Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn soạn đầu đời Tống, gom chép các truyện lạ), quyển bốn trăm tám mươi tư. Đời Tống, Lý Phưởng cùng nhiều người biên soạn. Mục: Tạp truyện ký (các truyện kể lẻ).
Truyện Lý Oa
Truyện Lý Oa
Khiên quốc phu nhân (tước hiệu triều đình phong cho phụ nữ, gắn với tên đất Khiên) Lý Oa vốn là một kỹ nữ ở Trường An. Tiết hạnh của nàng khác thường, có nhiều điều đáng khen, vì thế quan Giám sát ngự sử (chức quan chuyên xem xét, tố cáo lỗi lầm của quan lại) Bạch Hành Giản viết truyện thuật lại.
Trong năm Thiên Bảo (niên hiệu của vua Đường Huyền Tông, 742–756), có một vị Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Thường Châu là Huỳnh Dương công, xin lược tên họ, không chép ra. Danh vọng ông đương thời rất lớn, người nhà kẻ hầu rất đông. Năm ông năm mươi tuổi, có một người con trai vừa hai mươi tuổi. Chàng tuấn tú sáng sủa, văn hay chữ tốt, vượt hẳn mọi người, được bạn bè cùng lứa hết sức kính phục. Cha chàng yêu quý và coi trọng, nói: “Đây là con ngựa nghìn dặm của nhà ta (ý nói đứa con có tài lớn).”
Chàng được châu tiến cử đi thi với danh nghĩa tú tài (người học trò được địa phương chọn đưa lên kinh dự thi). Sắp lên đường, cha sắm cho chàng quần áo, đồ dùng, xe ngựa thật sang, lại tính đủ tiền củi gạo cho những ngày ở kinh, rồi bảo: “Ta xem tài con, chỉ thi một lần là đỗ cao. Nay ta lo sẵn tiền dùng cho hai năm, lại cấp dư dả, để con thỏa chí mình.” Chàng cũng tự phụ, coi việc đỗ hạng cao dễ như xem lòng bàn tay.
Chàng đi từ Tì Lăng (tức Thường Châu), hơn một tháng thì tới Trường An, ở tại phường Bố Chính. Có lần chàng đi chơi chợ Đông, lúc về vào từ cửa đông phường Bình Khang (khu phố có nhiều kỹ nữ), định đến thăm một người bạn ở phía tây nam. Đến ngõ Minh Kha, chàng thấy một ngôi nhà, cổng sân không rộng lắm nhưng nhà cửa nghiêm chỉnh; cửa khép một cánh, có một cô gái đang tựa vào một a hoàn búi tóc hai bên mà đứng. Dáng vẻ cô kiều diễm tuyệt trần, đời chưa từng có. Chàng chợt trông thấy, bất giác dừng ngựa, hồi lâu cứ quanh quẩn không đi được. Chàng bèn giả vờ đánh rơi roi xuống đất, chờ người theo hầu nhặt lên, mắt cứ liếc nhìn cô gái mãi. Cô gái ngoảnh lại, đăm đăm nhìn chàng, ra chiều cũng rất có tình. Nhưng rốt cuộc chàng không dám nói lời nào, đành bỏ đi.
Từ đó chàng như người mất của. Chàng lén mời một người bạn thông thạo chốn Trường An đến hỏi. Người bạn nói: “Đó là nhà của cô gái họ Lý, làm nghề kỹ nữ.” Chàng hỏi: “Có thể cầu được nàng không?” Bạn đáp: “Nhà họ Lý khá giàu. Những người từng qua lại với nàng trước đây phần nhiều là họ hàng vua chúa, nhà quyền thế, nàng được tiền của rất nhiều. Không bỏ ra hàng trăm vạn thì không làm nàng động lòng được.” Chàng nói: “Chỉ lo việc không thành, chứ trăm vạn thì có tiếc gì!”
