Thiên 489 — Quyển 489

 Thái Bình quảng ký, quyển 489 — đời Tống, nhóm Lý Phưởng biên soạn. Mục Tạp truyện ký (các truyện ký lặt vặt), phần 6.

 Chu Tần hành ký (Ghi chép chuyến đi gặp người đời Chu, đời Tần) — Minh âm lục (?) (Ghi chép âm nhạc cõi âm).

 Chu Tần hành ký [do Ngưu Tăng Nhụ soạn].

 Trong niên hiệu Trinh Nguyên, tôi đi thi tiến sĩ (khoa thi cao nhất thời Đường để chọn người làm quan) nhưng bị trượt, trên đường trở về vùng Uyển, Diệp. Tôi đến chân núi Minh Cao, trên con đường phía nam Y Khuyết, định nghỉ đêm ở nhà dân trong làng Đại An. Gặp lúc trời tối (?), tôi lạc đường nên không tới được. Tôi đi thêm hơn mười dặm, theo một con đường rất dễ đi. Trăng đêm vừa mọc, tôi chợt ngửi thấy một mùi lạ như mùi hương quý, bèn rảo bước đi tới, chẳng ngại xa. Thấy ánh lửa sáng, tôi đoán là nhà nông trang, lại đi tiếp, đến một toà nhà, cổng và sân giống nhà giàu.

 Có người gác cổng mặc áo vàng hỏi: "Công tử đến đây làm gì?" Tôi đáp: "Tăng Nhụ tôi họ Ngưu, đi thi tiến sĩ bị trượt. Tôi vốn định tới nghỉ nhờ nhà dân ở Đại An, lạc đường mà đến đây, chỉ xin ngủ nhờ một đêm, không có ý gì khác." Bên trong có một cô hầu gái búi tóc nhỏ bước ra, trách người áo vàng: "Ngoài cổng là ai đấy?" Người áo vàng đáp: "Có khách, có khách." Rồi người áo vàng vào báo, lát sau ra nói: "Mời công tử vào." Tôi hỏi đây là nhà lớn của ai. Người áo vàng nói: "Cứ vào, không cần hỏi."

 Qua hơn mười lớp cửa thì đến một điện lớn có rèm ngọc che. Hàng trăm người gác cửa áo đỏ, áo vàng đứng hai bên thềm, hô: "Lạy!" Trong rèm có tiếng nói: "Ta là Bạc thái hậu, mẹ của Hán Văn Đế. Đây là miếu thờ ta, công tử không nên đến, sao lại hạ mình tới đây?" Tôi thưa: "Nhà thần ở vùng Uyển, Diệp, đang trên đường về thì lạc lối, sợ bị sói hổ ăn thịt, nên dám xin gửi thân nơi đây." Tôi vừa nói xong, thái hậu sai người cuốn rèm lên, rời chỗ ngồi để tỏ lòng kính trọng, rồi nói: "Ta là mẹ già của nhà Hán xưa, ông là bậc học giả có tiếng của triều Đường, giữa chúng ta không phải phận vua tôi. Mong ông bớt lễ nghi, cứ lên điện mà gặp."

 Thái hậu mặc áo lụa trắng mềm, dung mạo đẹp đẽ, phong thái đường bệ, tuổi không cao lắm. Bà hỏi thăm tôi: "Đi đường xa không vất vả chứ?", rồi mời ngồi. Chừng một bữa ăn sau, nghe trong điện có tiếng cười. Thái hậu nói: "Đêm nay trăng gió rất đẹp, tình cờ có hai bạn gái đến thăm, huống chi lại gặp khách quý, không thể không làm một cuộc vui." Bà gọi người hầu đi mời hai nương tử ra gặp tú tài (cách gọi kính trọng người học trò đi thi). Hồi lâu, có hai người phụ nữ từ trong đi ra, theo sau có hàng trăm người hầu.

