Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn đời Tống, gom chép các truyện ký, truyện kể từ đời Hán đến đầu Tống), quyển 486 — đời Tống, Lý Phưởng cùng những người khác biên soạn — Tạp truyện ký (mục các truyện kể riêng lẻ), phần ba.
Truyện Trường hận; Truyện Vô Song (?).
Truyện Trường hận (truyện "Mối hận dài dằng dặc") — Trần Hồng soạn.
Đời Đường, trong khoảng niên hiệu Khai Nguyên (713–741), sao Thái Giai bằng phẳng (Thái Giai là ba cặp sao; người xưa tin rằng khi các sao này ngay ngắn, đều nhau thì thiên hạ thái bình), bốn biển yên ổn không có việc gì. Vua Huyền Tông ở ngôi đã lâu năm, mỏi mệt với cảnh tối muộn mới ăn, trời chưa sáng đã mặc áo dậy lo việc nước. Việc chính sự không kể lớn nhỏ, từ đó bắt đầu giao hết cho thừa tướng (quan đứng đầu triều đình, thay vua điều hành mọi việc). Vua dần dần ở sâu trong cung, rong chơi yến tiệc, lấy đàn hát và sắc đẹp để tự vui.
Trước đó, Nguyên Hiến hoàng hậu và Vũ Thục phi (phi là vợ lẽ bậc cao của vua; Thục phi là một bậc phi) đều được vua yêu, nhưng lần lượt qua đời. Trong cung tuy con gái nhà lành có đến hàng nghìn hàng vạn, mà chẳng ai vừa mắt vua. Lòng vua buồn bã, không vui. Bấy giờ, mỗi năm vào tháng mười, xa giá vua đến cung Hoa Thanh (cung có suối nước nóng ở núi Ly Sơn, gần kinh đô Trường An). Các mệnh phụ (phụ nữ được triều đình ban tước hiệu) trong cung và ngoài cung, áo xiêm rực rỡ, theo hầu như bóng theo hình. Họ được hưởng chút ơn thừa của vua, được ban cho tắm nước nóng. Gió xuân cùng dòng nước thiêng dập dềnh giữa chốn ấy. Lòng vua bỗng xao xuyến, ngẩn ngơ như mong gặp được ai. Ngoảnh nhìn trước sau phải trái, những gương mặt phấn son đều nhạt nhẽo như đất.
Vua sai Cao Lực Sĩ (hoạn quan thân tín của Huyền Tông) lặng lẽ tìm kiếm ở ngoài cung. Ông tìm được con gái của Dương Huyền Diễm, người đất Hoằng Nông, ở phủ của Thọ vương (con trai vua). Nàng đã đến tuổi cài trâm (mười lăm tuổi, con gái đã trưởng thành). Tóc mai óng mượt, da thịt mịn màng, dáng người không gầy không béo, vừa vặn đúng mức. Cử chỉ thong thả mà yêu kiều, giống như Lý phu nhân của Hán Vũ Đế (người đẹp nổi tiếng được Hán Vũ Đế hết mực yêu chiều). Vua cho khơi riêng một dòng suối nước nóng, xuống chiếu cho nàng tắm gội. Lúc ra khỏi nước, thân hình nàng mềm yếu, sức lực mỏng manh, như không mặc nổi lớp lụa là; dung nhan rạng rỡ, mỗi cử động đều sáng ngời làm người khác chói mắt. Vua rất vui lòng.
Ngày nàng vào ra mắt, vua cho tấu khúc Nghê thường vũ y (khúc nhạc múa "Xiêm cầu vồng, áo lông vũ", nhạc cung đình nổi tiếng thời Huyền Tông) để dẫn nàng vào. Đêm định tình, vua trao cho nàng thoa vàng và hộp khảm xà cừ để gắn bó tình nghĩa. Lại bảo nàng cài trâm bộ dao (loại trâm có tua đeo, bước đi thì rung rinh) và đeo hoa tai vàng. Năm sau, vua sắc phong nàng làm Quý phi (bậc phi cao nhất, chỉ đứng sau hoàng hậu), đồ dùng được hưởng bằng một nửa của hoàng hậu. Từ đó nàng chăm chút dung nhan, lời nói lanh lợi, muôn vẻ dịu dàng quyến luyến để vừa lòng vua. Vua lại càng yêu chiều nàng.
Những khi vua đi xem xét phong tục chín châu, khi làm lễ phong thiện ở Ngũ Nhạc (lễ tế trời đất trên năm ngọn núi lớn, niêm phong tờ cáo bằng bùn trộn vàng), những đêm tuyết ở Ly Sơn, những sáng xuân ở cung Thượng Dương, nàng đều cùng vua: đi thì chung một xe, nghỉ thì chung một phòng, dự tiệc thì riêng một chiếu, đi ngủ thì riêng một buồng. Tuy trong cung có ba phu nhân, chín tần, hai mươi bảy thế phụ, tám mươi mốt ngự thê (các bậc vợ lẽ của vua theo lễ chế), cùng các tài nhân trong hậu cung và ca kỹ của Nhạc phủ (cơ quan coi việc âm nhạc trong cung), mà vua chẳng còn ý đoái nhìn ai. Từ đó trong sáu cung (hậu cung nói chung) không còn ai được vua gần gũi nữa. Nàng được như thế không chỉ nhờ sắc đẹp khác thường, dáng điệu hơn người, mà còn nhờ tài trí sáng suốt, thông minh, khéo léo, ăn nói ngọt ngào, đoán trước ý vua để chiều theo (?), có những điều không sao tả xiết.