Hôm khác, chàng mặc quần áo tươm tất, dẫn theo đông người hầu, đến gõ cửa. Lát sau có đứa hầu gái ra mở then cửa. Chàng hỏi: “Đây là nhà ai?” Đứa hầu không đáp, chạy vào gọi to: “Chàng trai đánh rơi roi (?) hôm trước đến đấy!” Cô gái mừng lắm, nói: “Mày hãy giữ chàng lại, để ta sửa soạn trang điểm, thay áo rồi ra.” Chàng nghe vậy thầm mừng. Đứa hầu dẫn chàng vào đến chỗ bức tường bình phong chắn sau cổng, thấy một bà già tóc bạc, lưng còng, chính là mẹ của cô gái. Chàng quỳ lạy, bước lên thưa: “Nghe nói chỗ này có một khu nhà còn trống, tôi muốn thuê để ở, có thật không?” Bà già nói: “Chỉ sợ nhà cửa nông hẹp, thấp tối ẩm thấp, không xứng để ngài ở, đâu dám nói đến giá thuê.”
Bà mời chàng vào phòng tiếp khách, nhà cửa rất đẹp. Bà ngồi đối diện với chàng, rồi nói: “Tôi có đứa con gái, nhỏ nhắn yếu ớt, tài nghề kém cỏi, nhưng thích gặp khách, xin cho nó ra chào.” Bèn gọi cô gái ra. Nàng mắt sáng, cổ tay trắng ngần, bước đi yêu kiều lộng lẫy. Chàng vội giật mình đứng dậy, không dám ngước nhìn. Chào hỏi xong, hai bên hỏi han chuyện nóng lạnh, từng cử chỉ của nàng đều duyên dáng mà mắt chàng chưa từng thấy. Lại ngồi xuống, pha trà rót rượu, đồ dùng rất sạch sẽ.
Hồi lâu trời tối, tiếng trống nổi lên khắp bốn phía (trống báo đóng cửa các phường; ở Trường An đời Đường, đêm xuống cấm đi lại ngoài đường). Bà già hỏi chàng ở xa hay gần. Chàng nói dối: “Ở ngoài cửa Diên Bình mấy dặm,” mong vì đường xa mà được giữ lại. Bà già nói: “Trống đã đánh rồi, nên về mau, đừng phạm lệnh cấm.” Chàng nói: “May được chuyện trò vui vẻ, không biết trời đã tối. Đường thì xa xôi, trong thành lại không có họ hàng, biết làm sao bây giờ?” Cô gái nói: “Nếu chàng không chê chỗ này hẻo lánh tồi tàn mà sắp đến ở, thì ngủ lại một đêm có hại gì.” Chàng mấy lần đưa mắt nhìn bà già, bà nói: “Ừ, ừ.”
Chàng bèn gọi đứa đầy tớ nhà mình mang hai tấm lụa đến, xin để làm tiền cơm cho một đêm. Cô gái cười ngăn lại, nói: “Lễ chủ khách đâu có thế. Tiền tối nay xin để nhà nghèo này đãi chàng bữa cơm thô sơ, còn những thứ kia hãy đợi dịp khác.” Chàng cố từ chối, nhưng rốt cuộc nàng không chịu. Lát sau dời sang ngồi ở nhà phía tây, màn trướng rèm che (?) rực rỡ chói mắt, hộp trang điểm, chăn gối cũng đều sang trọng đẹp đẽ. Rồi thắp nến, dọn lên món ăn rất thịnh soạn.
Dọn mâm xong, bà già đứng dậy. Chàng và nàng chuyện trò đang lúc thắm thiết, đùa cợt trêu ghẹo không còn giữ ý gì nữa. Chàng nói: “Hôm trước tình cờ đi qua cửa nhà nàng, gặp lúc nàng đứng bên bình phong. Từ đó lòng tôi luôn nhớ nhung, dù khi ngủ khi ăn cũng chưa lúc nào quên.” Nàng đáp: “Lòng thiếp cũng vậy.” Chàng nói: “Hôm nay tôi đến đây không chỉ để tìm chỗ ở, mà muốn được thỏa nguyện cả đời, chỉ chưa biết số phận ra sao?” Nói chưa dứt lời, bà già đến, hỏi chuyện gì, chàng kể hết. Bà già cười nói: “Chuyện trai gái là điều ham muốn lớn của con người. Tình đã hợp nhau thì dù lệnh cha mẹ cũng không ngăn được. Chỉ e con gái tôi quê mùa kém cỏi, đâu đáng để hầu hạ chăn gối người quân tử.” Chàng bèn bước xuống thềm lạy tạ, nói: “Xin cho tôi được làm kẻ hầu hạ trong nhà.” Từ đó bà già coi chàng như con rể. Uống rượu say rồi mới tan.