 Người đứng trước eo thon, mặt dài, tóc dày, không trang điểm, mặc áo xanh, chừng ngoài hai mươi tuổi. Thái hậu nói: "Đây là Thích phu nhân của Hán Cao Tổ." (Phu nhân: bậc phi tần của vua; Thích phu nhân là người vợ được Hán Cao Tổ yêu chiều.) Tôi lạy chào, phu nhân cũng lạy đáp. Người thứ hai da thịt mềm mại, thân hình đầy đặn cân đối, dáng vẻ thư thái, phong thái phóng khoáng, sắc đẹp rạng rỡ toả ra khắp xung quanh, mặc nhiều đồ thêu hoa, tuổi còn trẻ. Thái hậu nói: "Đây là Vương Tường của Hán Nguyên Đế." (Tức Vương Chiêu Quân, cung nữ của Hán Nguyên Đế, về sau bị gả cho vua nước Hung Nô.) Tôi lạy chào như với Thích phu nhân, Vương Tường cũng lạy đáp. Rồi mọi người về chỗ ngồi.

 Ngồi yên chỗ rồi, thái hậu sai một trung quý nhân (hoạn quan được vua tin dùng trong cung) mặc áo tím: "Đi mời cô nhà họ Dương, cô nhà họ Phan đến." Hồi lâu, thấy trên không có mây năm màu hạ xuống, tiếng cười nói nghe gần dần. Thái hậu nói: "Cô Dương, cô Phan đến rồi." Bỗng tiếng xe, dấu ngựa lẫn lộn, lụa là rực rỡ, nhìn không xuể. Có hai người phụ nữ từ trong mây bước xuống. Tôi đứng dậy, lui ra bên cạnh. Người đi trước eo thon, mắt dài, dung nhan rất đẹp, mặc áo vàng, đội mũ ngọc, chừng ba mươi tuổi. Thái hậu nói: "Đây là Thái Chân phi của triều Đường." (Tức Dương Quý Phi, người vợ được Đường Huyền Tông yêu chiều.) Tôi liền phủ phục ra mắt, lạy theo lễ bề tôi. Thái Chân nói: "Ta mắc tội với tiên đế [tiên đế đây chỉ Túc Tông], triều đình không xếp ta vào hàng hậu phi nữa, nay ông làm lễ này chẳng phải là vô ích sao? Ta không dám nhận." Rồi bà lạy đáp lại.

 Người thứ hai da thịt đầy đặn, ánh mắt lanh lợi, vóc dáng nhỏ nhắn, trắng trẻo, tuổi còn rất nhỏ, mặc áo rộng. Thái hậu nói: "Đây là Phan thục phi nhà Tề." (Thục phi: một bậc phi tần của vua; Phan thục phi là người vợ được Đông Hôn hầu Tiêu Bảo Quyển thời Nam Tề yêu chiều.) Tôi lạy chào như với Thái Chân phi.

 Sau đó thái hậu sai dọn cơm. Chốc lát món ăn bưng ra, thơm sạch muôn vẻ, đều là những món không biết tên. Tôi chỉ cốt ăn cho no bụng, chẳng ăn được nhiều. Ăn xong lại bày rượu, đồ dùng đều như của bậc vua chúa.

 Thái hậu nói với Thái Chân: "Sao lâu nay không đến thăm ta?" Thái Chân nghiêm nét mặt đáp: "Tam Lang [trong niên hiệu Thiên Bảo, người trong cung thường gọi Huyền Tông (?) là Tam Lang] hay đến cung Hoa Thanh (cung có suối nước nóng ở núi Ly Sơn), thiếp phải theo hầu nên không đến được." Thái hậu lại hỏi Phan phi: "Cô cũng không đến, vì sao?" Phan phi cố nhịn cười mà không nhịn được, không nói nên lời. Thái Chân bèn nhìn Phan phi mà đáp thay: "Phan phi từng than với Ngọc Nô [tên của Thái Chân] rằng Đông Hôn hầu ngông cuồng, suốt ngày đi săn, nên không thường đến hầu thăm được."

 Thái hậu hỏi tôi: "Thiên tử bây giờ là ai?" Tôi đáp: "Hoàng đế bây giờ là con trưởng của tiên đế." Thái Chân cười nói: "Con của bà Thẩm làm thiên tử rồi à, lạ thật!" (Bà Thẩm là mẹ của vua đương thời, tức Đường Đức Tông.) Thái hậu hỏi: "Là ông vua thế nào?" Tôi đáp: "Tiểu thần không đủ sức hiểu đức của vua." Thái hậu nói: "Cứ nói, không có gì phải ngại." Tôi thưa: "Dân gian truyền rằng ngài thánh minh, có tài võ." Thái hậu gật đầu ba bốn lần.