Chú bác và anh em nàng đều được giữ những chức quan thanh quý, tước được phong đến thông hầu (bậc tước hầu cao nhất). Chị em gái được phong quốc phu nhân (tước hiệu ban cho phụ nữ, kèm theo tên một vùng đất). Của cải giàu ngang hoàng tộc; xe cộ, áo mũ, nhà cửa sánh với đại trưởng công chúa (cô của vua), còn ơn sủng và thế lực thì lại hơn thế. Họ ra vào cửa cung cấm không ai tra hỏi; các quan lớn ở kinh đô phải liếc nhìn e sợ. Vì thế bài hát dân gian bấy giờ có câu: "Sinh gái chớ buồn rầu, sinh trai chớ mừng vui." Lại có câu: "Trai chẳng được phong hầu, gái lại làm phi; anh xem, con gái mới làm rạng rỡ cửa nhà." Lòng người ngưỡng mộ đến như thế.
Cuối niên hiệu Thiên Bảo (742–756), anh của nàng là Dương Quốc Trung chiếm lấy chức thừa tướng, thao túng quyền hành trong nước. Đến khi An Lộc Sơn (tướng trấn giữ biên cương, về sau làm phản) dẫn quân kéo về kinh đô, lấy cớ là đánh dẹp họ Dương. Ải Đồng Quan (cửa ải hiểm yếu phía đông Trường An) không giữ được, cờ lông chim trả của vua (tức xa giá nhà vua) chạy về phương nam. Ra khỏi đường Hàm Dương, dừng lại ở Mã Ngôi (trạm dịch phía tây Trường An). Sáu quân (cấm quân hộ giá) dùng dằng, cầm giáo (?) không chịu đi tiếp. Các quan theo hầu phục trước ngựa vua, xin giết kẻ như Triều Thác để tạ tội với thiên hạ (điển cố: đời Hán Cảnh Đế, bảy nước chư hầu làm loạn lấy cớ trừ đại thần Triều Thác, vua bèn giết Triều Thác; ở đây ý chỉ Dương Quốc Trung). Quốc Trung đội mũ tua lông trâu, bưng chậu nước (theo lễ của bề tôi có tội tự xin chịu chết), rồi chết bên đường. Ý của quân lính hai bên vẫn chưa thỏa.
Vua hỏi, những người dám nói bấy giờ xin lấy Quý phi để dập cơn giận của thiên hạ. Vua biết là không tránh được, nhưng không nỡ nhìn nàng chết, bèn lấy tay áo che mặt, sai dẫn nàng đi. Trong cảnh vội vã giằng co, cuối cùng nàng chết dưới một dải lụa ngắn (bị thắt cổ).
Sau đó, Huyền Tông chạy (nói tránh là "đi tuần săn") đến Thành Đô, còn Túc Tông nhận ngôi ở Linh Vũ. Năm sau, kẻ đầu sỏ hung ác đã chết, xa giá vua trở về kinh đô. Triều đình tôn Huyền Tông làm thái thượng hoàng (vua cha đã nhường ngôi), về ở dưỡng già tại Nam cung, rồi từ Nam cung dời sang Tây nội (khu cung phía tây). Thời thế đổi thay, mọi việc đã qua, niềm vui hết mà nỗi buồn đến. Mỗi khi gặp ngày xuân, đêm đông, khi sen trong ao nở mùa hạ, khi cây hòe trong cung rụng lá mùa thu, nghe con em Lê Viên (đội nhạc múa trong cung do Huyền Tông lập ra) thổi ống sáo ngọc, hễ vang lên một tiếng của khúc Nghê thường vũ y thì nét mặt vua không vui, người hầu hai bên đều sụt sùi. Ba năm ròng một lòng một dạ, nỗi nhớ chẳng phai. Vua tìm nàng trong giấc mộng mà mịt mờ không gặp được.
Vừa lúc có một đạo sĩ từ đất Thục đến, biết vua nhớ thương Dương phi như thế, tự nói mình có phép thuật của Lý Thiếu Quân (phương sĩ đời Hán Vũ Đế, nổi tiếng có phép gọi hồn người chết). Huyền Tông rất mừng, sai ông gọi hồn nàng về. Phương sĩ (người theo các phép thuật cầu tiên, luyện đan, gọi hồn) dốc hết phép thuật ra tìm mà hồn nàng không đến. Ông lại có thể cho thần hồn rời thân đi rong chơi, cưỡi khí mà bay, ra khỏi cõi trời, lặn xuống âm phủ để tìm, nhưng vẫn không thấy. Ông lại tìm khắp bốn phương trời đất trên dưới, phía đông đi đến tận cùng chân trời, vượt qua Bồng Hồ (tức Bồng Lai, núi tiên ngoài biển), thấy ngọn núi tiên cao nhất, trên có nhiều lầu gác. Dưới mái hiên phía tây có một cửa động quay về hướng đông, nhìn lên cửa thấy biển đề: "Viện Ngọc phi Thái Chân".