Sáng hôm sau, chàng dọn hết hành lý, tiền của sang, ở luôn tại nhà họ Lý. Từ đó chàng giấu mình, không còn liên lạc với họ hàng, người quen nữa. Ngày ngày chàng hội với bọn ca kỹ, phường hát, đùa cợt chơi bời, tiệc tùng. Đến khi túi tiền sạch trơn, chàng bán ngựa quý rồi bán cả đầy tớ. Hơn một năm, tiền của, người hầu, ngựa xe hết sạch. Gần đây bà già dần lạnh nhạt, nhưng tình nàng lại càng đậm đà.
Một hôm, nàng nói với chàng: “Thiếp với chàng quen biết đã một năm mà vẫn chưa có con. Thường nghe thần Trúc Lâm linh ứng nhanh như tiếng vang đáp lại, thiếp muốn dâng lễ vật, rượu cúng để cầu, có được không?” Chàng không biết mưu của nàng, mừng lắm, bèn đem áo cầm ở tiệm để sắm lễ vật tế, rồi cùng nàng đến đền khấn vái. Ở lại hai đêm rồi về.
Chàng cưỡi lừa đi theo sau. Đến cửa bắc phường, nàng nói với chàng: “Rẽ sang đông, trong ngõ nhỏ kia là nhà dì thiếp. Ta ghé vào nghỉ và thăm dì một chút được không?” Chàng nghe theo. Đi chưa quá trăm bước, quả nhiên thấy một cổng lớn cho xe ra vào, nhìn vào thấy bên trong rất rộng. Đứa hầu gái từ sau xe gọi chàng dừng lại, nói: “Đến rồi.” Chàng xuống lừa, vừa lúc có một người ra hỏi: “Ai đó?” Đáp: “Lý Oa đây.” Người ấy bèn vào báo. Lát sau có một bà ngoài bốn mươi tuổi ra, đón chàng, hỏi: “Cháu gái ta đến chưa?” Nàng xuống xe, bà ra đón, hỏi: “Sao lâu nay bặt tin thế?” Hai người nhìn nhau cười. Nàng dẫn chàng ra lạy chào, rồi cùng vào cổng phía tây (?), tới một khu nhà bên. Trong ấy có núi giả, đình, tre trúc xanh um, ao và nhà thủy tạ vắng vẻ tuyệt đẹp. Chàng hỏi nàng: “Đây là nhà riêng của dì phải không?” Nàng cười không đáp, lấy chuyện khác nói lảng đi.
Chốc lát, người nhà dâng trà và hoa quả rất quý lạ. Chừng một bữa ăn, có người cưỡi ngựa Đại Uyển (giống ngựa quý vốn từ nước Đại Uyển ở miền Tây) đẫm mồ hôi phi đến, nói: “Bà cụ bị bệnh nặng đột ngột, gần như không nhận ra ai nữa, nên về gấp.” Nàng nói với dì: “Lòng cháu rối bời rồi. Cháu cưỡi ngựa đi trước, sẽ cho ngựa quay lại để dì cùng chàng đến sau.” Chàng định theo nàng, nhưng bà dì thì thầm với đứa hầu, lấy tay ra hiệu bảo chàng đứng lại ngoài cửa, nói: “Bà cụ sắp mất rồi, chàng nên bàn với tôi việc tang để lo cho kịp, sao lại vội đi theo nó?” Chàng bèn ở lại, cùng bà bàn việc ma chay, tính các khoản cúng tế.
