Thái Bình quảng ký, quyển 483. Đời Tống, Lý Phưởng cùng nhiều người biên soạn. Phần "Man Di" (các dân tộc ở vùng biên xa, ngoài vùng người Hán) — thứ tư.
Nước Chó; Người Nam Man; Dân trói vợ;
Người Nam Hải; Nhật Nam; Nước Câu Di;
Nam Chiếu; Đàn bà người Liêu; Sư ở Nam Trung;
Phiên Ngu; Nữ công ở Lĩnh Nam; Canh khoai môn;
Món "lang" (?); Nam Châu.
Nước Chó
Chu Ngộ, Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Lăng Châu, không ăn đồ mặn, thịt, máu. Ông từng kể với Lưu Tuân rằng: mấy năm trước, ông từ vùng biển Thanh Đỗ (?) đi thuyền về đất Mân (nay là Phúc Kiến). Thuyền gặp gió dữ, trôi dạt năm ngày năm đêm, không biết đã đi mấy nghìn dặm, trải qua tất cả sáu nước.
Nước thứ nhất là nước Chó. Trên thuyền có người Tân La (nước cổ ở bán đảo Triều Tiên), bảo đó là nước Chó. Một lát sau quả nhiên thấy những kẻ giống người, mình trần truồng, ôm chó đi ra, thấy thuyền thì hoảng sợ bỏ chạy.
Lại đi qua nước Người Lông. Người ở đó dáng nhỏ, đều xõa tóc, mặt và mình có lông che phủ như (?)…
Lại đến nước Dạ Xoa (dạ xoa: loài quỷ dữ ăn thịt người). Thuyền đâm phải đá ngầm mà hỏng, mọi người bèn đưa người và đồ đạc lên bờ, chờ triều rút thì kéo thuyền gác lên cạn để sửa. Lúc đầu họ không biết đó là nước Dạ Xoa. Có mấy người cùng vào rừng sâu hái rau dại, bỗng bị dạ xoa đuổi. Một người bị bắt, mấy người kia sợ hãi bỏ chạy, ngoảnh lại thì thấy mấy con dạ xoa đang cùng nhau ăn thịt người vừa bắt được. Người trên thuyền kinh hãi, không biết làm sao. Chốc lát có hơn trăm con dạ xoa kéo đến, con nào cũng tóc đỏ, mình trần, há miệng trợn mắt; có con cầm giáo gỗ, có con cái cắp con theo. Người chèo thuyền và khách buôn hơn năm mươi người bèn cùng cầm cung, nỏ, giáo, gươm chống lại, bắn ngã được hai con. Bọn dạ xoa liền khiêng kéo xác đồng bọn, cùng nhau hú lên rồi bỏ chạy. Khi chúng đi rồi, mọi người chặt cây dựng trại để phòng chúng quay lại. Dạ xoa sợ nỏ nên cũng không đến nữa. Ở lại hai ngày, sửa thuyền xong thì theo gió mà đi.
Lại đi qua nước Người Lớn. Người ở đó đều cao lớn và hoang dã. Thấy trên thuyền đánh trống reo hò, họ sợ chạy mất, không dám ra.
Lại đi qua nước Lưu Cầu. Người nước ấy nhỏ bé, đều mặc vải gai và có lễ nghĩa. Họ tranh nhau đem đồ ăn đến xin đổi lấy đinh sắt. Người Tân La cũng hiểu được nửa phần tiếng của họ. Họ giục khách mau đi qua, nói rằng nước này hễ có người Hoa trôi dạt đến thì e sẽ gặp tai họa.
Rồi lại đi qua nước Người Nhỏ. Người ở đó trần truồng, nhỏ như trẻ lên năm lên sáu. Người trên thuyền hết lương ăn, bèn rủ nhau đi tìm hang ổ của họ. Chốc lát quả nhiên tìm thấy, bắt được ba bốn mươi người đem về, nấu lên làm thức ăn.
