Thái Bình quảng ký (bộ sách thời Tống gom góp các truyện kể ngoài chính sử), quyển 490 — đời Tống, Lý Phưởng cùng những người khác biên soạn. Mục Tạp truyện ký (các truyện ghi chép linh tinh), phần bảy.
Đông Dương dạ quái lục (Chuyện yêu quái gặp ban đêm ở trạm Đông Dương)
Vương Thù, tự Học Nguyên, là tiền tiến sĩ (người đã thi đỗ tiến sĩ, khoa thi cao nhất để chọn người làm quan). Tổ tiên ông người đất Lang Nha. Mùa xuân năm Nguyên Hòa thứ mười ba (niên hiệu vua Đường Hiến Tông, tức năm 818), ông thi đỗ. Trước đó ông từng ở vùng núi danh tiếng thuộc đất Trâu, đất Lỗ để học.
Thù tự kể: bốn năm trước, ông theo danh sách người được địa phương tiến cử lên kinh dự thi. Chiều tối ông dừng nghỉ ở một quán trọ tại Huỳnh Dương, gặp một tú tài (người đi học, sắp dự thi) quê Bành Thành tên là Thành Tự Hư. Người này vì việc nhà không đi thi được, đang trở về quê. Gặp Thù, hai người kể cho nhau nỗi vất vả đường xa đi lại. Tự Hư, tự Trí Bản, nhân đó kể một chuyện lạ chính mắt mình đã thấy.
Năm ấy, ngày mùng tám tháng mười một, Tự Hư trở về phía đông (chú của sách: tức năm Nguyên Hòa thứ tám). Hôm sau ông tới huyện Vị Nam. Trời đang âm u, không biết sớm muộn. Quan huyện là Lê Vị giữ ông lại uống mấy tuần rượu. Tự Hư cậy con ngựa mình cưỡi khỏe, bèn sai tiểu đồng, đầy tớ cùng hành lý đi trước hết đến quán Xích Thủy chờ nghỉ đêm, còn mình nán lại.
Ra khỏi cổng thành huyện phía đông thì gió lạnh quét mặt đất, tuyết bay mù trời. Đi chưa được mấy dặm thì trời sắp tối. Đầy tớ thì đã sai đi trước cả, trên đường lại không còn ai qua lại, chẳng có ai để hỏi đường, đến lúc ấy ông không biết mình đã tới đâu nữa. Con đường đi ra phía nam trạm Đông Dương để tìm lối vào cửa hang Xích Thủy. Cách trạm chưa đến ba bốn dặm có một xóm nằm ở chỗ trũng; trong rừng ánh trăng mờ mờ, lờ mờ nhận ra một ngôi chùa.
Tự Hư mở cổng xông vào. Hơi tuyết càng dữ. Tự Hư thầm nghĩ đã là chùa thì hẳn có sư ở, định xin tá túc, bèn thúc ngựa vào phía sau, vừa nhận ra có mấy gian nhà ngang, căn nhà trống vắng lặng lẽ, không đèn không đuốc. Lắng nghe hồi lâu, hình như có tiếng người thở khò khè. Ông bèn buộc ngựa vào cây cột phía tây, gọi liền mấy tiếng: "Hòa thượng viện chủ (vị sư trụ trì) ơi, đêm nay xin rủ lòng thương cứu giúp!"
Một lúc mới nghe có người đáp: "Lão tăng già bệnh Trí Cao ở đây. Vừa rồi tiểu đồng đã ra làng đi khuyên giáo xin bố thí, không có cách gì lấy được lửa đèn. Tuyết rơi thế này, lại đang đêm khuya, khách là ai, từ đâu đến? Bốn bề không có hàng xóm người thân, lấy gì mà giúp được? Đêm nay nếu khách không chê ta bệnh tật dơ bẩn mà lại gần đây, thì khỏi phải chịu cảnh ngoài trời, ta lại đem rơm cỏ người ta cho mượn ra chia nhau dùng; khách gửi thân ở đây cũng được."
Tự Hư không còn cách nào khác, nghe vậy trong lòng cũng khá mừng, bèn hỏi: "Cao công sinh ở quê nào, vì sao lại ở đây, họ ngoài đời là gì? Đã được ơn cho nương nhờ, cũng nên hỏi rõ gốc gác." Đáp: "Bần đạo (lời nhà tu tự xưng khiêm tốn) họ ngoài đời là An (chú của sách: vì thịt trên lưng nhô lên như cái yên ngựa; chữ 'yên' trong 'yên ngựa' đọc giống chữ 'An'), sinh ở phía tây sa mạc, vốn do đem sức ra làm việc mà theo duyên đến Trung Quốc. Đến đây chưa bao lâu, phòng ốc trong chùa còn tiêu điều; tú tài bỗng ghé tới mà chẳng có gì tiếp đãi, mong khách đừng trách là may."
Hỏi đáp như vậy, Tự Hư quên gần hết mệt nhọc lúc trước, bèn nói với Cao công: "Nay mới biết thí dụ 'hóa thành' Như Lai (Phật Thích Ca) kể khi nói về đoàn người đi tìm báu vật không phải là chuyện đặt bừa (trong kinh Pháp Hoa, đoàn người đi tìm báu vật giữa đường mỏi mệt muốn bỏ cuộc, người dẫn đường bèn hóa ra một tòa thành cho họ nghỉ chân lấy sức). Nay Cao công chính là đạo sư (người dẫn đường) của tôi. Tông phái của Cao công vốn có lời dạy 'hàng phục tâm mình' (chế ngự, thuần phục tâm ý của mình) như thế."