Trời tối mà ngựa vẫn không tới. Bà dì nói: “Không thấy tin báo lại, là sao thế nhỉ? Chàng hãy đi nhanh đến xem, tôi sẽ đến sau.” Chàng bèn đi. Đến nhà cũ, thấy cửa then khóa rất chặt, lại trát bùn niêm kín. Chàng hoảng sợ, hỏi người hàng xóm. Người ấy nói: “Nhà họ Lý vốn thuê chỗ này ở, hạn thuê đã hết, chủ nhà đã thu lại. Bà cụ dọn đi đã hai đêm rồi.” Hỏi dọn đi đâu, đáp: “Không rõ nơi nào.”
Chàng định phi đến phường Tuyên Dương để hỏi bà dì, nhưng trời đã muộn, tính đường không thể tới kịp. Chàng bèn cởi áo đem cầm lấy tiền ăn, thuê giường mà ngủ. Chàng tức giận vô cùng, từ tối đến sáng không chợp mắt. Trời vừa sáng, chàng cưỡi con lừa què đi. Đến nơi, gõ cửa liên hồi, chừng một bữa ăn mà không ai trả lời. Chàng gào to mấy lần, mới có một hoạn quan (người đàn ông bị thiến, làm đầy tớ trong nhà quyền quý) thong thả bước ra. Chàng vội hỏi: “Bà dì có nhà không?” Đáp: “Không có ai như thế.” Chàng nói: “Chiều qua còn ở đây, sao lại giấu?” Chàng hỏi đây là nhà ai, đáp: “Đây là nhà quan Thượng thư (quan đứng đầu một bộ trong triều) họ Thôi. Hôm qua có một người thuê khu nhà này, nói để đợi người họ hàng bên ngoại từ xa đến. Chưa tối họ đã đi rồi.”
Chàng hoảng hốt như phát điên, không biết làm thế nào, bèn quay về chỗ trọ cũ ở phường Bố Chính. Chủ trọ thương tình cho ăn. Chàng uất hận, nhịn ăn ba ngày, mắc bệnh rất nặng; hơn mười ngày lại càng nặng thêm. Chủ trọ sợ chàng chết, đưa chàng đến một hiệu đồ tang. Chàng thoi thóp một thời gian, người cả hiệu đều thương xót, thay nhau cho ăn. Sau chàng hơi khỏe lại, chống gậy đứng dậy được. Từ đó hiệu tang ngày ngày thuê chàng cầm màn tang trong các đám ma, lấy tiền công tự nuôi thân. Mấy tháng sau, chàng dần khỏe mạnh trở lại. Mỗi lần nghe người ta hát những bài ai ca đưa đám, chàng lại tự than mình còn không bằng người chết, liền nức nở chảy nước mắt, không kìm được; về nhà thì tập hát theo. Chàng vốn thông minh, chẳng bao lâu đã hát rất tài, cả Trường An không ai sánh bằng.
Trước đó, có hai hiệu cho thuê đồ tang tranh hơn thua với nhau. Hiệu phía đông có xe tang, kiệu tang đều đẹp lạ, hiệu kia gần như không địch nổi, chỉ có phần hát đưa đám là kém. Người đứng đầu hiệu phía đông biết chàng hát hay tuyệt, bèn góp hai vạn tiền để thuê chàng. Những người già trong hiệu cùng xét xem chàng giỏi ở chỗ nào, rồi lén dạy chàng những điệu mới và hát họa theo. Mấy chục ngày như thế mà không ai biết.
Người đứng đầu hai hiệu bàn với nhau: “Chúng ta hãy cùng bày đồ cho thuê của mình ra ở phố Thiên Môn để so hơn kém. Bên nào thua phải nộp phạt năm vạn tiền để làm tiệc rượu, được không?” Hai bên đồng ý, bèn lập giấy giao kèo, ký tên có người bảo lãnh, rồi mới bày ra. Trai gái kéo đến xem, tụ tập đến mấy vạn người. Viên lý tư (người trông coi một phường) báo lên quan tặc tào (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp), quan tặc tào báo lên quan Kinh doãn (quan đứng đầu kinh đô). Người khắp bốn phương đều đổ đến, trong ngõ không còn ai ở nhà.