Sau đó đi thêm hai ngày thì gặp một hòn đảo, ghé vào lấy nước. Bỗng có một bầy dê núi, thấy người chỉ vươn cổ nhìn, chẳng hề sợ hãi tránh đi, con nào cũng vừa béo vừa to. Lúc đầu họ ngờ trên đảo có người chăn dê, nhưng lại tuyệt nhiên không thấy dấu vết người nào. Họ bắt được khoảng trăm con, ăn hết cả. (Trích từ sách "Lĩnh biểu lục dị")
Người Nam Man
Các tù trưởng, hào mục ở vùng phía nam phần nhiều chọn lông tơ nhỏ của ngỗng, kẹp giữa hai lớp vải lụa, nhồi làm chăn, rồi khâu chần ngang dọc. Chăn ấy ấm và mềm không kém chăn nhồi bông tơ. Người ta thường nói lông ngỗng mềm ấm nhưng tính lạnh, rất hợp để đắp cho trẻ nhỏ, phòng được chứng kinh giản (bệnh co giật, giật mình hoảng hốt ở trẻ con). (Trích từ sách "Lĩnh biểu lục dị")
Dân trói vợ
Dân trói vợ: người nào ưng con gái nhà khác thì dẫn một đám trai trẻ cầm gậy trơn, chạy ra đường đi chợ chờ sẵn. Đợi cô gái đi qua thì cùng xông vào bắt trói đem về. Một hai tháng sau, người ấy mới cùng vợ đến nhà cô gái thú tội. Tục gọi việc ấy là "trói vợ". (Trích từ sách "Nam Hải dị sự")
Người Nam Hải
Đàn ông, đàn bà ở Nam Hải đều để tóc dày. Mỗi lần gội đầu, họ rắc tro xuống dòng nước chảy rồi gội ngay ở chỗ nước ấy, sau đó lấy mỡ lợn bôi lên tóc. Đến tháng năm, tháng sáu, khi lúa chín, dân đều cạo trọc đầu, đem tóc ra chợ bán. Cạo xong lại lấy mỡ lợn bôi, đến tháng năm, tháng sáu năm sau lại có tóc để bán. (Trích từ sách "Nam Hải dị sự")
Ở Nam Hải, người mổ trâu bò phần nhiều là đàn bà, gọi là "bà đồ tể", "cô đồ tể". Họ đều trói con trâu vào một cái cây lớn, cầm dao kể tội nó: "Lúc nọ dắt mày đi cày, mày không chịu tiến lên; lúc nọ cưỡi mày qua sông, mày không chịu đi cho kịp. Nay mày làm sao tránh khỏi chết?" Rồi nhân lúc nó ngẩng cổ lên (?), vung dao chém. (Trích từ sách "Nam Hải dị sự")
Dân nghèo ở Nam Hải, vợ vừa có mang thì đến nhà giàu chỉ vào bụng mà bán đứa con, tục gọi là "chỉ bụng bán" (?). Có người con mình còn bé, chưa đủ lớn để bán, mà con nhà hàng xóm đã khá lớn, bán được, thì sang vay đứa trẻ ấy đem bán, rồi bẻ một cây gậy để đánh dấu chiều cao của nó. Đợi đến khi con mình lớn bằng cây gậy thì đem con mình trả cho nhà đã cho vay. Họ bán con trai con gái rẻ như bán phân bán đất, cả cha lẫn con đều chẳng buồn rầu gì. (Trích từ sách "Nam Hải dị sự")
Nhật Nam
Sách "Thiên Bảo thực lục" (sách ghi chép sự việc thời Thiên Bảo, niên hiệu của vua Đường Huyền Tông) chép: núi Cứu (?) ở Nhật Nam (tên quận thời Hán – Đường, nay thuộc miền Trung Việt Nam) nối liền nhau không biết mấy nghìn dặm, là nơi người cởi trần sinh sống, họ là con cháu của dân Bạch Dân. Họ châm lên ngực thành hình hoa; có một thứ giống như phấn mà màu tím, dùng để vẽ dưới hai mắt; lại nhổ bỏ hai chiếc răng cửa, coi đó là cách làm đẹp. (Trích từ sách "Dậu Dương tạp trở")
Nước Câu Di
Năm vua Đường Thuận Tông lên ngôi, nước Câu Di dâng lên: chim sẻ tránh lửa một con trống một con mái, ngọc đi trên nước, băng luôn cứng, và cỏ đổi ngày.