Phương sĩ rút trâm cài đầu gõ cửa. Có một đứa hầu nhỏ búi tóc hai bên ra mở cửa. Phương sĩ còn đang luống cuống chưa kịp nói thì đứa hầu đã lại vào trong. Chốc lát có một thị nữ áo biếc ra, hỏi ông từ đâu đến. Phương sĩ bèn xưng là sứ giả của thiên tử nhà Đường, rồi truyền lại lời vua. Người áo biếc nói: "Ngọc phi đang ngủ, xin đợi một lát." Bấy giờ biển mây mịt mùng, trời trong động tiên đã về chiều, cửa ngọc đóng lớp lớp, lặng lẽ không một tiếng động. Phương sĩ nín thở, khép chân, chắp tay đứng ngoài cửa. Hồi lâu, người áo biếc mời vào và nói: "Ngọc phi ra đây."
Chốc lát thấy một người đội mũ hình hoa sen vàng, khoác lụa mỏng màu tía, đeo ngọc đỏ, chân kéo đôi giày thêu phượng, có bảy tám người hầu hai bên. Nàng vái chào phương sĩ, hỏi hoàng đế có bình yên không, rồi hỏi những việc từ năm Thiên Bảo thứ mười bốn trở về sau. Nói xong, nàng buồn bã, bảo người thị nữ áo biếc lấy thoa vàng và hộp khảm, mỗi thứ bẻ ra một nửa, trao cho sứ giả mà nói: "Xin thay ta tạ ơn thái thượng hoàng, kính dâng vật này để nhắc lại tình xưa."
Phương sĩ nhận lời nhắn và tín vật, sắp ra đi nhưng nét mặt như còn điều chưa đủ. Ngọc phi bèn gặng hỏi ý ông. Ông lại tiến lên quỳ thưa, xin nàng nói một việc ngày trước mà người khác không ai hay biết, để làm bằng chứng với thái thượng hoàng; nếu không thì hộp khảm và thoa vàng sẽ bị ngờ là trò lừa gạt như của Tân Viên Bình (phương sĩ đời Hán Văn Đế, làm giả điềm lạ để lừa vua, sau bị giết). Ngọc phi bâng khuâng, lùi lại đứng, như đang nghĩ ngợi điều gì, rồi chậm rãi nói:
"Năm Thiên Bảo thứ mười, ta theo xe vua đến cung Ly Sơn tránh nóng. Tháng bảy mùa thu, vào đêm Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau (đêm mồng bảy tháng bảy âm lịch), theo phong tục người đất Tần (vùng quanh Trường An), đêm ấy người ta giăng gấm vóc, bày đồ ăn uống, bày hoa, đốt hương ngoài sân, gọi là lễ khất xảo (con gái cầu Chức Nữ ban cho sự khéo tay may vá). Trong cung lại càng chuộng lễ ấy. Lúc ấy vừa nửa đêm, cho thị vệ nghỉ ở hai dãy nhà đông tây, chỉ một mình ta hầu vua. Vua tựa vai ta mà đứng, nhân ngửa mặt nhìn trời, cảm động chuyện Ngưu Lang Chức Nữ, hai người lén thề với nhau, nguyện đời đời kiếp kiếp làm vợ chồng. Nói xong, nắm tay nhau, ai nấy đều nghẹn ngào. Việc này chỉ có quân vương biết mà thôi."
Rồi nàng tự buồn mà nói: "Chỉ vì một niệm ấy mà ta lại không được ở lâu nơi đây, sẽ lại rơi xuống cõi trần, kết duyên kiếp sau. Hoặc ở trên trời, hoặc ở cõi người, nhất định sẽ gặp lại nhau, hòa hợp như xưa." Nàng lại nói: "Thái thượng hoàng cũng chẳng còn ở cõi người lâu nữa. Mong người cứ tự yên lòng, đừng tự làm khổ mình."
Sứ giả trở về tâu với thái thượng hoàng; lòng vua than thở thương tiếc rất lâu. Những việc còn lại có ghi đủ trong quốc sử. Đến năm Nguyên Hòa thứ nhất đời vua Hiến Tông (năm 806), huyện úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) huyện Chu Chí là Bạch Cư Dị làm một bài ca để kể việc ấy; cùng với Trần Hồng, người từng đỗ tú tài, viết bài truyện đặt lên đầu bài ca, gọi tên là Trường hận ca. Bài ca của Cư Dị rằng:
Vua Hán (mượn chỉ vua Đường) mê sắc đẹp, mong tìm người đẹp nghiêng nước nghiêng thành; trị thiên hạ bao năm mà tìm chẳng được.
Nhà họ Dương có cô gái vừa khôn lớn, nuôi trong khuê phòng sâu kín, người ngoài chẳng ai hay.
Trời sinh vẻ đẹp khó lòng bị bỏ quên; một sớm được chọn về bên quân vương.
Ngoảnh mắt lại, một nụ cười, trăm vẻ duyên dáng hiện ra; phấn son khắp sáu cung bỗng nhạt hết màu.
Xuân còn lạnh, được ban tắm ở ao Hoa Thanh; nước suối nóng trơn mượt gột làn da trắng mịn như mỡ đông.
Thị nữ đỡ dậy, mềm mại yếu ớt không còn sức; ấy là lúc nàng mới được vua ban ân sủng.
Tóc mây, mặt hoa, trâm vàng rung rinh; trong màn phù dung ấm áp qua đêm xuân.
Đêm xuân ngắn ngủi, mặt trời lên cao mới dậy; từ đó quân vương chẳng còn thiết triều buổi sớm.
Chiều vui, hầu tiệc, chẳng có lúc nào rảnh; xuân theo vua chơi xuân, đêm thì một mình hầu trọn đêm.
Trong cung Hán, người đẹp có ba nghìn; ba nghìn phần yêu thương dồn cả vào một thân.