Từ sáng đến trưa, lần lượt bày hết xe tang, kiệu tang và đồ nghi trượng; hiệu phía tây đều thua, người đứng đầu có vẻ xấu hổ. Bèn đặt một bục cao nhiều tầng ở góc nam. Có một người râu dài ôm chiếc đạc (chuông lớn có lưỡi, cầm lắc khi hát đưa tang) bước lên, vài người hộ vệ hai bên. Người ấy vểnh râu, nhướng mày, nắm cổ tay, cúi đầu chào, rồi bước lên bục hát bài “Bạch mã” (một bài hát đưa tang). Cậy mình xưa nay vẫn thắng, hắn liếc nhìn hai bên như không có ai. Mọi người đồng thanh khen ngợi, hắn tự cho rằng mình hơn hết thiên hạ, không ai khuất phục được.
Một lát sau, người đứng đầu hiệu phía đông đặt một dãy bục liền nhau ở góc bắc. Có một chàng trai đội khăn đen, năm sáu người theo hai bên cầm quạt nghi trượng đám tang đi đến, đó chính là chàng. Chàng sửa lại áo quần, cúi ngẩng rất thong thả, rồi cất giọng lên điệu, dáng như không chịu nổi nỗi đau, hát bài “Giới lộ” (bài hát đưa tang thời xưa, ví đời người ngắn ngủi như giọt sương trên lá hẹ). Tiếng hát trong trẻo vút cao, vang động cả rừng cây. Khúc hát chưa dứt, đã nghe khắp nơi tiếng sụt sùi, người người che mặt khóc. Người đứng đầu hiệu phía tây bị mọi người chê cười, càng thêm xấu hổ, lén đặt số tiền thua cược ra phía trước rồi lẳng lặng trốn đi. Mọi người xung quanh sửng sốt, không ai hiểu chuyện gì.
Trước đó, nhà vua vừa xuống chiếu, bắt quan đứng đầu các châu ở ngoài mỗi năm về kinh một lần, gọi là “nhập kế” (về triều trình báo sổ sách, tình hình địa phương). Lúc ấy cha chàng đang ở kinh đô, cùng mấy người đồng liêu thay áo quan, lén đi xem. Có một lão đầy tớ già, là chồng bà vú nuôi của chàng, thấy cử chỉ, giọng nói của chàng thì muốn nhận mà chưa dám, bèn rưng rưng nước mắt. Cha chàng ngạc nhiên hỏi, lão thưa: “Người hát kia trông rất giống người con đã mất của ông.” Người cha nói: “Con ta vì mang nhiều tiền mà bị cướp giết rồi, sao lại đến nỗi này được?” Nói xong cũng khóc.
Khi về, lão đầy tớ nhân lúc rảnh (?) chạy đi hỏi người trong hiệu: “Người hát vừa rồi là ai mà hay đến thế?” Họ đều nói: “Là con nhà họ nọ.” Hỏi tên, thì chàng đã đổi tên rồi. Lão giật mình kinh hãi, thong thả đến gần để nhìn kỹ. Chàng thấy lão thì biến sắc, quay đi định trốn vào đám đông. Lão bèn níu tay áo chàng, nói: “Chẳng phải cậu đây sao?” Hai người ôm nhau mà khóc, rồi lão đưa chàng lên xe chở về.
Về đến chỗ trọ, người cha mắng: “Chí hướng, hạnh kiểm như thế này, làm nhục nhã nhà ta, còn mặt mũi nào mà gặp lại nhau!” Bèn đi bộ dẫn chàng ra đến phía tây Khúc Giang, phía đông vườn Hạnh, lột áo quần, lấy roi ngựa quất mấy trăm roi. Chàng không chịu nổi đau đớn mà chết lịm đi, người cha bỏ đó mà đi.
Người thầy dạy hát của chàng sai mấy người thân thiết lén đi theo, về báo cho cả hiệu. Mọi người cùng thương xót, sai hai người mang chiếu lau đi chôn chàng. Đến nơi thì thấy dưới ngực còn hơi ấm, đỡ chàng dậy hồi lâu thì hơi thở dần thông, bèn cùng khiêng về, lấy ống sậy đổ nước cháo cho uống, qua một đêm thì sống lại. Hơn một tháng, tay chân không tự nhấc lên được, những chỗ bị đánh đều lở loét, hôi hám vô cùng. Bạn bè cùng hiệu chán ngán, một đêm đem bỏ chàng ở bên đường. Người qua lại đều thương, thường ném cho chàng đồ ăn thừa, nhờ đó chàng được no bụng.