Chim sẻ tránh lửa toàn thân đen tuyền, lớn nhỏ như chim én, tiếng kêu trong trẻo vang xa, không giống loài chim thường. Đặt nó vào giữa lửa dữ thì lửa tự tản ra. Vua khen là lạ, bèn nhốt vào lồng Hỏa Tinh, treo trong điện ngủ. Ban đêm các cung nữ cùng cầm đuốc sáp hơ đốt nó, rốt cuộc cũng không làm cháy được lông cánh.
Ngọc đi trên nước màu đen như sắt, to bằng quả trứng gà, mặt ngoài có vân nhăn như vảy, chính giữa có lỗ. Người ta nói đem nó xuống sông biển thì có thể đi lâu trên sóng lớn. Vua lúc đầu không tin là thật, bèn sai một người bơi giỏi (?) lấy tơ năm màu xâu ngọc, buộc vào cánh tay trái — vì rồng độc sợ ngọc ấy — rồi cho xuống ao Long Trì. Người ấy bước đi trên sóng như trên đất bằng, lại lặn xuống nước hồi lâu mới lên, mà khắp người hầu như không ướt chút nào. Vua lấy làm lạ, nhân đó ban món ăn của nhà vua cho sứ giả. Đến khoảng năm Trường Khánh (niên hiệu vua Đường Mục Tông), các phi tần đem ngọc ra thử chơi trên ao Hải Trì, ngọc bèn hóa thành một con rồng lạ, lặn vào trong ao. Chốc lát mây khói bỗng nổi lên, không ai đuổi theo tìm lại được nữa.
Băng luôn cứng: sứ giả nói nước ấy có núi Đại Ngưng, trong núi có băng nghìn năm không tan. Đem đến kinh đô, băng vẫn trong sạch, lạnh như cũ; dù giữa mùa hè nắng gắt cũng không tan. Nhai thử thì cũng chẳng khác gì băng ở Trung Quốc.
Cỏ đổi ngày: giống cây chuối, cao được mấy thước, một thân có nghìn lá. Trồng nó xuống thì trong vòng trăm bước tối đen như ban đêm. Lúc đầu cỏ được cất trong hộp Bách Bảo, bên ngoài niêm bằng tranh vẽ của người Hồ (người các nước phía tây). Đến khi vua thấy thì giận, nói: "Quay lưng với ánh sáng mà hướng về bóng tối, cỏ này có gì đáng quý!" Rồi sai đốt cả cỏ lẫn hộp ngay trước mặt sứ giả. Sứ giả lúc đầu không vui. Khi lui ra, ông nói với quan Hồng Lư (cơ quan lo việc tiếp đón sứ thần và khách nước ngoài): "Nước tôi coi cỏ đổi ngày là vật lạ, nay hoàng đế lại cho việc hướng về bóng tối là sai, thật đáng gọi là bậc có đức sáng suốt." (Trích từ sách "Đỗ Dương tạp biên")
Nam Chiếu
Nước Nam Chiếu (vương quốc cổ ở vùng Vân Nam ngày nay) lấy ngày mười sáu tháng mười hai làm tiết Tinh Hồi (tiết "sao trở về", lễ cuối năm của Nam Chiếu). Ngày ấy vua dạo chơi đài Tị Phong, sai các Thanh Bình quan làm thơ (Thanh Bình quan: chức quan văn thân cận của vua Nam Chiếu, coi việc chính sự và văn chương, ngang hàng tể tướng).
Thơ của Phiêu Tín (tước hiệu của vua Nam Chiếu):
"Tránh gió lên đài Thiện Xiển,
Phóng mắt thấy nước Đằng Việt (tên nước láng giềng).
