Thiên 485 — Quyển 485

 Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn biên soạn thời Tống, gom chép các truyện kể từ thời xưa), quyển 485. Đời Tống, Lý Phưởng cùng những người khác biên soạn. Tạp truyện ký (mục các truyện ký lặt vặt), phần hai.

 Truyện ông lão ở Đông Thành; Truyện nàng họ Liễu.

 Truyện ông lão ở Đông Thành (Trần Hồng soạn).

 Ông lão họ Giả, tên Xương, người phường Tuyên Dương ở Trường An (kinh đô nhà Đường). Ông sinh năm Quý Sửu, tức năm Khai Nguyên thứ nhất (Khai Nguyên là niên hiệu, tức tên gọi các năm trị vì, của vua Đường Huyền Tông). Đến năm Canh Dần thời Nguyên Hòa (niên hiệu của vua Đường Hiến Tông), ông đã chín mươi tám tuổi. Mắt vẫn còn tỏ, nói năng thong thả điềm tĩnh, sức lực và trí óc chưa hao mòn. Ông kể chuyện thời thái bình, chuyện nào cũng rành rọt, nghe rất rõ ràng.

 Cha ông tên Trung, cao chín thước (thước thời ấy), sức mạnh đến mức kéo giật lùi được cả con trâu. Nhờ thân phận tài quan (lính được tuyển vì có sức vóc, tài võ), ông làm trung cung mạc sĩ (lính lo việc dựng trại, căng màn trướng trong cung). Năm Cảnh Long thứ tư, ông cầm cây sào căng màn theo Huyền Tông vào cung Đại Minh giết họ Vi (phe hoàng hậu họ Vi đang lộng quyền), phò vua Duệ Tông lên ngôi nhận chầu các bậc vương hầu. Nhờ thế ông được xếp vào hàng Cảnh Vân công thần (những người có công dựng ngôi trong năm Cảnh Vân), được cầm trường đao làm thân vệ (lính hầu cận bảo vệ vua). Vua xuống chiếu cho dời nhà sang phía đông cửa Vân Long.

 Xương lên bảy tuổi đã nhanh nhẹn hơn người, leo được cột, đi được trên xà nhà, ứng đối giỏi, lại hiểu được tiếng chim. Huyền Tông khi còn ở phủ của mình lúc chưa lên ngôi, rất thích trò chọi gà mà dân gian hay chơi vào tiết Thanh minh. Khi lên ngôi, vua dựng các trại nuôi gà ở giữa hai cung, tìm khắp Trường An những con gà trống lông óng như vàng, cựa cứng như sắt, mào cao, đuôi vểnh, được đến cả nghìn con, đem nuôi trong trại gà. Vua chọn năm trăm cậu bé trong sáu đạo cấm quân, sai thuần dưỡng và chăm cho gà ăn. Vua đã thích thì dân chúng càng ham hơn. Nhà các vương, các dòng thế gia, họ hàng bên ngoại vua, nhà các công chúa, nhà các tước hầu đều dốc sạch kho, khánh kiệt gia sản để mua gà, trả tiền gà. Trai gái trong kinh thành đều lấy việc đùa chơi với gà làm việc chính; người nghèo không có gà thì chơi gà giả.

 Một hôm vua ra ngoài dạo chơi, thấy Xương đang chơi gà gỗ bên đường cạnh cửa Vân Long, bèn gọi vào cho làm cậu bé trại gà, ăn mặc do quân Hữu Long Vũ cấp. Đứa trẻ còn bé tí ấy vào giữa đàn gà như đùa giỡn với lũ trẻ con: con nào khỏe, con nào yếu, con nào gan, con nào nhát, lúc nào cần cho uống nước, ăn thóc, con nào có bệnh gì, cậu đều biết hết. Cậu nhấc hai con gà lên, gà sợ mà ngoan ngoãn, sai khiến được như sai người. Gặp lúc viên yết giả (quan hoạn lo việc truyền báo, coi việc) của trại gà là Vương Thừa Ân tâu lên Huyền Tông, vua cho gọi vào thử ở sân điện, việc gì cũng vừa ý vua. Ngay hôm ấy cậu được cử làm đầu năm trăm cậu bé. Lại thêm tính trung hậu, cẩn thận, kín đáo, nên thiên tử rất yêu quý; vàng lụa ban thưởng ngày nào cũng đưa tới nhà.

