Thái Bình Quảng Ký (bộ sách lớn gom chép các truyện lạ, biên soạn vào đời Tống), quyển 471. Đời Tống, Lý Phưởng cùng những người khác biên soạn. Mục Thủy tộc (các loài sống dưới nước), phần 8.
Loài dưới nước hóa thành người
Đặng Nguyên Tá; Họ Diêu; Họ Tống
Con gái họ Sử; Người đánh cá
Người hóa thành loài dưới nước
Con gái họ Hoàng; Mẹ của Tống Sĩ Tông; Mẹ của Tuyên Khiên
Người Giang Châu; Độc Giác; Tiết Vĩ
Loài dưới nước hóa thành người
Đặng Nguyên Tá
Đặng Nguyên Tá là người Dĩnh Xuyên, đi học xa ở đất Ngô. Ông thích tìm non nước, hễ nơi nào có cảnh đẹp thì không nơi nào không đi xem khắp. Nhân đến thăm quan huyện lệnh huyện Trường Thành, được tiếp đón, kể chuyện cũ, uống rượu thỏa thích rồi từ biệt. Trên đường đến Cô Tô, ông đi lạc vào một lối mòn rất hiểm trở, quanh co, đi hơn mười dặm mà không gặp nhà ai, chỉ thấy cỏ dại um tùm.
Lúc ấy trời đã tối. Nguyên Tá rướn cổ nhìn về phía trước, chợt thấy ánh đèn, nghĩ là có nhà người ở, bèn tìm đến xin trú. Đến nơi thì thấy một túp nhà nhỏ như vỏ ốc, chỉ có một cô gái chừng hai mươi tuổi. Nguyên Tá xin trú, nói: "Tôi chiều nay đến Trường Thành thăm bạn, nhân say mà về, lạc vào đường này. Nay đã khuya, nếu cứ đi tiếp thì sợ bị thú dữ làm hại. Mong cô cho tôi ở nhờ một đêm, tôi đâu dám quên ơn." Cô gái nói: "Người lớn trong nhà đi vắng, biết làm sao đây? Huống chi nhà lại nghèo, không có chăn chiếu tử tế. Nếu ngài không chê thì xin vâng lời."
Nguyên Tá đói, bèn ở lại. Cô gái dọn một cái giường đất, trải cỏ mềm lên. Ngồi xong, cô dọn cơm, Nguyên Tá đang đói nên ăn, thấy ngon vô cùng. Rồi cô gái đến ngủ cùng Nguyên Tá. Đến sáng, Nguyên Tá chợt thấy mình nằm giữa ruộng, bên cạnh có một con ốc to bằng cái thăng (đồ đong thóc). Nguyên Tá nghĩ đến những món đêm qua đã ăn, trong lòng rất bất an, bèn nôn ra xem thì toàn là bùn xanh. Nguyên Tá than thở hồi lâu, nhưng không làm hại con ốc. Từ đó Nguyên Tá dốc lòng theo Đạo giáo, dứt hẳn việc đi chơi đây đó. (Trích sách Tập Dị Ký)
Họ Diêu
Ông họ Diêu ở quân Tĩnh Hải, Đông Châu (quân: một đơn vị hành chính có đóng quân), dẫn người dưới quyền đi bắt cá biển để nộp đồ cống hằng năm. Lúc ấy đã sắp hết hạn mà bắt được rất ít cá, ông đang lo thì bỗng trong lưới vớ được một người, da đen, khắp mình mọc lông dài, chắp tay đứng. Hỏi thì không đáp. Người lái thuyền biển nói: "Đây là cái gọi là 'người biển', gặp nó ắt có tai họa, xin giết nó đi để chặn tai vạ." Ông Diêu nói: "Đây là vật thần, giết nó không lành." Bèn thả ra và khấn: "Nếu ngươi có thể lùa đàn cá đến cho ta, để ta khỏi mắc tội thiếu sót trong chức phận, thì quả thật ngươi là thần." Người lông đi giật lùi, đi trên mặt nước mấy chục bước rồi chìm mất. Hôm sau quả nhiên bắt được rất nhiều cá, gấp đôi những năm thường. (Trích sách Kê Thần Lục)
Họ Tống
Viên lại (người làm việc giấy tờ, chức nhỏ) họ Tống trong quân Giang Tây, có lần đi mua gỗ đến Tinh Tử, thấy ở bờ sông người tụ tập ồn ào, thì ra người đánh cá bắt được một con giải lớn (loài rùa lớn sống ở nước ngọt). Con giải thấy ông Tống thì cứ ngoái nhìn mãi, ông Tống liền bỏ ra một nghìn đồng tiền chuộc nó, thả xuống sông.