Trang điểm xong trong nhà vàng (điển Hán Vũ Đế hứa xây nhà vàng cho người mình yêu), yêu kiều hầu vua đêm đêm; tiệc tan trên lầu ngọc, men say hòa cùng sắc xuân.
Chị em, anh em đều được chia đất phong tước; đáng mến thay, vẻ vinh hiển rạng rỡ cả cửa nhà.
Bèn khiến lòng cha mẹ khắp thiên hạ, chẳng trọng sinh con trai mà trọng sinh con gái.
Cung Ly Sơn cao vút vào tận mây xanh; nhạc tiên theo gió bay, nơi nơi đều nghe thấy.
Ca chậm, múa khoan, tiếng đàn sáo ngân dài; suốt ngày quân vương xem mãi chẳng chán.
Trống trận Ngư Dương (đất An Lộc Sơn dấy binh) rung chuyển mặt đất kéo đến, làm tan vỡ khúc Nghê thường vũ y.
Kinh thành cửa cung chín lớp nổi lên khói bụi; nghìn cỗ xe, vạn con ngựa đi về tây nam.
Cờ lông trả lay lắt, đi rồi lại dừng; ra khỏi cửa tây kinh đô hơn trăm dặm.
Sáu quân không chịu đi, biết làm sao được; người mày ngài uyển chuyển chết ngay trước ngựa.
Hoa cài vứt dưới đất không ai nhặt, nào trâm lông trả, trâm chim sẻ vàng, trâm ngọc gãi đầu.
Quân vương che mặt, cứu chẳng được; ngoảnh lại nhìn, máu và nước mắt hòa nhau tuôn chảy.
Bụi vàng tung bay, gió hiu hắt; đường ván cheo leo giữa mây quanh co leo lên Kiếm Các (ải hiểm trên đường vào đất Thục).
Dưới chân núi Nga Mi ít người qua lại; cờ xí mất ánh, sắc nắng nhạt nhòa.
Sông Thục nước biếc, núi Thục xanh; lòng thánh chúa sớm sớm chiều chiều vương vấn.
Ở hành cung (cung vua ở tạm khi đi xa) nhìn trăng, thấy màu trăng đau lòng; đêm mưa nghe tiếng chuông nhạc, tiếng nghe đứt ruột.
Trời xoay đất chuyển, xe rồng quay về; đến chốn này ngập ngừng không nỡ đi.
Dưới dốc Mã Ngôi, trong lớp bùn đất, chẳng thấy mặt ngọc, chỉ còn trơ chỗ nàng chết.
Vua tôi nhìn nhau, nước mắt ướt đẫm áo; trông về cửa kinh phía đông, thả ngựa đi về.
Về đến nơi, ao vườn vẫn y như cũ: sen hồ Thái Dịch, liễu cung Vị Ương.
Sen như khuôn mặt, liễu như đôi mày; đối cảnh ấy sao không rơi lệ.
Đêm gió xuân, hoa đào hoa mận nở; lúc mưa thu, lá ngô đồng rơi.
Tây cung, Nam uyển đầy cỏ thu; lá rụng đầy thềm, sắc đỏ chẳng ai quét.
Con em Lê Viên tóc mới bạc; các a giám (nữ quan coi việc trong hậu cung) ở phòng tiêu (phòng của hoàng hậu, phi tần, tường trát hạt tiêu cho ấm và thơm), mày xanh nay đã già.
Điện chiều đom đóm bay, lòng lặng lẽ nhớ thương; khêu cạn ngọn đèn lẻ loi vẫn chưa ngủ được.
Tiếng chuông, tiếng đồng hồ nước chậm chạp, đêm mới bắt đầu dài; sông Ngân sáng rõ, trời sắp rạng đông.
Ngói uyên ương lạnh lẽo, sương xuống dày; chăn phỉ thúy giá buốt, biết cùng ai chung.
Sống chết cách biệt xa vời đã qua năm; hồn phách nàng chưa từng về trong giấc mộng.
Có đạo sĩ đất Lâm Cùng làm khách ở kinh đô, có thể dùng lòng tinh thành mà gọi hồn phách về.
Cảm vì quân vương trằn trọc nhớ thương, bèn khiến phương sĩ ân cần tìm kiếm.
Rẽ khoảng không, cưỡi khí mà đi, nhanh như chớp (?); lên trời (?) xuống đất, tìm kiếm khắp nơi.
Trên đến tận Bích Lạc (tầng trời xanh), dưới xuống Hoàng Tuyền (suối vàng, cõi người chết); hai nơi mênh mang đều chẳng thấy.
Chợt nghe trên biển có núi tiên, núi ở giữa chốn hư không mờ ảo.
Lầu điện lung linh, mây năm sắc bốc lên; trong ấy nhiều tiên nữ yểu điệu.
Trong số đó có một người tên Thái Chân, da trắng như tuyết, mặt đẹp như hoa, phảng phất giống nàng.
Đến dãy nhà phía tây cửa khuyết vàng, gõ then cửa ngọc; nhờ Tiểu Ngọc chuyển lời báo cho Song Thành (tên các thị nữ tiên).
Nghe tin sứ giả của thiên tử nhà Hán đến, trong màn Cửu Hoa hồn mộng giật mình.
Khoác áo, đẩy gối, dậy đi lại bồi hồi; rèm châu, bình phong bạc lần lượt mở ra.
Tóc mây lệch nửa, vừa mới tỉnh giấc; mũ hoa chưa sửa ngay ngắn đã xuống thềm.