 Năm Khai Nguyên thứ mười ba, cậu mang ba trăm con gà trong lồng theo vua đi làm lễ phong ở Đông Nhạc (lễ tế trời đất trọng thể của vua trên núi Thái Sơn, ngọn núi lớn phía đông). Cha cậu là Trung chết dưới chân núi Thái Sơn, cậu được phép theo lễ của người con đưa thi hài về chôn ở Ung châu. Quan các huyện dọc đường Lạc Dương lo sẵn đồ tùy táng và xe tang cho cậu. Tháng ba năm thứ mười bốn, cậu mặc áo chọi gà đến chầu Huyền Tông ở Ôn Tuyền (nơi có suối nước nóng, chỗ vua nghỉ ngơi). Người trong thiên hạ bấy giờ gọi cậu là "cậu bé gà thần". Người đương thời đặt câu vè rằng: "Sinh con chẳng cần biết chữ nghĩa, chọi gà đua ngựa hơn đọc sách. Cậu bé nhà họ Giả mới mười ba, giàu sang vinh hiển đời không ai bằng. Khiến được gà cựa vàng định thắng thua, áo lụa trắng thêu theo kiệu êm của vua. Cha chết ngoài Trường An nghìn dặm, quan sai phu dọc đường kéo xe tang."

 Chiêu Thành hoàng hậu khi còn ở phủ Tướng vương đã sinh ra vua (Huyền Tông) vào ngày mồng năm tháng tám. Sau khi nhà Đường dựng lại cơ nghiệp, ngày ấy được định làm tiết Thiên Thu (lễ mừng sinh nhật vua), ban cho dân trong thiên hạ trâu và rượu, cho vui chơi ba ngày, gọi là "bồ" (cuộc ăn uống vui chơi chung do vua ban), và lấy đó làm lệ thường. Trong cung tấu nhạc lớn; có năm thì làm lễ "bồ" ở Lạc Dương. Lễ Nguyên hội (buổi chầu lớn đầu năm mới) và tiết Thanh minh thì phần nhiều tổ chức ở núi Ly Sơn. Mỗi khi đến ngày ấy, muôn thứ nhạc đều tấu lên, sáu cung phi tần đều theo hầu.

 Xương đội mũ hoa vàng chạm lông chim trả, mặc áo thêu tay gấm, quần thêu, cầm chuông và phất trần đi dẹp đường. Đàn gà xếp hàng đứng trên bãi rộng, ngoảnh nhìn trông như có thần; cậu chỉ huy đến đâu như có gió nổi lên đến đó. Gà dựng lông, xòe cánh, mài mỏ, mài cựa, nén giận chờ thắng, tiến lui đúng nhịp, theo roi chỉ mà ngẩng lên cúi xuống, không sai phép tắc của Xương. Khi thắng thua đã phân, con mạnh đi trước, con yếu đi sau, theo Xương xếp hàng như đàn nhạn bay mà trở về trại gà. Những người đấu vật, những người tung kiếm, leo cột, đá cầu, đi dây, múa trên ngọn sào, thảy đều mất hết khí thế, sắc mặt ỉu xìu, chần chừ không dám vào sân. Há chẳng phải cậu thuộc hạng người dạy được khỉ leo cây, thuần được cả rồng (ý nói tài huấn luyện loài vật phi thường) hay sao?