Mấy năm sau, ông đậu thuyền ở Long Sa, bỗng có một người đầy tớ đến nói: "Ngài trưởng sử họ Nguyên (trưởng sử: chức quan phụ tá đứng đầu các thuộc quan) cho mời." Ông Tống ngơ ngác, không biết là trưởng sử nào. Đi theo, thoắt cái đã đến một dinh quan, vị quan ra đón, mời ngồi rồi hỏi: "Ông còn nhận ra tôi không?" Ông Tống nghĩ mãi, thật chưa từng quen. Vị ấy lại hỏi: "Ông có nhớ việc thả con giải xuống sông ở Tinh Tử không?" Đáp: "Có." – "Tôi chính là con giải đó (chữ 'Nguyên' trong họ đọc giống chữ 'giải'). Trước kia tôi có tội, Thượng Đế bắt đày làm loài dưới nước, bị người đánh cá bắt giữ. Nếu không có ơn của ông thì xương tôi đã mục rồi. Nay tôi đã được làm trưởng ở Cửu Giang.
Sở dĩ mời ông đến là có việc muốn báo đáp: con trai ông là cậu nọ, số phải chết đuối, tên đã có trong sổ ở đây. Mấy hôm nữa, thần núi Minh Sơn sắp đi chầu Lư Sơn, sứ giả đi đường ắt kèm gió to mưa lớn, con ông sẽ chết vào lúc ấy. Nay có một người cùng họ cùng tên, cũng phải chết đuối, chỉ là hạn chết đến sớm hơn vài năm tháng mà thôi. Tôi sẽ lấy người ấy thế vào. Con ông nên mau lên bờ trốn tránh, nếu không thì không thoát được." Ông Tống cảm tạ rồi ra về, bất giác đã thấy mình ở bên thuyền. Mấy ngày sau quả nhiên có tai họa sóng gió, người chết rất nhiều, nhưng con trai ông Tống rốt cuộc thoát nạn. (Trích sách Kê Thần Lục)
Con gái họ Sử
Con gái nhà họ Sử ở thôn Ngũ Đàn, huyện Lật Thủy, nhân đi cấy ruộng mệt nên nằm nghỉ, thấy một vật có vảy, có sừng, có vuốt, có cựa, trông rất đáng sợ, đến đè lên mình. Sau đó cô có thai, sinh ra một con cá chép, nuôi trong chậu. Mấy hôm nó lớn dần, bèn đem thả xuống ghềnh Kim Lại. Ít lâu sau, người trong thôn cắt cỏ lỡ tay chặt đứt đuôi nó, con cá liền vùng nhảy bỏ đi, gió mưa theo nó, đến Thái Hồ mới thôi. Nhà họ Sử cũng dần giàu lên. Về sau cô gái mất, mỗi năm đến tết Hàn thực (tết ăn đồ nguội, khoảng đầu tháng ba âm lịch, là dịp tảo mộ), con cá ấy lại cùng đàn cá đến trước mộ một lần. Đến nay thì cứ mỗi năm nhuận mới đến một lần.