Trăm ngày sau chàng mới chống gậy đứng dậy được. Chàng mặc chiếc áo vải vá chằng vá đụp, rách tả tơi như con chim cun cút bị treo lên (ví áo rách xơ xác), cầm một cái bát vỡ đi khắp các phường xóm, sống bằng nghề ăn xin. Từ mùa thu sang mùa đông, đêm chàng chui vào hang đất chứa phân rác, ngày thì đi khắp các chợ phố.
Một hôm tuyết rơi lớn, chàng bị cái rét và cái đói thúc ép, phải đội tuyết ra đi. Tiếng xin ăn thảm thiết, ai nghe thấy, trông thấy cũng đều xót xa. Lúc ấy tuyết đang rơi dày, nhà nào cũng đóng cổng ngoài. Đến cửa đông phường An Ấp, chàng men theo tường phường rẽ sang bắc, đến nhà thứ bảy thứ tám, có một nhà mở riêng cánh cửa bên trái, đó chính là nhà của Lý Oa. Chàng không biết, cứ gào liên tiếp: “Đói rét quá!” Giọng thê thảm, nghe không nỡ.
Nàng ở trong phòng nghe thấy, nói với đứa hầu: “Đây chắc là chàng rồi, ta nhận ra giọng.” Nàng bước vội ra, thấy chàng gầy khô, ghẻ lở đầy người, gần như không còn ra hình người. Nàng động lòng, bèn hỏi: “Chẳng phải là chàng đó sao?” Chàng uất ức ngã quỵ, miệng không nói được, chỉ gật đầu. Nàng tiến lên ôm cổ chàng, lấy áo thêu của mình quấn lấy chàng mà đưa vào phòng phía tây, bật khóc thảm thiết, nói: “Để chàng một sớm đến nông nỗi này, là tội của thiếp!” Nàng khóc ngất đi rồi tỉnh lại.
Bà già hoảng sợ chạy đến, hỏi: “Chuyện gì thế?” Nàng nói: “Là chàng ấy.” Bà vội nói: “Phải đuổi đi ngay, sao lại để nó vào đây?” Nàng nghiêm mặt quay lại nhìn, nói: “Không được. Đây là con nhà lương thiện. Ngày trước chàng đánh xe cao, mang vàng bạc đến nhà con, chưa đầy năm đã tiêu sạch. Thế rồi chúng ta lại cùng bày mưu gian bỏ rơi, đuổi chàng đi, thật chẳng phải việc con người làm, khiến chàng mất hết chí hướng, không còn được đứng vào hàng người. Tình cha con là thứ trời sinh, vậy mà làm cho cha chàng dứt tình, đánh chết rồi vứt bỏ, lại khốn đốn đến thế này. Người khắp thiên hạ đều biết là do con. Họ hàng chàng đầy triều, một mai người cầm quyền xét kỹ đầu đuôi, thì tai họa sẽ đến. Huống chi dối trời phụ người, thần linh không phù hộ. Đừng tự chuốc lấy tai ương.
Con làm con của mẹ đến nay đã gần hai mươi năm, tính số tiền của con kiếm về cho mẹ không dưới nghìn lạng vàng. Nay mẹ đã ngoài sáu mươi, con xin tính đủ tiền ăn mặc hai mươi năm cho mẹ để chuộc thân, rồi cùng người này tìm nơi khác mà ở. Nơi ở không xa, sớm tối con vẫn có thể đến thăm nom, mùa đông ủ ấm, mùa hè quạt mát cho mẹ. Như thế là con mãn nguyện rồi.”
Bà già liệu chí nàng không thể lay chuyển, bèn bằng lòng. Trả cho bà xong, nàng còn dư trăm lạng vàng. Ở góc bắc, cách năm nhà (?), nàng thuê một khu nhà trống, rồi tắm gội cho chàng, thay áo quần, nấu canh cháo cho chàng ăn để thông ruột, sau lấy sữa, bơ để bồi bổ tạng phủ. Hơn mười ngày mới dọn lên những món ngon trên rừng dưới biển. Khăn đội đầu, giày tất đều chọn thứ quý lạ cho chàng mặc. Chưa được mấy tháng, da thịt chàng dần đầy đặn; hết năm thì khỏi hẳn, như xưa.