 Năm thứ hai mươi ba, Huyền Tông cưới cho Xương con gái của Phan Đại Đồng, một đệ tử Lê Viên (đoàn ca múa nhạc trong cung do vua lập ra). Áo và ngọc đeo của chú rể, áo thêu của cô dâu đều lấy từ kho của vua. Con trai của Xương là Chí Đức và Chí Tín. Trong năm Thiên Bảo, vợ là họ Phan nhờ tài ca múa mà được Dương Quý phi hết sức yêu chuộng. Hai vợ chồng được sủng ái suốt bốn mươi năm, ơn vua không hề suy giảm; há chẳng phải vì giỏi nghề mà lại cẩn trọng trong lòng hay sao?

 Vua sinh năm Ất Dậu, là năm gà. Việc khiến người vào chầu mặc áo chọi gà đã là điềm báo loạn ngay giữa thời thái bình rồi, mà lòng vua không tỉnh ngộ. Năm Thiên Bảo thứ mười bốn, quân Hồ Yết (giặc người phương Bắc, chỉ An Lộc Sơn) đánh chiếm Lạc Dương, ải Đồng Quan không giữ được, xa giá vua chạy sang Thành Đô. Xương chạy theo hộ vệ kiệu vua, đêm ra bằng cửa phụ; ngựa vấp phải hố trên đường, cậu bị thương ở chân, không đi tiếp được, phải chống gậy vào núi Nam Sơn. Mỗi khi đến ngày dâng gà, cậu lại quay về phía tây nam mà khóc lớn.

 Năm trước An Lộc Sơn vào chầu ở kinh sư đã biết mặt Xương ở ngoài cửa Hoành. Đến khi làm loạn chiếm được hai kinh, Lộc Sơn treo nghìn vàng tìm bắt Xương ở chợ Trường An và Lạc Dương. Xương đổi tên họ, nương nhờ chùa Phật, quét sân, đánh chuông, làm công cho nhà Phật. Đến khi Thái thượng hoàng (Huyền Tông lúc đã nhường ngôi) về cung Hưng Khánh, Túc Tông nhận mệnh trời ở điện phụ, Xương trở về phường cũ. Nhà cửa đã bị quân lính cướp phá, chẳng còn lại món gì. Ông mặc áo vải, tiều tụy, không còn được vào cửa cấm cung nữa. Hôm sau ông lại ra cửa nam Trường An, trên đường gặp vợ con ở phường Chiêu Quốc, mặt mày xanh xao vàng vọt vì đói: con thì gánh củi, vợ thì vác bông cũ. Xương ôm lấy họ mà khóc, từ biệt ngay giữa đường, rồi bỏ đi luôn, ở lại trong chùa Phật ở Trường An, học giáo lý nhà Phật của các bậc đại sư.

 Năm Đại Lịch thứ nhất, ông nương theo vị đại đức (tiếng tôn xưng nhà sư đức hạnh cao) Vận Bình ở chùa Tư Thánh, ở tại Hải Trì thuộc chợ Đông, dựng cột đá Đà-la-ni (cột đá khắc chú Phật, tin là có sức hộ trì). Về chữ thì ông viết được tên họ mình; đọc kinh nhà Phật cũng hiểu được ý nghĩa sâu xa. Đến khi đắc đạo, ông lấy lòng thiện cảm hóa người chợ búa, dựng phòng tăng, chùa Phật, trồng cỏ đẹp cây lành. Ban ngày ôm đất vun gốc, múc nước tưới tre; ban đêm ngồi chánh quán (ngồi thiền quán chiếu tâm cho ngay chính) trong thiền thất (phòng ngồi thiền).