Lại có người đánh cá tên Lý Hắc Thát, thường giăng lưới trên sông, bỗng vớt được một đứa bé dài chừng ba thước. Lưới bị nhớt dãi rối quấn chặt, mười ngày gỡ không ra. Có một đạo sĩ thấy, bảo: "Có thể lấy nước sắt nấu chảy mà rót vào." Làm theo lời ấy thì gỡ được. Nhìn đứa bé, miệng, mũi, mày, tóc như vẽ, nhưng không có mắt, trong miệng còn hơi rượu. Mọi người sợ, lại ném xuống sông. (Trích sách Kê Thần Lục)
Người đánh cá
Gần đây có người đánh cá đậu thuyền dưới núi Mã Đương. Trăng sáng, gió lặng, thấy một con giải lớn ra khỏi nước, bò lên đỉnh núi, vươn đầu nhìn bốn phía. Lát sau, giữa dòng sông nổi lên một chiếc thuyền hoa, có hơn mười người đang (?) uống rượu, ca kỹ đàn hát, bày biện rất linh đình, mời rượu qua lại hồi lâu. Từ thượng nguồn có một chiếc thuyền lớn xuôi xuống, tiếng chèo vang dội đến chỗ tiệc, thuyền hoa liền chìm mất. Con giải lúc trước cũng xuống núi, chưa tới nước thì bỗng chết bên bờ. Có lẽ thần sông sai con giải này canh gác, mà nó không biết thuyền lớn đến, nên bị giết. (Trích sách Kê Thần Lục)
Người hóa thành loài dưới nước
Mẹ họ Hoàng
Đời vua Linh Đế nhà Hậu Hán, bà mẹ nhà họ Hoàng ở Giang Hạ tắm rồi hóa thành con giải, lặn vào vực sâu. Về sau thỉnh thoảng lại hiện ra. Lúc mới tắm bà cài một cây trâm bạc, đến khi hiện ra thì trâm vẫn còn trên đầu. (Trích sách Thần Lục)
Mẹ của Tống Sĩ Tông
Mẹ của Tống Sĩ Tông ở Thanh Hà, đời Ngụy, vào mùa hè trong niên hiệu Hoàng Sơ, tắm trong phòng tắm, bảo con cái trong nhà đóng cửa lại. Người nhà nhìn qua lỗ thủng trên vách, thấy trong chậu nước tắm có một con giải lớn. Bèn mở cửa, lớn bé đều vào, nó chẳng hề đáp lại ai. Cây trâm bạc bà cài từ trước vẫn còn trên đầu. Mọi người cùng canh giữ, khóc lóc mà không biết làm sao. Nó bò ra ngoài, đi rất nhanh, đuổi không kịp, liền xuống nước. Mấy hôm sau, nó bỗng trở về, đi quanh khắp nhà cửa như lúc sống, chẳng nói gì rồi lại đi. Người đương thời cho rằng Sĩ Tông nên làm tang (?). Sĩ Tông cho rằng hình dạng mẹ tuy đã đổi nhưng sự sống vẫn còn, nên rốt cuộc không làm tang (?). Chuyện này giống chuyện bà mẹ họ Hoàng ở Giang Hạ. (Trích sách Tục Sưu Thần Ký)
Mẹ của Tuyên Khiên
Năm Bảo Đỉnh thứ nhất đời Tôn Hạo nước Ngô, mẹ của Tuyên Khiên ở Đan Dương, tám mươi tuổi, nhân tắm mà hóa thành con giải. Anh em Khiên đóng cửa canh giữ, đào trong nhà một cái hố lớn, đổ đầy nước, con giải liền xuống hố bơi lội. Được nhiều ngày, nó bỗng vươn cổ nhìn ra ngoài, rình lúc cửa hé mở liền tự nhảy ra, đến một cái đầm ở xa, rồi không thấy nữa. (Trích sách Quảng Cổ Kim Ngũ Hành Ký)
Người Giang Châu
Cuối đời Tấn, có người ở Giang Châu hơn trăm tuổi, trên đỉnh đầu mọc sừng. Về sau nhân xuống dòng sông trước nhà mà hóa thành cá chép, sừng vẫn còn trên đầu. Từ đó thỉnh thoảng lại về chốc lát, dáng vẻ như lúc sống, uống rượu với con cháu vài ngày rồi lại đi. Từ cuối đời Tấn trở về sau thì tuyệt không thấy nữa. (Trích sách Quảng Cổ Kim Ngũ Hành Ký)
Độc Giác
Độc Giác là người quận Ba, tuổi chừng mấy trăm, người đời không còn biết tên thật. Trên đỉnh đầu ông mọc một cái sừng, nên gọi là Độc Giác (một sừng). Có khi ông bỗng bỏ đi nhiều năm, có khi mấy chục ngày không nói. Đến khi nói điều gì thì ý tứ (?) tinh tế sâu xa, không ai lường được. Nơi ông ở chỉ dùng đức mà cảm hóa người, cũng thường dạy bảo khuyên răn. Một hôm ông từ biệt người nhà, nhân xuống dòng sông trước nhà mà hóa thành cá chép, sừng vẫn còn trên đầu. Về sau thỉnh thoảng lại về chốc lát, dáng vẻ như lúc sống, cùng con cháu uống rượu ăn tiệc (?) vài ngày rồi lại đi. (Trích sách Thuật Dị Ký)
Tiết Vĩ
Tiết Vĩ, năm Càn Nguyên thứ nhất đời Đường, làm chủ bạ (chức quan coi sổ sách giấy tờ của huyện) huyện Thanh Thành thuộc Thục Châu, cùng làm việc một lúc với huyện thừa (phó quan của huyện) Trâu Bàng, và các huyện úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) Lôi Tế, Bùi Liêu. Mùa thu năm ấy, Vĩ bệnh bảy ngày, bỗng lịm đi như người đã chết, gọi liên tục không thưa, nhưng chỗ ngực vẫn còn hơi ấm (?). Người nhà không nỡ khâm liệm ngay, ngồi quanh canh chừng.