Gió thổi tay áo tiên bay phấp phới, tựa như đang múa khúc Nghê thường vũ y.
Mặt ngọc buồn hiu, nước mắt ròng ròng, như một cành hoa lê mùa xuân đẫm hạt mưa.
Ngậm tình, chăm chú nhìn, gửi lời tạ quân vương: từ ngày ly biệt, tiếng nói và dáng hình đôi bên đều mờ mịt.
Ân ái trong điện Chiêu Dương đã dứt; ngày tháng trong cung Bồng Lai còn dài.
Ngoảnh đầu nhìn xuống cõi người, chẳng thấy Trường An, chỉ thấy bụi mù.
Chỉ biết đem vật cũ tỏ lòng sâu nặng; hộp khảm, thoa vàng gửi mang về.
Thoa giữ lại một nhánh, hộp giữ lại một nửa; bẻ đôi thoa vàng, chia đôi hộp khảm.
Chỉ mong lòng bền như vàng như khảm, thì trên trời hay dưới thế rồi cũng sẽ gặp nhau.
Lúc chia tay, ân cần gửi thêm lời nhắn; trong lời có câu thề chỉ hai lòng cùng biết:
Ngày bảy tháng bảy ở điện Trường Sinh, lúc nửa đêm vắng người, thủ thỉ cùng nhau:
"Trên trời nguyện làm chim liền cánh, dưới đất nguyện làm cây liền cành."
Trời dài đất lâu còn có lúc tận; mối hận này dằng dặc chẳng có ngày dứt.
Truyện Vô Song — Tiết Điều soạn.
Vương Tiên Khách đời Đường là cháu gọi bằng cậu của Lưu Chấn, một vị quan trong triều vào khoảng niên hiệu Kiến Trung (780–783). Thuở trước, cha Tiên Khách mất, chàng cùng mẹ về ở nhà ngoại. Chấn có cô con gái tên là Vô Song, kém Tiên Khách vài tuổi. Hai đứa đều còn bé, chơi đùa thân thiết với nhau. Vợ Chấn thường đùa gọi Tiên Khách là "cậu rể họ Vương". Như thế được vài năm. Chấn phụng dưỡng người chị góa chồng và nuôi nấng Tiên Khách hết sức chu đáo.
Một hôm, người chị là bà họ Vương lâm bệnh nặng, gọi Chấn đến dặn: "Ta chỉ có một đứa con, lòng ta thương nó thế nào em cũng biết. Ta tiếc là không được thấy nó lấy vợ. Vô Song đoan trang, xinh đẹp, thông minh, ta rất thương. Mai sau đừng để nó gả về họ khác. Ta gửi gắm Tiên Khách cho em; nếu em thật lòng hứa với ta, ta nhắm mắt cũng không còn ân hận." Chấn nói: "Chị nên yên tâm tĩnh dưỡng, đừng để việc khác làm rối lòng." Người chị rốt cuộc không qua khỏi.
Tiên Khách đưa linh cữu (?) mẹ về chôn ở vùng Tương Đặng (Tương Dương và Đặng Châu). Mãn tang (hết thời hạn để tang), chàng nghĩ: "Thân thế ta cô độc thế này, nên tính chuyện cưới vợ để có con cháu nối dõi. Vô Song đã lớn rồi, lẽ nào cậu ta vì địa vị cao sang mà bỏ lời hẹn cũ?" Bèn sửa soạn hành trang lên kinh đô. Bấy giờ Chấn làm thượng thư (quan đứng đầu một bộ trong triều) kiêm tô dung sứ (quan trông coi việc thu thuế ruộng, thuế vải lụa và lao dịch), cửa nhà rực rỡ, xe ngựa mũ áo của khách khứa chật đường. Tiên Khách vào ra mắt, được cho ở nhà học, ở chung với các con em trong nhà. Tình cậu cháu vẫn như cũ, nhưng tuyệt không nghe bàn đến chuyện kén rể.
Chàng lại qua khe cửa sổ nhìn trộm thấy Vô Song, dung nhan tươi sáng, rạng rỡ như người trên tiên giới. Tiên Khách cuống cuồng như điên, chỉ sợ chuyện hôn nhân không thành. Bèn bán hết của cải trong túi, được mấy triệu tiền, đem biếu hậu cho những người hầu hạ quanh cậu mợ, cho đến cả bọn đầy tớ làm việc nặng. Lại bày rượu thết đãi, nhờ vậy ngay cả khu nhà trong cửa giữa chàng cũng được ra vào. Các anh em họ cùng ở đều kính nể chàng. Gặp ngày sinh nhật mợ, chàng mua những đồ mới lạ dâng lên, chạm trổ sừng tê, ngọc quý làm đồ trang sức cài đầu. Mợ rất vui mừng.
Mười ngày sau, Tiên Khách nhờ một bà già đến nói chuyện cầu hôn với mợ. Mợ nói: "Đó là điều ta mong mỏi, sẽ bàn việc ấy ngay." Vài tối sau, có một người hầu gái đến báo với Tiên Khách: "Bà chủ vừa đem chuyện hôn sự nói với ông chủ. Ông chủ bảo: 'Trước đây ta cũng chưa từng hứa kiểu ấy' — đại khái như vậy. E là việc không thành." Tiên Khách nghe vậy, lòng dạ chí khí đều tiêu tan, suốt đêm đến sáng không ngủ, chỉ sợ bị cậu ruồng bỏ. Nhưng chàng vẫn hầu hạ, không dám lơ là.