 Năm Kiến Trung thứ ba, nhà sư Vận Bình mãn tuổi thọ. Để tang theo lễ xong, ông rước xá lợi (phần cốt còn lại sau khi hỏa táng nhà sư, được thờ kính) vào tháp ở phía đông chùa Trấn Quốc, ngoài cửa đông thành Trường An, tự tay trồng trăm cây tùng bách, dựng một căn nhà nhỏ ở dưới chân tháp. Sớm tối đốt hương quét dọn, thờ thầy như khi thầy còn sống. Thuận Tông khi còn ở Đông cung (làm thái tử) bỏ ra ba mươi vạn tiền để dựng cho Xương nhà ảnh đường (nhà thờ di ảnh) của đại sư và trai xá (nhà ăn chay, nhà ở của người tu), lại dựng nhà bên ngoài cho dân lang thang (?) ở, thu tiền thuê để cấp dưỡng cho Xương. Từ đó mỗi ngày ông ăn một bát cháo, một thăng tương thủy (nước cơm chua loãng), nằm chiếu cỏ, mặc áo bông; ngoài chừng ấy ra, thứ gì cũng đem dâng cho nhà Phật hết. Vợ ông là họ Phan về sau cũng không biết đi đâu.

 Trong năm Trinh Nguyên, con cả là Chí Tín mặc giáp quân Tịnh châu, theo quan Đại tư đồ Toại vào chầu, ghé thăm Xương ở phường Trường Thọ. Xương coi như mình không hề sinh ra người con ấy, cự tuyệt, đuổi đi. Con thứ là Chí Đức trở về buôn lụa ở chợ Lạc Dương, qua lại với Trường An, năm nào cũng đem vàng lụa đến dâng Xương, ông đều cự tuyệt cả. Thế là cả hai cùng bỏ đi, không trở lại nữa.

 Trong năm Nguyên Hòa, Trần Hồng Tổ người Dĩnh Xuyên cùng bạn ra cửa Xuân Minh, thấy tre bách um tùm mà khói hương bay thơm ra tận đường, bèn xuống ngựa đến thăm Xương ở dưới tháp. Nghe ông nói chuyện mà quên cả trời đã tối. Ông cho Hồng Tổ ngủ lại ở trai xá, kể chuyện đời mình lúc ra làm việc, lúc ở ẩn, đều có đầu có đuôi, rồi nói đến việc chính sự của nhà vua. Hồng Tổ hỏi về cảnh trị loạn thời Khai Nguyên.

 Xương nói: "Lão này thuở nhỏ nhờ chọi gà mà được lòng vua; vua nuôi lão như hạng phường hát, nhà ở ngoài cung, đâu đủ để biết việc triều đình. Nhưng cũng có điều có thể nói với ông được. Lão thấy quan Hoàng môn thị lang Đỗ Tiêm ra làm Tiết độ sứ (quan tổng đốc quân dân một vùng biên) đất Thích Tây, kiêm tạm giữ chức Ngự sử đại phu (quan đứng đầu Ngự sử đài, cơ quan giám sát, đàn hặc quan lại); khi ấy mới bắt đầu mượn uy phong hiến (quyền uy của quan giám sát, giữ phép nước) để răn đe nơi xa. Lão thấy Kha Thư Hàn trấn giữ Lương châu, hạ đồn Thạch Bảo, thành Thanh Hải, vượt ra Bạch Long, qua núi Thông Lĩnh, giáp ải Thiết Quan, làm tổng quản (quan chỉ huy chung quân sự một vùng) đạo Hà Tả, trải bảy lần bổ nhiệm mới được tạm giữ chức Ngự sử đại phu.