 Thái hậu sai rót rượu, thêm nhạc. Những người chơi nhạc đều là thiếu nữ. Rượu chuyền quanh mấy vòng thì nhạc cũng ngừng. Thái hậu mời Thích phu nhân gảy đàn. Chiếc nhẫn ngọc trên ngón tay phu nhân sáng rực cả chỗ ngồi [sách Tây Kinh tạp ký chép: Cao Tổ tặng phu nhân chiếc nhẫn, ánh sáng của nó soi thấy cả xương ngón tay]. Phu nhân kéo đàn lại mà gảy, tiếng đàn rất ai oán.

 Thái hậu nói: "Tú tài họ Ngưu tình cờ đến đây, các nương tử lại tình cờ đến thăm. Nay không có gì để vui cho thoả, mà tú tài họ Ngưu vốn là người có tài, sao mỗi người không làm một bài thơ nói lên tâm sự, chẳng hay lắm sao?" Rồi bà phát cho mỗi người giấy và bút. Một lát, thơ đã làm xong.

 Thơ của thái hậu:
"Đêm trăng nơi cung hoa được hầu vua,
Đến nay vẫn còn thẹn với Quản phu nhân (bạn cũ của Bạc thái hậu; hai người từng hẹn ai giàu sang trước thì đừng quên nhau, nhờ Quản phu nhân nhắc chuyện ấy mà vua Cao Tổ biết đến Bạc thái hậu và gọi bà đến hầu).
Nhà Hán xưa vốn là chốn đàn ca,
Nay khói cỏ đã bao lần thu rồi lại xuân."

 Thơ của Vương Tường:
"Trong lều vải giữa tuyết chẳng thấy mùa xuân,
Áo nhà Hán tuy cũ mà vết lệ còn mới.
Đến nay giận nhất là Mao Diên Thọ (thợ vẽ trong cung; nàng không đút lót nên bị vẽ xấu đi, vì thế vua không biết đến nàng),
Ưa dùng nét vẽ mà vẽ sai người."

 Thơ của Thích phu nhân:
"Từ khi rời cung Hán, thôi múa điệu đất Sở,
Chẳng còn thiết điểm phấn, giận quân vương.
Không có vàng, sao mời được các ông già núi Thương (bốn ẩn sĩ ở núi Thương Sơn; Lã hậu dùng vàng lụa mời họ về giúp thái tử, khiến Cao Tổ bỏ ý lập con của Thích phu nhân lên thay),
Họ Lã nào có từng sợ kẻ cứng cỏi (?)."

 Thơ của Thái Chân:
"Thoa vàng rơi xuống đất, từ biệt quân vương,
Lệ hồng như hạt ngọc chảy đầy giường vua.
Sau khi cuộc ân ái tan tác ở Mã Ngôi (nơi quân lính ép vua buộc Dương Quý Phi phải chết),
Cung Ly Sơn không còn múa khúc Nghê thường (khúc múa Nghê thường vũ y nổi tiếng thời Huyền Tông)."

 Thơ của Phan phi:
"Trăng thu gió xuân đã bao lần trở lại,
Non sông vẫn như xưa mà cung Nghiệp đã khác.
Đông Hôn xưa làm sàn hoa sen (vua cho đúc hoa sen vàng lát đất cho nàng bước lên),
Luống nhớ thuở từng khoác áo dệt chỉ vàng."

 Mọi người mời tôi làm thơ mấy lần, tôi không thể chối, bèn vâng lời làm bài thơ:
"Gió thơm đưa lối đến trời Đại La (tầng trời cao nhất theo Đạo giáo, nơi tiên ở),
Đất trăng thềm mây, lạy các vị tiên trong động.
Cùng nhau kể chuyện buồn nơi trần thế,
Chẳng biết đêm nay là năm nào."