Một hôm, Chấn vào chầu; đến lúc mặt trời vừa mọc, bỗng phi ngựa về nhà, mồ hôi đầm đìa, thở hổn hển, chỉ nói: "Khóa cổng lại! Khóa cổng lại!" Cả nhà hoảng sợ, không biết vì cớ gì. Hồi lâu ông mới nói: "Quân lính Kinh Nguyên làm phản, Diêu Lệnh Ngôn dẫn quân vào điện Hàm Nguyên. Thiên tử đã ra cửa bắc vườn ngự, trăm quan chạy theo đến hành tại (nơi vua tạm dừng chân). Ta lo cho vợ con nên tạm về sắp đặt. Mau gọi Tiên Khách lo liệu việc nhà giúp ta, ta sẽ gả Vô Song cho nó." Tiên Khách nghe lệnh, vừa sợ vừa mừng, lạy tạ.
Chấn bèn đóng gói vàng bạc, lụa gấm thành hai mươi gánh thồ (?), bảo Tiên Khách: "Mày thay quần áo, áp tải số của này ra cửa Khai Viễn, tìm một quán trọ kín đáo mà nghỉ. Ta cùng mợ mày và Vô Song sẽ ra cửa Khải Hạ, đi vòng quanh thành, đến sau." Tiên Khách làm theo lời dặn. Đến khi mặt trời lặn, chàng đợi ở quán ngoài thành đã lâu mà không thấy ai đến. Cửa thành từ sau giờ trưa đã khóa, trông về phía nam mỏi mắt. Chàng bèn cưỡi ngựa xám, cầm đuốc, đi vòng thành đến cửa Khải Hạ; cửa cũng đã khóa. Người giữ cửa đông, cầm gậy trắng, kẻ đứng người ngồi.
Tiên Khách xuống ngựa, thong thả hỏi: "Trong thành có chuyện gì mà thế này?" Lại hỏi: "Hôm nay có ai ra khỏi cửa này không?" Người giữ cửa nói: "Chu thái úy (Chu Thử, đại thần được quân nổi loạn tôn lên; thái úy là chức quan võ cao nhất) đã làm thiên tử rồi. Sau trưa, có một người đội mũ hai lớp che mặt, dẫn bốn năm người đàn bà định ra cửa này. Người ngoài phố đều nhận ra, bảo đó là Lưu thượng thư, quan tô dung sứ. Quan giữ cửa không dám thả ra. Gần tối, quân kỵ đuổi tới, lùa cả bọn về phía bắc rồi." Tiên Khách bật khóc thảm thiết, quay về quán trọ.
Gần hết canh ba (khoảng gần một giờ sáng), cửa thành bỗng mở. Đuốc sáng như ban ngày, binh lính đều cầm vũ khí, tuốt dao, hô là "sứ giả chém giết" ra khỏi thành, lùng bắt các quan triều ở ngoài thành. Tiên Khách bỏ lại hành lý, lên ngựa hoảng hốt bỏ chạy về Tương Dương, ở nhà quê ba năm.
Sau đó nghe tin triều đình đã lấy lại kinh đô, thiên hạ được chỉnh đốn, yên ổn trở lại, chàng mới vào kinh dò tin tức cậu. Đến phố nam phường Tân Xương, đang dừng ngựa bồi hồi, bỗng có một người lạy trước ngựa. Nhìn kỹ thì là Tắc Hồng, gã đầy tớ cũ. Hồng vốn là đầy tớ sinh ra trong nhà họ Vương; cậu chàng thường sai việc thấy được việc nên giữ lại. Hai người nắm tay nhau rơi nước mắt. Tiên Khách hỏi Hồng: "Cậu mợ có bình yên không?" Hồng nói: "Đều ở nhà phường Hưng Hóa." Tiên Khách mừng quá, nói: "Ta qua phố đến ngay đây." Hồng nói: "Tôi đã được thoát thân phận nô bộc, làm dân ngụ cư, có một căn nhà nhỏ, làm nghề buôn lụa. Hôm nay đã muộn (?), cậu cứ nghỉ lại nhà tôi một đêm, sáng mai cùng đi cũng chưa muộn." Bèn dẫn chàng về chỗ mình ở, cơm rượu đầy đủ.
Đến khi trời tối mịt, mới nghe báo tin: "Thượng thư nhận chức quan của triều đình giặc, cùng phu nhân đều đã bị xử tử; Vô Song bị đưa vào Dịch Đình (nơi giam giữ, bắt làm việc những phụ nữ nhà có tội trong cung) rồi." Tiên Khách thương xót, oan ức, gào khóc đến ngất đi, làm xúc động cả xóm giềng. Chàng nói với Hồng: "Bốn biển rộng lớn thế này mà ngước mắt lên chẳng còn người thân, chưa biết nương thân vào đâu." Lại hỏi: "Người nhà cũ còn ai không?" Hồng nói: "Chỉ còn Thái Tần, a hoàn hầu Vô Song, nay ở nhà tướng quân Kim Ngô (tướng chỉ huy cấm quân tuần phòng kinh đô) Vương Toại Trung." Tiên Khách nói: "Vô Song hẳn là không còn ngày gặp lại; được gặp Thái Tần thì chết cũng mãn nguyện."