 Lão thấy Trương Thuyết trông coi U châu: mỗi năm vào ải, những đoàn xe càng dài chở thuế dung điệu (thứ thuế nộp bằng lụa vải thay cho việc đi phu) bằng lụa vải của Hà Gian và Kế châu, trục xe nối trục xe, nườm nượp vào cửa ải, nộp vào kho vua. Còn the lụa của Giang Hoài, gấm thêu của Ba Thục chỉ là đồ chơi trong hậu cung mà thôi. Con đường Hà châu, Đôn Hoàng năm nào cũng làm đồn điền (cho lính vừa giữ biên vừa cày cấy) để có đủ lương ăn cho vùng biên; thóc thừa chở sang Linh châu, theo đường thủy xuôi sông Hoàng Hà vào kho Thái Nguyên, phòng khi vùng Quan Trung mất mùa. Thóc gạo Quan Trung thì để cả trong nhà dân. Thiên tử đi thăm Năm Ngọn Núi lớn, quan theo hầu nghìn xe vạn ngựa mà không ăn của dân.

 Lão mỗi năm đến các dịp phục, lạp (những ngày lễ tế giữa hè và cuối năm) được về nghỉ, đi lại giữa phố chợ, thấy có người bán áo trắng và vải bông trắng. Đi trong xóm, có người làm lễ giải bệnh, theo phép phải dùng một tấm vải đen, trả giá cao mà không mua được, rốt cuộc phải dùng lụa làm khăn phốc đầu (khăn vấn đầu thường dùng) để thay. Gần đây lão chống gậy ra cửa, đi xem khắp đường phố đông tây nam bắc, thấy người mặc áo trắng (áo của dân thường) chưa đến trăm. Há là người trong thiên hạ đều đã cầm binh khí cả rồi sao?

 Năm Khai Nguyên thứ mười hai, có chiếu rằng: hễ chức thị lang (quan phó đứng sau thượng thư) của ba tỉnh (ba cơ quan đầu não của triều đình) bị khuyết thì trước hết tìm người đã từng làm thứ sử (quan đứng đầu một châu); chức lang quan (quan chức các bộ dưới thị lang) bị khuyết thì trước hết tìm người đã từng làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện). Đến năm lão bốn mươi tuổi, thấy các quan lang lại ở ba tỉnh hễ có tài và tiếng tăm trong việc cai trị thì người lớn ra làm thứ sử một quận, người nhỏ ra coi một huyện. Từ khi lão ở bên đường lớn, thường có quan thái thú (quan đứng đầu một quận) cho ngựa nghỉ ở đây, mặt mày rầu rĩ không vui, vì bị triều đình sàng lọc đưa ra trị quận. Đời Khai Nguyên chọn người làm quan chỉ xét hiếu đễ (hiếu với cha mẹ, kính nhường anh trên) và tài trị dân mà thôi, không nghe nói đến các khoa tiến sĩ, hoành từ, bạt tụy (các khoa thi chọn người giỏi văn chương, giỏi văn từ, xuất sắc vượt bậc). Cách họ chọn được người đại để là như vậy."

 Rồi ông chảy nước mắt, lại nói: "Thượng hoàng khiến phía bắc thì dân ở lều nỉ (các tộc du mục) xưng thần, phía đông thì Kê Lâm (tên gọi nước Tân La ở bán đảo Triều Tiên) xưng thần, phía nam thì Điền Trì xưng thần, phía tây thì Côn Di xưng thần. Ba năm họ đến hội một lần, theo lễ triều cận (lễ chư hầu, nước ngoài vào chầu vua), được hưởng ơn vua chăm nom soi xét, được mặc gấm bông, được ăn rượu thịt, cho làm xong việc rồi về, trong kinh không giữ lại khách nước ngoài. Nay người Hồ phương Bắc ở lẫn với dân kinh sư, lấy vợ sinh con; thiếu niên Trường An đã có lòng dạ người Hồ rồi. Ông xem kiểu đồ trang sức trên đầu, giày ủng, áo quần, có giống như trước đâu; chẳng phải là điềm quái gở (sự vật khác thường báo trước tai họa) hay sao?" Hồng Tổ lặng thinh, không dám đáp, rồi ra về.

 Truyện nàng họ Liễu (Hứa Nghiêu Tá soạn).