 Lại có một người con gái thổi sáo giỏi, tóc ngắn, áo đẹp, dung mạo rất xinh và nhiều vẻ quyến rũ, cùng đến với Phan phi. Thái hậu cho ngồi sát bên, thỉnh thoảng sai thổi sáo, cũng thường mời rượu. Thái hậu quay lại hỏi tôi: "Có biết người này không? Đó là Lục Châu nhà họ Thạch (người thiếp được Thạch Sùng thời Tấn yêu chiều). Phan phi nhận nuôi làm em gái, nên cùng đến với Phan phi." Thái hậu nhân đó nói: "Lục Châu sao lại không có thơ?" Lục Châu bèn cảm tạ rồi làm thơ:
"Người hôm nay chẳng phải người ngày trước,
Tiếng sáo luống oán Triệu vương Luân (Tư Mã Luân; phe của hắn đòi lấy Lục Châu, Thạch Sùng không chịu nên bị giết, Lục Châu nhảy lầu tự tử).
Hồng tàn biếc nát dưới lầu hoa,
Vườn Kim Cốc (vườn của Thạch Sùng) nghìn năm không còn mùa xuân."

 Thơ xong, rượu đã dọn ra, thái hậu nói: "Tú tài họ Ngưu từ xa tới, đêm nay ai sẽ ở cùng?" Thích phu nhân đứng dậy trước, từ chối: "Như Ý, con thiếp, đã lớn, thật không thể được, vả lại cũng không nên như thế." Phan phi từ chối: "Đông Hôn hầu vì Ngọc Nhi này mà thân chết nước mất, Ngọc Nhi không nên." Lục Châu từ chối: "Thạch vệ úy (Thạch Sùng; vệ úy là chức quan coi việc canh giữ cửa cung) tính nghiêm khắc, nóng nảy, nay dù có chết cũng không thể làm điều trái đạo." Thái hậu nói: "Thái Chân là quý phi của tiên đế triều nay, không thể nói đến chuyện khác." Rồi bà quay sang nói với Vương Tường: "Chiêu Quân, ban đầu nàng lấy thiền vu (vua nước Hung Nô) Hô Hàn Tà, rồi lại làm vợ thiền vu Chu Lũy, người con kế tục của ông ta. Vốn đã khổ, lại ở đất lạnh, bọn Hồ thì biết gì đâu. Mong Chiêu Quân đừng từ chối." Chiêu Quân không đáp, cúi mày vừa thẹn vừa giận. Chốc lát mọi người ai về chỗ nấy nghỉ. Tôi được người hầu đưa vào viện của Chiêu Quân.

 Gần sáng, người hầu báo dậy, Chiêu Quân rơi lệ cầm tay từ biệt. Bỗng nghe bên ngoài có lệnh của thái hậu, tôi bèn ra gặp. Thái hậu nói: "Đây không phải chỗ công tử ở lâu, nên mau trở về. Thôi, từ biệt, mong đừng quên cuộc vui vừa qua." Bà lại sai lấy rượu. Rượu chuyền thêm một lượt xong, Thích phu nhân, Phan phi, Lục Châu đều khóc, rồi cáo từ ra đi. Thái hậu sai người áo đỏ đưa tôi tới Đại An. Đến con đường phía tây, chớp mắt không thấy người đưa đâu nữa. Lúc ấy trời vừa sáng.

 Tôi đến làng Đại An hỏi người trong làng. Người trong làng nói cách đây hơn mười dặm có miếu thờ Bạc thái hậu. Tôi quay lại nhìn, miếu đã hoang tàn đổ nát, không vào được, không phải cảnh tôi đã thấy lúc trước. Mùi hương trên áo tôi hơn mười ngày vẫn chưa hết. Rốt cuộc tôi vẫn không biết chuyện ấy là thế nào.

 Minh âm lục (?) (Ghi chép âm nhạc cõi âm).

 Lý Khản, làm úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) huyện Lư Giang, người Lũng Tây, nhà ở huyện Hà Nam thuộc Lạc Dương. Đầu niên hiệu Thái Hoà, ông chết khi đang làm quan. Ông có một người vợ không cưới chính thức là bà họ Thôi, vốn xuất thân nhà ca kỹ ở Quảng Lăng, sinh được hai con gái. Hai đứa trẻ mồ côi cha lại còn nhỏ, người mẹ goá nuôi nấng. Vì đường về xa, con chưa khôn lớn, nên bà ở lại Lư Giang. Khản chết rồi, họ hàng của Khản tuy có người làm quan to cũng tuyệt nhiên chẳng hỏi han gì. Người Lư Giang đều thương mẹ con bà mồ côi, côi cút mà biết tự gắng gỏi.