Chàng bèn dâng thiếp xin gặp, lấy lễ cháu họ ra mắt Toại Trung, kể rõ đầu đuôi, xin nộp giá hậu để chuộc Thái Tần. Toại Trung rất hiểu chàng, cảm động việc ấy mà bằng lòng. Tiên Khách thuê nhà, ở cùng Hồng và Tần. Tắc Hồng thường nói: "Cậu tuổi đã lớn, nên tìm một chức quan. Cứ buồn rầu không vui thì lấy gì cho qua ngày?" Tiên Khách cảm lời ấy, đem hết tình thật khẩn cầu Toại Trung. Toại Trung tiến cử Tiên Khách với kinh triệu doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô) Lý Tề Vận. Tề Vận dựa theo chức danh cũ của Tiên Khách, cho làm huyện doãn (quan đứng đầu huyện) huyện Phú Bình, kiêm trông coi trạm dịch Trường Lạc (trạm dừng chân, đổi ngựa cho người đi việc công).
Mấy tháng sau, bỗng có tin báo: có trung sứ (hoạn quan được vua sai đi làm việc) áp giải ba mươi cung nữ đến lăng tẩm các vua để lo việc quét dọn, nghỉ đêm ở trạm Trường Lạc; mười cỗ xe che dạ đã dừng xong. Tiên Khách nói với Tắc Hồng: "Ta nghe cung nữ ở Dịch Đình phần nhiều là con gái nhà quan. Ta ngờ Vô Song có ở trong đó. Mày dòm giúp ta một chút được không?" Hồng nói: "Cung nữ có đến mấy nghìn, đâu lại đúng ngay Vô Song?" Tiên Khách nói: "Mày cứ đi, việc đời cũng chưa biết chắc được." Bèn sai Tắc Hồng giả làm người làm ở trạm, đun trà ở bên ngoài, lại cho ba nghìn tiền, dặn rằng: "Giữ chặt bộ đồ trà, đừng rời đi lúc nào; hễ thấy gì thì mau về báo." Tắc Hồng vâng dạ mà đi.
Các cung nữ đều ở sau rèm (?), không thể nhìn thấy, chỉ nghe tiếng nói chuyện ồn ào trong đêm mà thôi. Đến khuya, mọi tiếng động đều lặng. Tắc Hồng rửa đồ, nhóm lửa, không dám ngủ. Chợt nghe sau rèm có tiếng nói: "Tắc Hồng, Tắc Hồng! Sao mày biết ta ở đây? Cậu có khỏe không?" Nói xong nghẹn ngào. Tắc Hồng nói: "Cậu đang coi trạm này, hôm nay ngờ cô ở đây nên sai tôi đến hỏi thăm." Lại nghe nói: "Ta không nói lâu được. Ngày mai sau khi ta đi rồi, mày vào buồng nhỏ dãy nhà phía đông bắc, lấy lá thư dưới tấm đệm màu tía đưa cho cậu." Nói xong liền đi. Chợt nghe sau rèm rất ồn ào, bảo có cung nữ trúng tà (bỗng ngất lịm), trung sứ đòi thuốc thang rất gấp; người ấy chính là Vô Song.
Tắc Hồng vội báo với Tiên Khách. Tiên Khách hốt hoảng nói: "Làm sao ta được gặp nàng một lần?" Tắc Hồng nói: "Nay đang sửa cầu Vị, cậu có thể giả làm quan coi sửa cầu. Lúc xe qua cầu, cậu đứng sát xe; Vô Song nếu nhận ra, ắt sẽ vén rèm, cậu sẽ được thoáng thấy." Tiên Khách làm theo lời. Đến cỗ xe thứ ba, quả nhiên rèm được vén lên, chàng nhìn thấy đúng là Vô Song. Tiên Khách đau thương, oán hận, nhớ nhung không kìm nổi. Tắc Hồng vào buồng nhỏ, lấy được thư dưới đệm đưa cho Tiên Khách: năm tờ giấy hoa, đều là chữ tay của Vô Song, lời lẽ thảm thiết, kể lể đầy đủ mọi điều. Tiên Khách đọc xong, nuốt hận rơi lệ, cho rằng từ nay vĩnh biệt. Cuối thư viết: "Thường nghe sứ vua nói Cổ áp nha (chức quan võ coi việc nghi vệ ở phủ trấn) ở huyện Phú Bình là người có lòng nghĩa hiệp trên đời. Nay chàng có thể cầu ông ấy được chăng?"
Tiên Khách bèn trình lên phủ, xin thôi việc trạm dịch, trở về chức cũ. Rồi đi tìm thăm Cổ áp nha, thì ông đang ở một trang trại nơi thôn quê. Tiên Khách đến bái kiến Cổ sinh; ông muốn gì, chàng đều cố sức chiều theo, lụa là (?) châu ngọc đem tặng không kể xiết. Suốt một năm, chàng chưa hề mở lời nhờ cậy. Hết nhiệm kỳ, chàng ở nhàn trong huyện. Cổ sinh bỗng đến, bảo Tiên Khách: "Hồng tôi chỉ là một võ phu, tuổi lại đã già, còn dùng được vào việc gì? Cậu đối với tôi hết lòng hết dạ. Xét ý cậu, hẳn là có việc muốn cầu lão. Lão đây là người có lòng, cảm ơn sâu nặng của cậu, nguyện tan xương nát thịt để đền đáp." Tiên Khách khóc lạy, đem sự thật kể với Cổ sinh. Cổ sinh ngửa mặt lên trời, lấy tay vỗ đầu mấy lần, nói: "Việc này thật chẳng dễ chút nào. Nhưng tôi sẽ thử tìm cách cho cậu; chớ mong sớm chiều mà xong ngay được." Tiên Khách lạy mà nói: "Chỉ cần lúc còn sống được gặp nàng, đâu dám kể chuyện sớm muộn."