 Trong năm Thiên Bảo, Hàn Dực người Xương (?) (có lẽ là Xương Lê) nổi tiếng về thơ, tính tình khá phóng khoáng, không câu nệ, lận đận long đong, rất nghèo. Có chàng họ Lý là bạn thân của Dực, nhà giàu có đến nghìn vàng, trọng khí khái, mến người tài. Người thiếp được Lý yêu là nàng họ Liễu, đẹp nhất một thời, thích chuyện trò đùa cợt, giỏi ca hát ngâm vịnh. Lý cho nàng ở một ngôi nhà riêng, làm nơi cùng Dực yến tiệc ca hát, lại cho Dực ở ngay bên cạnh. Dực vốn có tiếng tăm, người đến thăm hỏi đều là bậc tài giỏi đương thời. Nàng Liễu nhìn trộm qua khe cửa, bảo người hầu: "Thầy Hàn há lại là người nghèo hèn mãi sao?" Rồi để lòng thương mến.

 Lý vốn quý trọng Dực, chẳng tiếc gì với Dực. Về sau biết ý nàng, bèn bày tiệc mời Dực uống rượu. Rượu đang say, Lý nói: "Nhan sắc của Liễu phu nhân khác thường, văn chương của Hàn tú tài (người học trò có tài, ở đây là cách gọi tôn học trò) xuất chúng. Tôi muốn để nàng Liễu hầu chăn gối cho anh Hàn, có được không?" Dực sợ hãi, đứng dậy rời chiếu, nói: "Đội ơn anh đã cởi áo cho mặc, nhường cơm cho ăn đã lâu, há lại nên cướp người anh yêu sao?" Lý cố nài. Nàng Liễu biết ý Lý là thật lòng, bèn lạy hai lạy, kéo vạt áo đến ngồi cùng chiếu. Lý mời Dực ngồi chỗ khách, rót đầy chén, vui hết mực. Lý lại đưa ba mươi vạn tiền giúp Dực chi dùng. Dực mến sắc đẹp của nàng Liễu, nàng Liễu mộ tài của Dực, hai bên đều được như ý, niềm vui có thể biết được.

 Năm sau, quan Lễ bộ thị lang (quan phó bộ Lễ, bộ coi việc lễ nghi và thi cử) Dương Độ chấm Dực đỗ hạng cao. Dực ở nhà nhàn rỗi một năm. Nàng Liễu nói với Dực: "Đem danh vọng vẻ vang về cho cha mẹ là điều người xưa coi trọng; há nên vì một kẻ hèn mọn giặt giũ như thiếp mà lỡ việc tốt đẹp về phụng dưỡng cha mẹ? Vả lại đồ dùng của cải đủ để thiếp đợi chàng về." Dực bèn về Thanh Trì thăm nhà. Hơn một năm, nàng Liễu thiếu ăn, phải bán đồ trang điểm để tự nuôi mình.

 Cuối năm Thiên Bảo, giặc lật đổ hai kinh, trai gái chạy tán loạn kinh hoàng. Nàng Liễu vì nhan sắc nổi bật, sợ không thoát được, bèn cắt tóc, hủy dung nhan, nương náu ở chùa Pháp Linh. Bấy giờ Hầu Hy Dật từ chức Tiết độ sứ Bình Lư sang Tri Thanh, vốn mến tiếng Dực, mời làm thư ký (người lo việc giấy tờ, văn thư trong phủ). Đến khi Tuyên hoàng đế dùng tài võ như thần dẹp loạn, khôi phục ngôi chính, Dực sai người theo đường tắt đi tìm nàng Liễu, dùng túi lụa đựng vàng vụn, đề thơ rằng: "Liễu Chương Đài, liễu Chương Đài (Chương Đài là phố ở Trường An có nhiều liễu; ở đây dùng cây liễu để chỉ nàng họ Liễu), ngày trước xanh xanh, nay còn chăng? Dẫu cho cành dài vẫn rủ như xưa, hẳn cũng đã bị tay người khác vin bẻ." Nàng Liễu nâng gói vàng nghẹn ngào khóc, người xung quanh đều thương xót. Nàng đáp rằng: "Cành dương liễu, giữa mùa hương sắc, giận nỗi năm năm bị bẻ tặng lúc chia ly (tục xưa bẻ cành liễu tặng người lên đường). Một chiếc lá theo gió chợt báo thu sang, dẫu chàng có đến, cành còn đáng bẻ chăng?"