Xót thay chuyện xưa và nay,
Khói với trăng vẫn y như cũ.
Từ khi ta ở ngôi Chấn Đán (chú thích gốc: gọi thiên tử là Chấn Đán),
Có người giúp rập, giữ gìn như bậc hiền thần xưa (?).
Thuở trước trải qua vận nước,
Lúc gian nan trông cậy vào lòng trung liệt.
Chẳng hay năm đã sắp tàn,
Cảm xúc dâng tràn trong tiết Tinh Hồi.
Trẫm với khanh (chú thích gốc: tiếng Nam Chiếu gọi 'trẫm' là 'nguyên', gọi 'khanh' là 'sưởng') cùng một lòng,
Đủ để lại phúc cho con cháu đời sau."
Thanh Bình quan Triệu Thúc Đạt (chú thích gốc: gọi bề tôi lo việc văn chương là Thanh Bình quan) làm thơ:
"Xa giá nhà vua tránh tiết Tinh Hồi,
Hổ và ngựa hoang đều sợ hãi (?) (chú thích gốc: 'ba-la' là hổ, 'tì-dũng' là ngựa hoang; năm xưa Phiêu Tín đến đây từng bắn ngựa hoang và hổ).
Sông rộng nên băng khó đóng liền,
Đất ấm nên hoa mai nở sớm.
Ban lệnh xuống, trăm họ hòa thuận (chú thích gốc: 'lý nhu' là trăm họ),
Nước … (?) (chú thích gốc: tên một nước) đem của quý đến dâng.
Nguyện đem tài mọn của mình,
Nghìn năm hầu hạ bên đài (?)."
(Trích từ sách "Ngọc Khê biên sự")
Đàn bà người Liêu
Ở phương nam có đàn bà người Liêu (một tộc người thiểu số ở miền nam), sinh con xong là đứng dậy ngay, còn người chồng thì nằm trên giường đệm, ăn uống kiêng khem y như sản phụ. Hơi không giữ gìn cẩn thận là các bệnh của đàn bà đẻ đều phát ra ở người chồng. Người vợ thì chẳng đau đớn gì, vẫn nấu nướng (?), kiếm củi, cắt cỏ như thường. Lại nói: theo tục người Việt, vợ sinh con được ba ngày thì ra khe suối tắm rửa, về nấu cháo cho chồng ăn. Người chồng quấn chăn ôm con ngồi trên giường, gọi là "ông đẻ". Phong tục đảo lộn đến như thế. (Trích từ sách "Nam Sở tân văn")
Sư ở Nam Trung
Người phương nam phần nhiều không tin đạo Phật. Tuy có một hai ngôi chùa, nhưng là do quan lại bắt người làm sư để đốc thúc việc thu hoa lợi ruộng đất nhà chùa và tiền của bố thí. Thỉnh thoảng có một hai ông sư thích lấy vợ, ăn thịt, chỉ ở nhà mình, chẳng hiểu chút gì về việc nhà Phật. Người bản xứ gả con gái cho sư, gọi sư là "chàng sư". Khi có người ốm đau thì lấy giấy cắt thành tiền tròn đặt bên tượng Phật, hoặc mời sư đến thết cơm chay. Hôm sau lại mổ dê, mổ lợn mà ăn, gọi là "phá chay". (Trích từ sách "Đầu hoang tạp lục")
Lại nữa, các quận nhỏ ở Nam Trung (vùng đất phía nam) phần nhiều không có sư sãi. Mỗi lần tuyên đọc chiếu ân xá của nhà vua, phải cho người giả làm sư và đạo sĩ để đứng chầu theo nghi lễ. Khi vua Đường Chiêu Tông lên ngôi, Liễu Thao được cử làm sứ giả đến Quảng Châu tuyên cáo. Văn bản ân xá được gửi xuống các châu trực thuộc. Nhai Châu xưa nay không có nhà sư, đến lúc có việc thì sai người giả làm. Khi tuyên đọc, có một ông sư giả không chịu vào hàng đứng. Thái thú (quan đứng đầu quận) Vương Phù (?) lấy làm lạ, hỏi vì sao. Ông sư đáp: "Chưa đến lượt phục dịch của tôi mà việc sai phái cứ dồn cả cho tôi (?). Năm ngoái tôi đã phải giả làm Văn Tuyên Vương (tước hiệu tôn phong Khổng Tử), năm nay lại bị sai làm hòa thượng." Người nghe không ai nhịn được cười. (Trích từ sách "Lĩnh biểu lục dị")