Một hôm khác, nàng nói với chàng: “Thân thể chàng đã khỏe, chí khí đã mạnh rồi. Chàng hãy suy nghĩ sâu xa, lặng lòng nhớ lại việc học hành ngày trước, có thể ôn tập lại được không?” Chàng nghĩ một lúc, nói: “Chỉ còn nhớ được hai ba phần mười thôi.” Nàng sai đánh xe đi chơi, chàng cưỡi ngựa theo. Đến cửa nhỏ phía nam lầu chợ, có hiệu bán sách kinh điển, nàng bảo chàng chọn mua, tốn hết trăm lạng vàng, chở về cả. Rồi nàng bảo chàng gạt bỏ mọi lo nghĩ để chuyên tâm học, lấy đêm làm ngày, chăm chỉ miệt mài không nghỉ. Nàng thường ngồi bên cạnh, quá nửa đêm mới ngủ. Thấy chàng mệt mỏi, nàng liền khuyên chàng làm thơ, làm phú cho đổi khuây.
Hai năm sau, việc học thành tựu lớn, sách vở trong thiên hạ không gì là chàng không đọc khắp. Chàng nói với nàng: “Có thể ghi tên đi thi (?) được rồi.” Nàng nói: “Chưa được. Hãy học cho thật tinh thông để chờ trăm trận.” Thêm một năm nữa, nàng nói: “Đi được rồi.” Thế là chàng thi một lần đã đỗ giáp khoa (hạng đỗ cao nhất), tiếng vang khắp trường thi của bộ Lễ (bộ coi việc lễ nghi, thi cử). Ngay cả những bậc đỗ đạt trước, đọc văn chàng cũng đều sửa áo cung kính, khâm phục, muốn kết bạn mà không được.
Nàng nói: “Chưa được. Nay học trò hễ đỗ được một khoa là tự cho mình có thể lấy được chức quan hiển hách trong triều, chiếm được danh tiếng tốt đẹp trong thiên hạ. Còn chàng thì hạnh kiểm có vết nhơ, lý lịch thấp hèn, không bằng các sĩ tử khác, phải mài giũa tài năng như mài binh khí cho sắc bén, để cầu đỗ thêm lần nữa, thì mới có thể sánh vai với các bậc sĩ, tranh hơn với các anh tài.” Từ đó chàng càng chăm chỉ khổ công, danh tiếng càng lớn.
Năm ấy gặp kỳ đại tỉ (kỳ thi lớn chọn nhân tài), vua xuống chiếu vời người tài bốn phương. Chàng dự khoa Trực ngôn cực gián (khoa thi đặc biệt chọn người dám nói thẳng, can ngăn vua), đỗ đầu (?), được bổ làm Tham quân (?) (chức quan giúp việc) phủ Thành Đô. Từ hàng Tam công (ba chức quan cao nhất triều đình) trở xuống đều là bạn của chàng.
Sắp đi nhậm chức, nàng nói với chàng: “Nay đã đưa chàng trở lại thân phận xưa, thiếp không phụ chàng. Thiếp xin dùng những năm còn lại về nuôi mẹ già. Chàng nên kết duyên với con gái nhà danh gia vọng tộc để lo việc thờ cúng tổ tiên. Việc cưới xin hai họ trong ngoài, đừng tự làm nhơ danh. Hãy cố gắng giữ gìn thân mình. Thiếp từ đây xin đi.” Chàng khóc nói: “Nàng mà bỏ tôi thì tôi sẽ tự cắt cổ mà chết.” Nàng cố từ chối không theo, chàng càng van nài tha thiết. Nàng nói: “Thiếp sẽ tiễn chàng qua sông, đến Kiếm Môn (cửa ải hiểm trở trên đường vào đất Thục), rồi chàng phải để thiếp quay về.” Chàng bằng lòng.
