị thuốc).
Ông làm quan ở quận được ba năm thì sông Tế tràn lụt, người ta bắt được một con cá dài ba trượng, rộng năm thước (một trượng bằng mười thước, mỗi thước đời ấy khoảng hai mươi lăm, hai mươi sáu phân). Mổ bụng cá ra thấy chính cái túi rơi xuống nước năm trước, cây kim vàng vẫn còn, còn chung nhũ thì tiêu hết. Con cá ấy lấy ra được mấy chục hộc mỡ (hộc là đơn vị đong, bằng mười đấu). Người thời ấy lấy làm lạ. (Trích Dậu Dương Tạp Ký)
… thấy có người biếu con cá lớn, (Giới Tượng) nói: "Tạm phiền con cá này đến chỗ Hà Bá (thần sông)." Bèn viết chữ bằng mực son lên giấy, nhét vào miệng cá rồi ném xuống nước. Một lúc sau cá quay về, nhảy lên bờ, nhả ra thư trả lời, màu xanh đen như lá cây, rồi thư bay đi.
Lại có lần Giới Tượng cùng chủ nước Ngô ngồi trên lầu, thấy dân địa phương làm lễ cầu mưa. Ông nói: "Mưa thì dễ có thôi." Liền viết bùa đặt ở miếu thờ thần đất, trong chốc lát mưa lớn đổ xuống, nước chảy ngập tràn. Vua hỏi: "Trong nước có cá không?" Ông lại viết bùa ném xuống nước, chỉ lát sau có mấy trăm con cá lớn, vua sai người bắt về làm món ăn. (Trích Thần Tiên Truyện)
Giới Tượng
Giới Tượng cùng chủ nước Ngô bàn về vị ngon của cá đối. Ông bèn đào một cái hố ngay giữa sân cung điện, múc nước đổ đầy, rồi xin cần câu, móc mồi thả câu. Chỉ lát sau câu được cá đối. Vua vừa kinh ngạc vừa mừng, liền sai đầu bếp thái cá ra ăn. (Trích Thần Tiên Truyện)
Long Môn
Núi Long Môn ở địa giới Hà Đông. Vua Vũ đục núi mở thành một cái cửa rộng hơn một dặm, sông Hoàng Hà từ giữa đó chảy xuống, hai bên bờ xe ngựa không qua lại được. Mỗi độ cuối xuân có cá chép vàng bơi ngược dòng lên; con nào vượt lên được thì hóa thành rồng.
Lại có Lâm Đăng nói: dưới chân Long Môn, mỗi năm vào tháng cuối mùa xuân, có cá chép vàng từ biển và các sông tranh nhau kéo đến. Trong một năm, số cá vượt được Long Môn không quá bảy mươi hai con. Vừa vượt qua Long Môn thì liền có mây mưa đi theo, lửa trời từ phía sau đốt cháy đuôi, thế là hóa thành rồng. Nước ở Long Môn sâu, phóng vọt xuống như tên bắn, chảy xuống bảy dặm, sâu ba dặm. (Trích Tam Tần Ký)
Cá trong ao
Sách Phong Tục Thông nói: "Cửa thành cháy, vạ lây đến cá trong ao." Thuyết cũ cho rằng "Trì Trọng Ngư" là họ tên một người, nhà ở cạnh cửa thành nước Tống; cửa thành cháy, lửa lan đến nhà ông, Trọng Ngư bị chết cháy.
Lại có thuyết nói: cửa thành nước Tống bị cháy, người ta múc nước trong ao để dội lửa, ao cạn khô, cá đều phơi mình ra mà chết. Câu ấy ví với việc điều ác lan rộng, làm hại lây cả người lương thiện, cẩn trọng. (Trích Phong Tục Thông)
Sông Thông Xuyên
Trong địa giới Thông Xuyên có nhiều rái cá, con nào cũng có chủ nuôi, đều ở trong hang dọc bờ sông. Khi rái cá vào hang thì người ta cắm lông đuôi chim trĩ trước cửa hang, rái cá liền không dám ra; rút lông đi thì nó mới ra.
Rái cá bắt được cá thì nhất định phải mang lên bờ, người liền giành lấy; bắt được nhiều rồi mới để cho nó tự ăn. Ăn no thì người gõ tấm ván để lùa nó về, lại cắm lông trĩ vào, nó không dám ra nữa. (Trích Triều Dã Thiêm Tái)
Người đi biển
Xưa có người đi biển, gặp một hòn đảo cây cối rất tươi tốt, bèn buộc thuyền lên bờ, nhóm bếp (?) bên mép nước. Cơm mới nấu được nửa chừng thì cả khu rừng chìm xuống nước. Người ấy vội chặt đứt dây neo mới thoát đi được. Nhìn kỹ thì ra đó là một con cua khổng lồ. (Trích Dị Vật Chí)
Âm hỏa
Cá và trai sò sinh ra ở biển, nếu đặt ở chỗ tối thì phát sáng; người mới thấy lần đầu thường cho là quái lạ. Người địa phương thường suy xét lẽ ấy: có lẽ vì chúng là vật do nước mặn sinh ra. Nước trong biển gặp những vật thuộc âm (thuộc về phía tối, lạnh, theo thuyết âm dương) thì sóng sáng lên như lửa cháy khắp mặt biển; lấy vật gì đập vào thì ánh sáng tóe ra như đốm lửa, như sao sa; khi có trăng thì không thấy nữa.