 Chẳng bao lâu, có viên tướng người Phiên (người dân tộc ngoài) tên là Sa Trá Lợi mới lập được công, dò biết nhan sắc nàng Liễu, cướp đem về nhà, yêu chiều riêng một mình nàng. Đến khi Hy Dật được bổ làm Tả bộc xạ (một chức quan đầu triều rất cao) vào chầu, Dực được đi theo. Đến kinh sư thì đã không biết nàng Liễu ở đâu, than thở nhớ thương không thôi. Tình cờ ở gò Long Thủ, Dực thấy một gã thương đầu (đầy tớ nam) cho trâu khoang kéo chiếc xe có mui che kín (loại xe của đàn bà nhà quyền quý), có hai người hầu gái đi theo. Dực tình cờ đi theo sau. Từ trong xe có tiếng hỏi: "Chẳng phải là Hàn viên ngoại (gọi theo chức viên ngoại lang của Dực) đấy sao? Thiếp là nàng Liễu đây." Nàng sai người hầu gái lén nói rằng nàng đã thất thân với Sa Trá Lợi, vì có người ngồi cùng xe nên không nói được; xin sáng mai chàng đợi ở cổng phường Đạo Chính. Đến hẹn Dực tới, nàng lấy lụa trắng mỏng buộc một chiếc hộp ngọc đựng đầy dầu thơm, từ trong xe trao cho chàng, nói: "Thế là vĩnh biệt, mong chàng giữ lấy làm vật nhớ tấm lòng thành." Rồi quay xe, vẫy tay; ống tay áo mỏng phất phơ, xe thơm lăn lộc cộc, Dực nhìn theo đến mỏi mắt, lòng rối bời, xe khuất trong bụi cuốn.

 Dực đau đớn không chịu nổi. Gặp lúc các tướng Tri Thanh họp nhau ở tửu lâu bày nhạc uống rượu, sai người mời Dực. Dực gượng nhận lời, nhưng nét mặt ủ rũ, giọng hát nghẹn ngào thê thảm. Có viên ngu hầu (?) (chức quan võ coi việc canh phòng, tuần xét trong quân) là Hứa Tuấn, tự phụ có tài sức, vỗ kiếm nói: "Ắt có duyên cớ, xin được ra sức giúp một lần." Dực bất đắc dĩ kể hết sự tình. Tuấn nói: "Xin ông viết cho mấy chữ, tôi sẽ cố đưa nàng về." Rồi mặc áo võ trơn, đeo hai bao cung tên, dẫn theo một người cưỡi ngựa, đi thẳng đến nhà Sa Trá Lợi. Chờ Sa Trá Lợi ra khỏi nhà được hơn một dặm, Tuấn bèn phanh vạt áo, cầm cương, xông cửa, đẩy cổng, chạy vội vào hô lớn: "Tướng quân trúng ác (bỗng nhiên ngã bệnh nặng, như bị tà khí phạm phải), sai tôi về mời phu nhân!" Đám đầy tớ lùi tránh, không ai dám ngẩng nhìn. Tuấn bèn lên nhà trên, đưa thư của Dực cho nàng Liễu xem, rồi cắp nàng lên yên ngựa, phi như bay, bụi tung mù, dây cương đứt cả, thoắt cái đã về đến nơi. Tuấn kéo vạt áo bước tới nói: "May không làm nhục mệnh ông giao." Cả bàn tiệc đều kinh ngạc than phục. Nàng Liễu và Dực nắm tay nhau khóc, mọi người cùng thôi tiệc.