Qua hai mươi ngày, ông bỗng thở dài một hơi rồi ngồi dậy, hỏi người nhà: "Ta không biết đã mấy ngày (?) không biết gì việc ở cõi người rồi?" Đáp: "Hai mươi ngày rồi." – "Hãy xem giúp ta các quan có đang sắp ăn gỏi cá không. Bảo rằng ta đã tỉnh lại rồi, có chuyện rất lạ, mời các ông dừng đũa đến nghe." Người đầy tớ chạy đi xem, các quan quả đang sắp ăn gỏi cá, bèn báo lại; tất cả đều thôi ăn mà đến.
Vĩ hỏi: "Các ông có sai Trương Bật, đầy tớ của quan ty hộ (chức quan coi việc hộ tịch, thuế má), đi tìm cá không?" Đáp: "Có." Lại hỏi Trương Bật: "Người đánh cá Triệu Cán giấu con cá chép to, đem con nhỏ ra nộp. Ngươi tìm được con cá bị giấu trong đám lau, mang nó về; vừa vào cổng huyện thì viên lại ty hộ ngồi bên đông cổng, viên lại củ tào (bộ phận coi việc xét hỏi, bắt lỗi) ngồi bên tây cổng, đang đánh cờ. Vào đến thềm thì ông Trâu, ông Lôi đang đánh bạc, ông Bùi đang ăn đào. Bật thưa việc Cán giấu cá to, ông Bùi Ngũ (ông Bùi thứ năm trong nhà) sai đánh roi Cán. Rồi giao cho người nấu bếp tên Vương Sĩ Lương, hắn vui vẻ giết cá, có phải không?" Mọi người hỏi lại nhau, quả đúng như thế. Mọi người hỏi: "Sao ông biết được?" Đáp: "Con cá chép vừa bị giết lúc nãy chính là ta." Mọi người kinh hãi nói: "Xin được nghe chuyện ấy."
Vĩ kể: "Lúc ta mới ốm, bị bệnh hành, gần như không chịu nổi, bỗng mê đi quên cả bệnh tật, vì sợ nóng muốn tìm chỗ mát, bèn chống gậy (?) đi ra, không biết là mình đang mơ. Ra khỏi thành rồi, lòng ta hớn hở, chim trong lồng, thú trong cũi được thoát ra cũng không sướng bằng ta. Dần dần vào núi, đi trong núi lại càng bức bối, bèn xuống chơi bên bờ sông. Thấy đầm sông sâu và trong, sắc thu đáng yêu, gợn sóng nhẹ không động, mặt nước như gương in cả khoảng trời xa. Bỗng ta nảy ý muốn tắm, bèn cởi áo trên bờ, nhảy ùm xuống. Từ nhỏ ta quen chơi nước, từ khi lớn lên thì tuyệt không đùa nghịch nữa, nay gặp dịp thỏa thích thế này, thật hợp với lòng ước bấy lâu.
Ta bèn nói: 'Người bơi không sướng bằng cá. Làm sao mượn được thân cá mà bơi lội khỏe khoắn?' Bên cạnh có một con cá nói: 'Chỉ sợ ông không muốn thôi. Muốn hóa hẳn thành cá cũng dễ, huống chi chỉ mượn tạm thân cá. Tôi sẽ lo việc ấy cho ông.' Nói rồi dứt khoát bỏ đi. Chưa bao lâu, có một người đầu cá, cao mấy thước, cưỡi con cá nghê (một loài cá lớn) đến, mấy chục con cá theo hầu dẫn đường, tuyên đọc chiếu của Hà Bá (thần sông) rằng:
'Ở thành và bơi dưới nước, nổi hay chìm là hai đường khác nhau; nếu không phải điều mình ưa thì không hiểu được lẽ sóng nước. Chủ bạ họ Tiết lòng ưa bơi chốn nước sâu, chân mong nơi thong thả rộng rãi, vui cảnh mênh mông, phóng lòng nơi sông trong, chán cảnh núi non hiểm trở, muốn rút trâm bỏ mũ quan (bỏ chức quan) nơi cõi đời hư ảo, tạm theo loài có vảy mà biến hóa, chứ không phải hóa hẳn thân, vậy tạm cho làm con cá chép đỏ ở đầm phía Đông. Than ôi! Cậy sóng dài mà lật thuyền thì mắc tội trong cõi tối; không thấy lưỡi câu nhỏ mà tham mồi thì bị hại ở cõi sáng. Chớ có đánh mất thân mình mà làm xấu hổ đồng loại, ngươi hãy gắng lên!'