Bài Hải phú (bài phú tả biển) của Mộc Hư có câu "âm hỏa (lửa âm — thứ ánh sáng lạnh phát ra trong bóng tối ở biển, không phải lửa thật) âm thầm cháy (?)", phải chăng là nói điều này? (Trích Lĩnh Nam Dị Vật Chí)
Bùi Trụ
Đời Đường, năm Khai Nguyên thứ bảy, Bùi Trụ làm đô đốc (quan đứng đầu, nắm cả việc quân lẫn việc cai trị một vùng) ở Quảng Châu. Một đêm giữa mùa thu, giọt nước trong đồng hồ nước chưa nhỏ hết (tức là đêm chưa tàn), bỗng nhiên trời sáng, sao và trăng đều biến mất, chim chóc bay lượn kêu hót. Cả quận kinh ngạc, chưa hiểu vì sao thì trời đã thành ban ngày.
Bùi công bèn mặc áo đội mũ chỉnh tề đi ra, thì tướng lĩnh và quan lại trong quân, trong châu đã tụ họp ở cổng. Ông vội cho gọi các quan phụ tá và khách khứa; họ đến đều lấy làm lạ, chỉ cho rằng mọi người bị lầm lẫn, vốn không thể nửa đêm mà sáng. Liền hỏi quan coi đồng hồ nước, ông này đáp: "Bình thường thì đêm nay mới đến canh ba, còn chưa tới sáng."
Bùi công không đoán ra được đầu đuôi, bèn giữ khách khứa lại ở sảnh làm việc, cùng đợi mặt trời mọc. Rất lâu sau, trời lại tối sầm, cảnh đêm y như lúc trước, quan lại phải cầm đuốc mà về.
Sáng hôm sau, Bùi công triệu tập đông đủ người trong quân phủ để hỏi han lời giải thích, nhưng không ai giải thích được. Ông bèn sai người đi khắp bốn phía dò hỏi, thì cả vùng đều như vậy. Lại sai người lên phía bắc dò hỏi đến Tương Lĩnh, thì phía bắc Tương Lĩnh không có chuyện ấy.
Mấy tháng sau, có thuyền buôn từ phương nam xa xôi đến, nói với người trong quận rằng: "Đêm mười một tháng tám, thuyền chúng tôi đang đi, bỗng gặp một con ngao (rùa biển khổng lồ trong truyền thuyết) lớn trồi lên khỏi mặt biển, ngẩng đầu nhìn về phía bắc, hai mắt sáng như mặt trời, soi sáng nghìn dặm, vật nhỏ như sợi lông cũng đều nhìn thấy. Rất lâu sau nó lại lặn xuống, trời đêm trở lại như cũ." Đối chiếu thời gian thì chính là đêm Bùi công tụ họp khách khứa và quan thuộc. (Trích Tập Dị Ký)
Vương Mân Chi
Đời Đường, Vương Mân Chi ở núi Lao Sơn, sai người báo với thái thú (quan đứng đầu một quận) Lang Gia là Hứa Giới Ngôn rằng: "Ở thôn Kỳ Sa, huyện Lâm Nghi thuộc quận của ngài có cá nghịch lân (cá có vảy mọc ngược), tôi cần nó để pha chế thuốc." (Chú: cá nghịch lân, sách tiên kinh — sách của người tu tiên — gọi là nhục chi, tức thứ "linh chi bằng thịt", ăn vào giúp sống lâu, cho nên muốn dùng để pha thuốc.) "Mong được gặp thái thú ở đó."
Giới Ngôn nhận lời, liền sai thôn Kỳ Sa chuẩn bị sẵn lương thực đồ dùng để đón đợi Thái Hòa tiên sinh (tức Vương Mân Chi). Tiên sinh gặp Giới Ngôn xong, Giới Ngôn sai người đánh cá đi bắt thứ cá được yêu cầu.
Phía tây thôn Kỳ Sa có một vùng nước, chiều nam bắc dài mấy trăm bước, chiều đông tây rộng mười trượng, nước màu đen, sâu thăm thẳm, trên bờ có đền thờ thần. Các cụ già trong làng nói với Giới Ngôn:
"Mười năm trước, có cậu thiếu niên trong thôn câu ở vùng nước này, mắc phải một vật hình thù rất to, kéo không lên. Bèn thả mấy chục lưỡi câu, mới kéo được cái đầu nó lên, trông như mãnh thú, mắt nhắm nghiền, đầu to như bánh xe.
Người làng tưởng nó đã chết, lấy dây trói buộc, quấn vào gốc cây, mười người cùng kéo. Con mãnh thú bỗng mở mắt, gầm lên vang dội như sét đánh; những người đứng gần bị chấn động mà chết hơn mười người, lại có hai mươi người vì kinh sợ mà hoảng loạn bỏ chạy (?), bị mất hồn mất vía thành bệnh. Con mãnh thú trở về dưới nước. Người ta bèn dựng đền miếu cầu khấn nó, gặp lụt hay hạn hán đều có ứng nghiệm. Còn cá nghịch lân thì chưa từng có."