Hơn một tháng, đến Kiếm Môn, chưa kịp lên đường thì chiếu bổ nhiệm quan đến: cha chàng từ Thường Châu được triệu về, phong làm Doãn (quan đứng đầu) phủ Thành Đô, kiêm Thái phỏng sứ (quan được triều đình cử đi xem xét quan lại một vùng) đạo Kiếm Nam. Mười hai ngày sau, cha chàng đến. Chàng bèn đưa danh thiếp xin vào ra mắt ở trạm dịch. Người cha không dám nhận, đến khi thấy trên danh thiếp ghi chức quan và tên húy của ông nội chàng, mới cả kinh, gọi chàng lên thềm, vỗ lưng khóc thảm thiết hồi lâu, nói: “Cha con ta lại như xưa.” Rồi hỏi nguyên do, chàng kể hết đầu đuôi. Người cha rất lấy làm lạ, hỏi nàng ở đâu, chàng thưa: “Nàng tiễn con đến đây, con phải để nàng trở về.” Người cha nói: “Không được.”
Hôm sau, ông sai đánh xe cùng chàng đi trước đến Thành Đô, để nàng ở lại Kiếm Môn, dựng một ngôi nhà riêng cho nàng ở. Hôm sau nữa, ông sai bà mối đến nói chuyện kết thân giữa hai họ, sắm đủ sáu lễ (sáu nghi thức trong việc cưới hỏi xưa) để đón nàng về, thế là thành đôi lứa xứng đáng như Tần với Tấn (hai nước đời Xuân Thu đời đời kết thông gia với nhau). Nàng đã về làm dâu đủ lễ, các dịp cúng tế trong năm, tiết Phục mùa hè, tiết Lạp cuối năm, đều tròn đạo làm dâu; trông nom việc nhà nghiêm chỉnh, rất được cha mẹ chồng yêu quý.
Mấy năm sau, cha mẹ chàng đều qua đời. Hai người giữ đạo hiếu hết mực. Có cây linh chi mọc ở lều cư tang (lều dựng bên mộ cho con cháu ở trong thời gian để tang), một cuống nở ba đóa; quan trong đạo tâu lên vua. Lại có mấy chục con chim én trắng làm tổ trên nóc nhà nhiều tầng. Nhà vua lấy làm lạ, ban thưởng ân sủng hơn hẳn mọi khi. Mãn tang, chàng nhiều lần được thăng lên các chức quan thanh cao hiển hách; trong mười năm đã làm quan đứng đầu mấy quận. Nàng được phong Khiên quốc phu nhân. Hai người có bốn con trai đều làm quan to, người thấp nhất cũng làm Doãn phủ Thái Nguyên. Anh em, thông gia đều là nhà danh giá bậc nhất, trong ngoài hưng thịnh, không ai sánh bằng.
Than ôi! Một người con gái làm kỹ nữ mà tiết hạnh được như thế, dù các liệt nữ (người phụ nữ giữ tiết nghĩa trọn vẹn) đời xưa cũng không hơn được, sao lại không than thở khen ngợi cho được!
Bác của ông nội tôi từng làm quan đứng đầu Tấn Châu, rồi chuyển sang bộ Hộ (bộ coi việc hộ khẩu, tiền lương), làm Thủy lục vận sứ (quan coi việc chuyên chở lương thực, hàng hóa bằng đường thủy và đường bộ); cả ba chức ấy đều là người nối chức của chàng, nên biết rõ chuyện này. Trong năm Trinh Nguyên (niên hiệu của vua Đường Đức Tông, 785–805), tôi cùng Công Tá người Lũng Tây bàn về phẩm cách tiết liệt của phụ nữ, nhân đó kể lại chuyện của Khiên quốc phu nhân. Công Tá vỗ tay, chăm chú lắng nghe, bảo tôi chép thành truyện. Tôi bèn cầm bút chấm mực, ghi chép lại để lưu truyền. Lúc ấy là tháng tám mùa thu năm Ất Hợi. Bạch Hành Giản người Thái Nguyên viết. (Trích từ sách Dị văn tập.)
Thái Bình quảng ký, quyển bốn trăm tám mươi tư.
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh theo lệnh vua biên soạn).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video