Nghe xong ta nhìn lại mình thì đã mang hình cá rồi. Thế là ta thả mình mà bơi, ý muốn đến đâu là tới đó, trên sóng dưới đáy đầm đâu đâu cũng thong dong, Tam Giang Ngũ Hồ (ba sông năm hồ, chỉ khắp sông hồ) gần như đã vùng vẫy khắp cả. Nhưng vì được giao ở đầm phía Đông nên chiều nào cũng phải về. Chợt đói lắm, tìm thức ăn không được, men theo thuyền mà bơi, bỗng thấy Triệu Cán thả câu, mồi thơm phức. Trong lòng cũng biết phải giữ mình, không ghé miệng vào, tự nhủ: 'Ta là người, chỉ tạm làm cá, không tìm được thức ăn mà lại đi nuốt lưỡi câu sao?' Bèn bỏ đi. Một lúc sau càng đói hơn, ta nghĩ: 'Ta là quan, chỉ đùa mà mang hình cá, dẫu có nuốt lưỡi câu, Triệu Cán há dám giết ta? Hẳn phải đưa ta về huyện thôi.' Bèn nuốt mồi.
Triệu Cán kéo dây câu lên, tay Cán sắp chạm tới, ta gọi hắn liên hồi, Cán không nghe, lấy dây xâu qua mang ta, buộc vào đám lau. Lát sau Trương Bật đến nói: 'Quan thiếu phủ (cách gọi huyện úy) họ Bùi mua cá, cần con to.' Cán nói: 'Chưa được cá to, có mấy con nhỏ hơn mười cân.' Bật nói: 'Ta vâng lệnh lấy cá to, cần gì con nhỏ.' Bèn tự tìm trong đám lau, được ta thì xách lên. Ta lại nói với Bật: 'Ta là chủ bạ huyện ngươi, hóa hình làm cá bơi trên sông, sao ngươi không lạy ta?' Bật không nghe, xách ta mà đi, ta chửi mãi không thôi, hắn rốt cuộc chẳng ngó ngàng.
Vào cổng huyện, thấy các viên lại đang ngồi đánh cờ, ta đều kêu to, chẳng ai đáp, chỉ cười nói: 'Con cá dễ sợ thật, hơn ba bốn cân.' Rồi vào đến thềm, ông Trâu, ông Lôi đang đánh bạc, ông Bùi đang ăn đào, ai cũng mừng vì cá to, giục giao ngay cho bếp (?). Bật thưa việc Cán giấu cá to, đem con nhỏ nộp, ông Bùi giận, sai đánh roi hắn. Ta kêu các ông: 'Ta là đồng liêu của các ông, nay bị giết mà các ông rốt cuộc không tha, lại giục giết, như thế là có lòng nhân sao?' Ta kêu to mà khóc, ba ông chẳng đoái hoài, giao cho người làm gỏi tên Vương Sĩ Lương. Hắn đang mài dao, mừng rỡ quăng ta lên bàn. Ta lại kêu: 'Vương Sĩ Lương, ngươi là người làm gỏi ta vẫn sai bảo, sao lại giết ta? Sao không cầm ta đến thưa với các quan?' Sĩ Lương như không nghe thấy, ấn cổ ta lên thớt mà chặt. Đầu bên kia vừa rơi xuống thì ở bên này ta cũng tỉnh lại, bèn cho mời các ông đến."
Các quan không ai là không kinh hãi, trong lòng sinh thương xót (?). Thế nhưng lúc Triệu Cán bắt cá, lúc Trương Bật xách cá, lúc các viên lại trong huyện đánh cờ, lúc ba ông ở trên thềm, lúc Vương Sĩ Lương sắp giết, đều chỉ thấy miệng cá mấp máy, thật chẳng nghe thấy tiếng gì. Thế là ba ông đều vứt gỏi đi, suốt đời không ăn nữa. Vĩ từ đó khỏi bệnh, về sau được thăng dần lên làm huyện thừa huyện Hoa Dương rồi mất. (Trích sách Tục Quái Lục)
Thái Bình Quảng Ký, quyển 471
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn gom các sách cổ, do triều đình nhà Thanh theo lệnh vua biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video