 Bà Thôi tính rất mê âm nhạc, tuy nghèo khó vất vả kiếm sống vẫn thường ca hát để tự vui. Bà có một em gái tên Nô (?), dung mạo phong thái không kém ai, giỏi gảy đàn tranh, tuyệt diệu xưa nay hiếm có, nổi tiếng một thời; mười bảy tuổi, chưa lấy chồng thì chết, nhiều người thương tiếc.

 Hai cô con gái từ nhỏ được truyền nghề đàn. Cô con gái lớn lấy chồng là người họ Đinh trong huyện, tính không thông minh lắm. Hồi nhỏ, mỗi khi dạy nghề đàn mà có chỗ còn chưa tới, mẹ liền đánh roi, nhưng rốt cuộc cô vẫn không nắm được chỗ tinh diệu. Cô thường nghĩ đến dì mà nói: "Ta là cháu của dì. Nay sống chết đôi đường, tình thương đã cách biệt từ lâu. Lúc dì còn sống thì thông minh như thế, chết rồi sao lại mờ mịt, không thể ra sức giúp cho lòng ta sáng ra, mắt ta tỏ ra, để tạm theo kịp bạn cùng lứa?" Cứ mỗi dịp lễ tết và ngày mồng một, cô lại nâng chén rưới rượu xuống đất cúng dì, nghẹn ngào khóc lóc. Như thế suốt tám năm, mẹ cô cũng thương xót cho cô.

 Ngày mồng ba tháng tư năm Khai Thành thứ năm, cô đang ngủ đêm thì giật mình thức dậy, khóc to, nói với mẹ: "Vừa rồi con mơ thấy dì nắm tay khóc mà bảo: 'Từ khi dì rời cõi đời, ở âm ty (cõi quan lại dưới âm phủ) được ghi tên vào sổ của Giáo phường (cơ quan quản lý ca múa nhạc của triều đình), học đàn với bác sĩ (chức thầy dạy nhạc trong Giáo phường) Lý Nguyên Bằng. Nguyên Bằng nhiều lần tiến cử dì với hoàng đế Hiến Tông. Vua gọi dì vào ở trong cung một năm, rồi cho dì chuyển sang trực ở cung của hoàng đế Mục Tông, dùng đàn tranh dẫn các phi ra vào suốt một năm. Thượng đế giết Trịnh Chú, khắp thiên hạ được mở tiệc lớn ăn mừng. Các cung của những vị vua nhà Đường cùng chọn người đàn hát để dâng lên hai cung của Thần Nghiêu (Đường Cao Tổ Lý Uyên) và Thái Tông. Dì lại được hầu Hiến Tông, mỗi tháng cứ năm ngày trực một lần ở điện Trường Thu, những ngày khác được tha hồ dạo chơi, chỉ không được ra khỏi cấm cung mà thôi.

 Tấm lòng tha thiết của con, dì biết cả, chỉ là không có cách nào đến được. Gần đây công chúa Tương Dương nhận dì làm con gái, rất thương nhớ dì, nên dì được ra vào phủ công chúa. Công chúa ngầm cho phép dì về để thành toàn tâm nguyện của con. Con nên lo liệu sớm. Phép tắc dưới âm rất nghiêm, nếu vua mà nghe được thì dì sẽ bị trách phạt nặng, lại còn gây vạ lây cho công chúa.'" Rồi cô cùng mẹ ôm nhau mà khóc.

 Hôm sau, hai mẹ con quét dọn sạch một gian phòng, bày một chỗ ngồi để trống, đặt rượu và hoa quả. Cô như thấp thoáng thấy có người, bèn ôm đàn tranh ngồi xuống, nhắm mắt mà gảy, ngón tay đến đâu thì hiểu ra đến đó. Trước kia học khúc nhạc của người đời thì mười ngày không thuộc nổi một khúc, nay một ngày thuộc được mười khúc. Tên và cách thức các khúc ấy hầu như không phải ý tứ của người sống; giọng điệu ai oán, u uất như tiếng cú kêu rít, ai nghe cũng sụt sùi.