Giới Ngôn bèn thôi. (Trích Kỷ Văn)
Hàn Dũ
Đời Đường, Hàn Văn công Dũ, sau làm thị lang bộ Lại (quan phó ở bộ coi việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại), từng từ chức thị lang bộ Hình (quan phó ở bộ coi việc hình pháp, xét xử) bị giáng xuống làm thái thú Triều Dương.
Trước đó, phía tây quận có một cái đầm lớn, trong đầm có con cá sấu dài chừng hơn trăm thước. Mỗi lần nó nổi giận thì nước đầm sôi sục, rừng núi như rung chuyển. Trâu ngựa của dân hễ đến gần bờ nước là bị nó hút vào nuốt chửng, chớp mắt đã hết. Số bị hại không đếm xuể. Dân khổ vì nó đã nhiều năm.
Đến khi Hàn Dũ làm thứ sử (quan đứng đầu một châu, quận) ở đó, đến nơi được ba ngày, ông hỏi dân có điều gì khổ sở, mọi người đều nói: "Là con cá sấu trong đầm phía tây quận."
Dũ nói: "Ta nghe nói lòng chí thành có thể cảm động được thần linh. Xưa Lỗ Cung làm quan cai trị huyện Trung Mâu, chim trĩ trở nên thuần, châu chấu tránh xa; Hoàng Bá cai trị Cửu Giang, hổ đều bỏ trốn. Thế mới biết sự cảm hóa của chính sự tốt có thể cảm hóa được cả cầm thú."
Ông liền sai viên thuộc lại bày lễ vật gồm thịt con vật tế và rượu ngọt ở bên đầm, rồi khấn rằng: "Mày là loài dưới nước, chớ làm hại người sống." Khấn xong thì rưới rượu xuống.
Đêm ấy, phía tây quận có tiếng gió và sấm vang động cả núi đồi, đến nửa đêm mới dứt. Hôm sau dân làng ra xem thì nước đầm đã cạn khô. Ông sai người lần theo dấu vết, đến chỗ cách đầm sáu mươi dặm về phía tây thì thấy nó đã chọn chỗ khác làm đầm, con cá sấu lớn cũng theo đó mà dời đi. Từ đó dân trong quận thoát được tai họa.
Vì vậy, lang trung bộ Công (quan cấp trung trong bộ coi việc xây dựng, thủ công) là Hoàng Phủ Thực khi soạn bài bia thần đạo (bia dựng bên con đường dẫn vào mộ, ghi công trạng người đã mất) cho Hàn Dũ có thuật rằng: "Ông Hình bộ làm thái thú Triều Dương, người Lão (dân tộc thiểu số) trong các động núi và người man ngoài biển đều vui vẻ quy phục, cá sấu, sâu hại lúa và cua không còn làm hại dân và vật (?)" — có lẽ chính là nói chuyện này. (Trích Tuyên Thất Chí)
Người dân huyện Vân Hương
Đời Đường, cuối niên hiệu Nguyên Hòa, ở huyện Vân Hương, châu Quân có một người dân bảy mươi tuổi, nuôi hơn mười con rái cá, sống bằng nghề bắt cá. Cách một ngày ông thả chúng ra một lần. Lúc sắp thả, trước hết nhốt chúng trong cửa cống của một con mương sâu cho đói, rồi mới thả ra. Ông không phải nhọc công giăng lưới mà thu lợi rất nhiều.
Khi ông vỗ tay gọi, cả bầy rái cá đều kéo đến, bám vạt áo, dựa vào đầu gối, thuần như chó giữ nhà. Lang trung bộ Hộ (quan cấp trung trong bộ coi việc hộ khẩu, thuế má) là Lý Phúc đã tận mắt thấy chuyện này. (Trích Dậu Dương Tạp Trở)
Khe Xích Lĩnh
Dưới núi Xích Lĩnh ở châu Hấp có một con khe lớn. Tục truyền xưa có người đắp đập chắn cá ngang khe, cá không bơi xuống được, nửa đêm bèn bay qua ngọn núi này. Người ấy liền giăng lưới trên núi để bắt. Có con bay vượt qua được lưới, có con bay không qua mà hóa thành đá. Nay mỗi khi trời mưa, những hòn đá ấy liền đỏ lên, nên gọi núi là Xích Lĩnh (núi Đỏ); huyện Phù Lương cũng nhân đó mà có tên (Phù Lương nghĩa là "đập chắn cá").
Xét bài Ngô đô phú (bài phú tả kinh đô nước Ngô) có câu "cá văn diêu (loài cá có cánh, biết bay) đêm bay mà vướng dây câu", có lẽ chính là chuyện này. (Trích Hấp Châu Đồ Kinh)
Thái Bình Quảng Ký, quyển 466
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do triều Thanh biên soạn theo lệnh vua)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video