Phiên Ngu
Ở huyện Phiên Ngu thuộc Quảng Châu, thường có người dân trong hạt đến nộp đơn kiện rằng: "Đêm trước tôi bị mất vườn rau, nay đã nhận ra nó nằm ở chỗ nọ, xin quan huyện phê vào đơn để tôi đi lấy về." Có người khách phương bắc nghe thế thì kinh ngạc, bèn gặng hỏi. Người dân đáp: ở chỗ nước nông ngoài biển có các loại rong, bèo; gió thổi cát lẫn vào với rong bèo, rễ của chúng vốn nổi trên mặt nước, lớp cát có chỗ dày đến ba năm thước, nên có thể cày cấy, có thể tưới, có thể làm vườn. Ban đêm, kẻ trộm kéo vườn ấy đi xa hơn trăm dặm, giống như bè tre trôi theo dòng nước. Vì thế trên biển thường có người trồng rau theo cách ấy. (Trích từ sách "Ngọc Đường nhàn thoại")
Có người ở Phiên Ngu gặp tết Đoan Ngọ (ngày mùng năm tháng năm âm lịch), nghe ngoài phố ồn ào tiếng rao bán "thuốc tương tư" (thuốc làm người khác nhớ thương mình), lấy làm lạ, cười mà ra xem. Thì ra là một bà già giơ cao thứ cỏ lạ lấy trong núi, bán cho các bà nhà giàu làm thuốc khiến đàn ông say mê; nói rằng hái vào ngày này thì thiêng. Lại nói lấy trong tổ chim khách được hai viên đá nhỏ, gọi là "gối chim khách", có được vào ngày này mới tốt. Có những người đàn bà gặp được thì rút cả trâm vàng, tháo cả hoa tai ra để trả tiền. (Trích từ sách "Đầu hoang lục")
Nữ công ở Lĩnh Nam
Ở Lĩnh Nam (vùng phía nam dãy Ngũ Lĩnh, gồm Quảng Đông, Quảng Tây và miền Bắc Việt Nam xưa), bất kể nhà giàu hay nghèo, dạy con gái đều không coi trọng việc kim chỉ, dệt vải, kéo sợi, mà chỉ cần tự tay lo bếp núc, siêng năng dao thớt mà thôi. Cô nào giỏi làm giấm, làm mắm, muối dưa, ủ cá thì được coi là con gái rất giỏi. Phải chăng đó là bản tính của dân vùng xa xôi? Cho nên khi dân (?) tranh nhau dạm hỏi cưới xin, họ nói với nhau: "Con gái tôi mà cắt áo dài, vá áo bông thì rõ là không biết (?); còn làm rắn nước, làm lươn thì con sau ắt ngon hơn con trước." (Trích từ sách "Đầu hoang lục")
Canh khoai môn
Người Bách Việt (tên gọi chung các tộc người Việt ở phương nam) thích ăn ếch nhái, phàm có tiệc tùng thì đây là món ngon nhất. Trước hết đổ nước (?) vào nồi, rồi cho khoai môn nhỏ vào nấu. Khi nước sôi lăn tăn như mắt cá thì thả ếch vào, con nào cũng ôm lấy một củ khoai mà chín. Làm như thế gọi là "canh ếch ôm khoai". Lại có cách trước đặt cọng măng vào nồi nước rồi mới thả ếch vào; khi dọn lên mâm, con nào cũng cầm cọng măng, trợn mắt há miệng. Có người khách trong tiệc đùa gọi chúng là "kẻ bán bấc đèn". Lại nói loài có da sần (?) là ngon nhất: ném vào nước sôi thì nó nhảy ra, da tự tróc; da tróc rồi mới làm món được. Khi ấy có một ông già nghe nói thế, cho là rất không nên, bảo: "Tuyệt đối không được lột bỏ cái áo gấm ấy, vị của nó quý vô cùng." Người nghe không ai không cười lớn. (Trích từ sách "Nam Sở tân văn")
Món "lang" (?)