Nửa năm không có tin tức. Một hôm có người gõ cửa, là Cổ sinh gửi thư, thư viết: "Sứ giả đi núi Mao Sơn (ngọn núi tu tiên nổi tiếng của Đạo giáo) đã về, cậu hãy đến đây." Tiên Khách phi ngựa đến gặp Cổ sinh, ông chẳng nói một lời. Chàng lại hỏi về người sứ giả, ông chỉ đáp: "Giết rồi. Hãy uống trà đã." Đến khuya, ông nói với Tiên Khách: "Trong nhà cậu có người hầu gái nào biết mặt Vô Song không?" Tiên Khách đáp là có Thái Tần, rồi lập tức đưa nàng đến. Cổ sinh ngắm nghía kỹ, vừa cười vừa mừng, nói: "Cho tôi mượn giữ lại dăm ba hôm; cậu cứ về đi."
Mấy ngày sau, bỗng có tin đồn: có một hoạn quan bậc cao (?) đi qua, xử tử cung nữ ở lăng. Tiên Khách trong lòng lấy làm lạ, sai Tắc Hồng đi dò, thì người bị giết chính là Vô Song. Tiên Khách gào khóc, than rằng: "Vốn trông cậy vào Cổ sinh, nay nàng chết rồi, biết làm sao đây!" Nước mắt chảy ròng, nức nở không thôi.
Đêm ấy, lúc canh khuya, nghe tiếng gõ cửa rất gấp. Mở cửa ra thì là Cổ sinh, đem theo một chiếc kiệu tre vào, bảo Tiên Khách: "Đây là Vô Song. Bây giờ nàng đã chết, nhưng trong ngực còn hơi ấm, ngày kia sẽ sống lại. Đổ cho nàng một ít thuốc, nhất thiết phải yên lặng, kín đáo." Nói xong, Tiên Khách bế nàng vào buồng nhỏ, một mình canh giữ. Đến sáng, khắp người nàng có hơi ấm; thấy Tiên Khách, nàng khóc lên một tiếng rồi ngất lịm. Cứu chữa đến đêm mới tỉnh lại.
Cổ sinh lại nói: "Tạm mượn Tắc Hồng đào một cái hố sau nhà." Hố đào khá sâu rồi, ông rút dao chém đầu Tắc Hồng rơi xuống hố. Tiên Khách kinh hãi. Cổ sinh nói: "Cậu đừng sợ. Hôm nay tôi báo ơn cậu đã đủ rồi. Gần đây tôi nghe đạo sĩ ở Mao Sơn có phép làm thuốc: ai uống thuốc ấy thì chết ngay, ba ngày sau sống lại. Tôi sai người chuyên đi tìm, được một viên. Hôm qua tôi bảo Thái Tần giả làm trung sứ, lấy cớ Vô Song thuộc phe phản nghịch, ban thuốc này bắt nàng tự tử. Đến chỗ lăng, tôi giả làm người thân quen, đem một trăm tấm lụa chuộc lấy xác nàng. Mọi chỗ dọc đường và các trạm dịch tôi đều đút lót hậu, chắc chắn không bị lộ. Người sứ giả đi Mao Sơn và những kẻ khiêng kiệu, tôi đã xử trí xong ở ngoài đồng. Lão vì cậu cũng sẽ tự đâm cổ mà chết. Cậu không được ở đây nữa. Ngoài cửa có mười người khiêng kiệu, năm con ngựa, hai trăm tấm lụa. Đến canh năm (khoảng ba đến năm giờ sáng), cậu đưa Vô Song đi ngay, đổi tên họ, phiêu bạt khắp nơi để tránh họa." Nói xong, ông giơ dao lên; Tiên Khách chạy đến cứu thì đầu ông đã rơi.
Chàng bèn đem các xác chôn lấp cả lại. Trời chưa sáng đã lên đường, qua đất Tây Thục, xuôi xuống vùng Tam Hiệp, đến ngụ ở Chử Cung (tên đất ở Giang Lăng, Kinh Châu). Lâu ngày lặng lẽ không nghe tin tức gì từ kinh đô, chàng mới đưa cả nhà về trang trại riêng ở Tương Đặng, sống cùng Vô Song đến già, con trai con gái đầy đàn.
Than ôi! Đời người chia lìa rồi gặp lại thì nhiều, nhưng hiếm có ai được như thế này. Tôi thường cho đó là chuyện xưa nay chưa từng có. Vô Song gặp đời loạn, bị tịch thu làm nô tì cho nhà nước, mà chí của Tiên Khách đến chết cũng không đổi. Cuối cùng gặp được phép lạ của Cổ sinh mà cứu được nàng về; người chết oan có đến hơn mười người. Gian nan trốn chạy, sau được về quê cũ, làm vợ chồng năm mươi năm. Thật lạ lùng biết bao!
Thái Bình quảng ký, quyển 486.
Thuộc Tử bộ (một trong bốn bộ phân loại sách xưa, gồm sách của các nhà tư tưởng, kỹ thuật và tạp thuyết), loại Tiểu thuyết gia (sách truyện kể, ghi chép vụn vặt), mục Dị văn (chuyện lạ được nghe kể); sách Thái Bình quảng ký.
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư đồ sộ do vua Càn Long nhà Thanh sai biên soạn và đích thân duyệt định).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video