 Bấy giờ Sa Trá Lợi đang được ơn sủng khác thường; Dực và Tuấn sợ mắc vạ, bèn đến gặp Hy Dật. Hy Dật hết sức kinh ngạc, nói: "Việc ta làm cả đời, Tuấn cũng làm được thế ư?" Rồi dâng tờ trình rằng: "Kiểm hiệu (chức hàm danh nghĩa, chưa phải chức thực nhậm) Thượng thư Kim bộ viên ngoại lang (quan thuộc ty Kim bộ trong bộ Hộ, coi việc tiền bạc, kho tàng) kiêm Ngự sử Hàn Dực từ lâu ở trong hàng quan tham tá (quan giúp việc trong phủ), nhiều lần tỏ rõ công lao. Trước đây khi theo đường hương cống (được địa phương tiến cử đi thi) có người thiếp là họ Liễu; bị giặc dữ ngăn cách, nàng nương náu nơi một vị ni sư có tiếng. Nay vận nước văn minh, xa gần đều theo giáo hóa, vậy mà tướng quân Sa Trá Lợi hung hăng ngang ngược, làm rối phép nước, cậy chút công nhỏ, giữa thời chính sự vô vi (cai trị yên lặng, không làm nhiễu dân) lại cưỡng ép người thiếp có chí giữ tiết. Bộ tướng của thần là kiêm Ngự sử trung thừa (quan phó của Ngự sử đài) Hứa Tuấn, dòng họ vốn ở đất U, Kế, lòng hùng tráng, dũng cảm quyết đoán, đã đoạt lại họ Liễu trả về cho Hàn Dực. Tuy nghĩa khí bừng lên trong lòng, tỏ rõ tấm lòng thành vì cảm kích, nhưng làm việc mà không tâu trước, quả là thiếu lệnh răn dạy chỉnh đốn." Không lâu sau có chiếu: họ Liễu nên trả về cho Hàn Dực, còn Sa Trá Lợi được ban hai trăm vạn tiền. Nàng Liễu về với Dực. Dực về sau nhiều lần thăng chức, đến Trung thư xá nhân (quan ở tỉnh Trung thư, lo soạn thảo chiếu lệnh của vua).

 Vậy thì nàng Liễu là người có chí giữ mình trong khuôn phép mà không làm được; Hứa Tuấn là người mộ việc nghĩa vì cảm kích mà không đạt được đường chính. Giả như nàng Liễu nhờ nhan sắc mà được chọn vào cung, thì tấm lòng thành như chuyện đứng chắn gấu (bà Phùng tiệp dư đời Hán liều mình đứng chắn con gấu xổng chuồng để che chở vua) và chuyện từ chối ngồi chung xe với vua (bà Ban tiệp dư đời Hán từ chối ngồi chung kiệu với vua vì sợ vua sa vào nữ sắc) có thể nối theo được. Hứa Tuấn nếu được cất nhắc vì tài, thì công lao như chuyện ở đất Kha (Tào Mạt nước Lỗ cầm dao ép Tề Hoàn công trả lại đất cho nước Lỗ) và ở Mãnh Trì (Lạn Tương Như nước Triệu giữ thể diện cho vua Triệu trước vua Tần) có thể lập nên được. Việc nhờ dấu vết mà rõ ra, công phải chờ có việc mới dựng nên. Tiếc thay, bị vùi lấp không gặp thời, nghĩa khí và dũng cảm chỉ bừng lên uổng phí, đều không đi vào đường chính; há đó là lối biến thông mà vẫn hợp chính đạo sao? Ấy chỉ là do cảnh ngộ gặp phải mà thành như thế.

 Thái Bình quảng ký, quyển 485.

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua Càn Long nhà Thanh sai biên soạn và duyệt định).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video