Người Liêu ở Lĩnh Nam thích làm món "lang" (?). Đó là những con (chuột?) vừa mới đẻ, chưa mở mắt, toàn thân đỏ hỏn, còn ngọ nguậy; người ta cho chúng ăn (mật?), rồi ghim chúng trên mâm tiệc, chúng bò lóp ngóp. Lấy đũa gắp lên cắn thì chúng kêu "lang lang", cho nên gọi là món "lang". (Trích từ sách "Triều dã thiêm tái")
Nam Châu
Thời nhà Vương cai trị đất Thục (nước Tiền Thục do Vương Kiến lập), có một người họ Lưu (tên bị mất) giỏi văn chương. Ông từng kể rằng lúc còn trẻ, ông mang thư của quan Giám quân sứ (quan do triều đình cử đến giám sát quân đội) ở Ích Bộ (vùng Thành Đô, Tứ Xuyên) đi công cán (?) đến phía nam đất Kiềm Vu (vùng Quý Châu và tây nam Tứ Xuyên), nơi gọi là Nam Châu.
Châu ấy nhiều núi hiểm, đường nhỏ, không đi ngựa đi xe được, kẻ sang người hèn đều phải chống gậy mà đi. Hành lý đều sai phu vác trên lưng; chỗ nào phu dịch không tới thì sai cả huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) và chủ bạ (quan lo sổ sách giấy tờ của huyện) tự vác mà đi. Gần đến Nam Châu, quan châu mục (quan đứng đầu châu) sai người mang thư ra đón. Đến nơi thì có một hai người đeo sọt trên lưng tiến lên, bảo ông ngồi vào trong sọt, rồi họ buông tay thong thả mà đi. Những chỗ leo núi, xuống hang đều cực cao, cực sâu, mỗi ngày có đến trăm chỗ như thế; họ đều dùng móng tay bám víu, nhích lên từng tấc. Ngồi trong sọt thì nhất định phải quay lưng lại với người cõng. Đó chính là xe ngựa ở xứ ấy.
Đến gần châu thành, quan châu mục cũng ngồi sọt ra tận ngoại ô đón. Lỵ sở của quận nằm giữa rừng dâu, chỉ có mấy gian nhà tranh mà thôi. Các quan đứng đầu đều là người Hoa, rất có lòng tình nghĩa. Hôm sau, quan châu mục hỏi: "Có nên đi chào qua các vị đại tướng không?" Rồi sai người dẫn đến các dinh trại. Các dinh cách nhau hơn mười dặm, cũng đều ở dưới rừng cây, mỗi nơi một gian nhà tranh; ba năm viên quan võ ra tiếp đón hết sức chu đáo. Thế rồi họ nấu một con bê. Trước hết lấy phân non trong ruột con bê bày lên mâm, dùng đũa trộn đều với giấm, rồi mới ăn thịt bê. Người ở đó gọi phân non ấy là "thánh tê" (thứ nước chấm thần thánh); nếu thiếu món này thì không thành bữa tiệc. Các món ăn được nửa chừng thì dọn đến món "sâu gai gói hấp". Món gói hấp này là lấy loài sâu trên dây cây ma quyết (một loài dương xỉ), giống như con sâu róm ngày nay, gói bằng lá sen rồi đem hấp. Ông gắng gượng mà ăn. Hôm sau, họ tặng biếu rất nhiều. (Trích từ sách "Ngọc Đường nhàn thoại")
Thái Bình quảng ký, quyển 483.
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua Càn Long nhà Thanh sai biên soạn).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video