 Các khúc gồm: Nghênh quân lạc (Nhạc đón vua) [điệu Chính thương (một điệu thức trong nhạc cổ, lấy âm thương làm chủ), ba mươi tám điệp (đoạn nhạc lặp lại)]; Hộc lâm thán (Tiếng than rừng sồi) [điệu Phân ti, bốn mươi bốn điệp]; Tần vương thưởng kim ca (Bài ca vua Tần thưởng vàng) [điệu Tiểu thạch, hai mươi tám điệp]; Quảng Lăng tán [điệu Chính thương, hai mươi tám điệp]; Hành lộ nan (Đường đi khó) [điệu Chính thương, hai mươi tám điệp]; Thượng giang hồng (Cầu vồng trên sông) [điệu Chính thương, hai mươi tám điệp]; Tấn thành tiên (Tiên thành Tấn) [điệu Tiểu thạch, hai mươi tám điệp]; Ti trúc thưởng kim ca (Bài ca đàn sáo thưởng vàng) [điệu Tiểu thạch, hai mươi tám điệp]; Hồng song ảnh (Bóng cửa sổ đỏ) [điệu Song trụ, bốn mươi điệp].

 Mười khúc xong, người dì buồn bã nói với cháu gái: "Đây đều là những khúc mới soạn trong cung, vua rất yêu quý. Những khúc như Hộc lâm thán, Hồng song ảnh, mỗi khi yến tiệc thì dùng trong trò tung cầu, múa chén để giúp vui rượu trong những đêm vui dài. Mục Tông ra lệnh cho tu văn xá nhân (chức quan lo việc soạn thảo văn từ) Nguyên Chẩn soạn lời cho mấy chục bài, rất hay. Khi tiệc rượu đang say, vua sai cung nhân lần lượt hát, vua tự tay cầm như ý (vật cầm tay bằng ngọc, đầu cong) bằng ngọc gõ nhịp mà hát hoạ theo. Vua giữ bí mật các khúc ấy rất kỹ, sợ các nước khác lấy được, nên không dám để lộ ra. Đến năm Nhiếp đề (năm Dần theo cách tính năm của lịch xưa), địa phủ sẽ có biến lớn, nên các khúc này mới được truyền ra cõi đời. Âm dương khác lối, người ma khác đường, nay việc của người và ma lại được nối với nhau, đó cũng là dịp muôn đời mới có một lần, không phải ngẫu nhiên. Hãy (?) đem mười khúc của ta dâng lên thiên tử ở cõi dương, đừng để đời sáng suốt này không được nghe."

 Thế là huyện báo lên châu, châu báo lên phủ. Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Thôi Thục đích thân gọi cô đến thử đàn: tiếng đàn leng keng, nghe rất hay; khác với điệu đàn cầm, cũng không phải tiếng nhạc đất Tần (?). Khi đem hoà với các nhạc cụ khác thì thấy thang âm khác hẳn. Bà mẹ bảo cô con gái nhỏ lạy hai lạy xin được truyền mười khúc, cô em cũng học được đầy đủ. Đến tối, người dì từ biệt ra đi.

 Mấy ngày sau, người dì lại đến nói: "Nghe nói liên soái (quan đứng đầu coi nhiều châu) ở Dương Châu muốn gọi con đến, dì sợ con đàn có chỗ sai, con hãy đàn lại từng khúc một." Rồi bà để lại thêm một khúc nữa tên là Tư quy lạc (Nhạc nhớ về). Chẳng bao lâu, châu phủ quả nhiên ra lệnh đưa cô đến Dương Châu, cô đàn không sai chút nào. Quan liêm sứ (quan đi xem xét việc cai trị ở các châu), vốn là cựu tể tướng Lý Đức Dụ, bàn việc dâng biểu tâu lên triều chuyện ấy. Chẳng bao lâu sau, cô gái ấy chết.

 Thái Bình quảng ký, quyển 489.

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video