Chốc lát nghe lộp cộp như có mấy người nối bước nhau đi tới, rồi nghe nói: "Tuyết đẹp quá! Sư trượng (tiếng gọi tôn kính vị sư) có nhà không?" Cao công chưa kịp đáp thì nghe một người nói: "Mời Tào trưởng (tiếng gọi tôn xưng một viên quan) đi trước." Có người nói: "Bác Chu Bát (bác Chu thứ tám) nên đi trước." Lại nghe có người nói: "Đường rộng lắm, Tào trưởng không nên cố nhường, cùng đi là được." Tự Hư thầm nghĩ người đông, lòng càng vững. Lát sau những người ấy dường như đều đã đến chỗ ngồi.
Trong đó một người hỏi: "Sư trượng, ở đây có khách trọ sao?" Cao công đáp: "Vừa có khách đến xin trọ." Tự Hư mờ mịt không nhìn rõ hình dạng họ, chỉ thấy người đi đầu cúi dưới mái hiên, nhờ ánh tuyết soi mà phảng phất thấy mặc áo cừu đen, ở lưng và sườn có những chỗ vá trắng. Người ấy hỏi Tự Hư trước: "Khách vì cớ gì lủi thủi một mình (?) xông tuyết, đêm tối đến đây?" Tự Hư kể thật mọi chuyện. Người ấy hỏi tên, ông đáp: "Tôi là tiến sĩ (người đi thi tiến sĩ) Thành Tự Hư."
Tự Hư cũng nhân đó nói: "Trong bóng tối không thể vái chào và nhìn rõ dung mạo từng vị, mai sau chẳng có gì để làm chỗ quen biết cho con cháu, xin các vị xưng chức quan và họ tên." Liền nghe một người nói: "Trước làm Hà Âm chuyển vận tuần quan (viên quan đi tuần coi việc chở lương thực ở Hà Âm), tạm giữ chức Tả kiêu vệ Vị tào tham quân (viên quan giúp việc trong đội cấm quân Tả kiêu vệ) (?), là Lô Ỷ Mã." Người thứ hai nói: "Khách đất Đào Lâm, Phó khinh xa tướng quân (tên một chức võ quan), Chu Trung Chính." Người thứ ba nói: "Khứ Văn, họ Kính." Người thứ tư nói: "Duệ Kim, họ Hề." Lúc này dường như mọi người đã ngồi quanh một vòng.
Ban đầu nhân chuyện Thành công đi thi, Ỷ Mã nhân đó bàn sang văn chương. Ỷ Mã nói: "Hồi còn nhỏ tôi đã nghe người ta ngâm bài thơ 'Đắp tuyết thành núi' của Sư trượng, nay vẫn còn nhớ; cảnh đêm nay y như hiện ra trước mắt. Sư trượng có làm bài ấy chăng?" Cao công nói: "Lời thơ thế nào, thử đọc xem." Ỷ Mã nói: "Tôi còn nhớ là:
Nhà ai quét tuyết chất đầy sân,
Muôn hang nghìn đỉnh trong một nắm tay.
Lòng ta chẳng thấy lạnh thấm áo,
Vì từng ở trong ấy bao năm."
Tự Hư ngơ ngác như mất hồn, há miệng trố mắt, càng không đoán ra được. Cao công nói: "Tuyết Sơn là núi quê nhà ta. Năm trước tình cờ thấy trẻ con đắp tuyết, sừng sững thành hình núi non, ta nhìn về quê cũ phía tây mà buồn bã, nhân đó làm bài thơ này. Tào trưởng thật thông minh, sao còn nhớ được câu thơ dở ngày xưa của bần đạo. Nếu không nhờ Tào trưởng thành tâm đọc lên thì thực ta cũng quên mất rồi."
Ỷ Mã nói: "Sư trượng thả bước phóng khoáng nơi hoang vu xa xôi, thoát khỏi máy móc (chú của sách: chữ 'cơ' là máy móc nên hiểu là chữ đồng âm nghĩa dây cương ràng buộc) của cõi trần, khỏi mọi trói buộc; đạo đức cao vòi vọi, có thể nói là đứng đầu trong bạn bè. Bọn hèn mọn như tôi chỉ biết trông theo bụi mà chạy, há (chú của sách: chữ 'há' nên hiểu là chữ đồng âm nghĩa màu nâu sẫm, mượn màu lông để chế giễu) dám ngó tới chỗ cao xa ấy!
"Ỷ Mã mùa xuân này vì việc công vào kinh thành. Tính vốn ngu đần, ở kinh đô củi đắt như quế, gạo đắt như ngọc (?), bức bách không chịu nổi; sớm tối ở trọ đất khách (chú của sách: chữ 'đất khách' nên hiểu là chữ đồng âm nghĩa đói), tuy ngày đêm cần mẫn mà phần lương (chữ này cũng có nghĩa là cỏ khô cho súc vật ăn) nhận được ít ỏi, gánh vác chẳng nhẹ, thường sợ bị phạt. Gần đây viện chuyển cho tôi một chức hàm suông (chú của sách: ý nói bị đuổi đi không, làm con lừa thay thế), ý tôi muốn khẩn cầu để được thoát.
"Tối qua tôi ra dốc Trường Lạc nghỉ trọ, tự thương mình lao lực trong bụi trần, ngậm ngùi mang chí làm hươu núi nai đồng (sống tự do nơi hoang dã), nhân đó làm hai bài thơ dở gửi bạn đồng hành. Trước mặt các vị tác giả, tôi định đọc miệng ra mà còn ngập ngừng chưa dám."
Tự Hư nói: "Đêm nay là đêm gì mà được nghe câu hay!" Ỷ Mã lại khiêm tốn: "Tôi không tự lượng sức nông cạn; huống chi có Sư trượng là bậc thầy văn chương ở đây, đâu dám trình cái vụng xấu." Tự Hư cố nài: "Xin nghe, xin nghe!" Ỷ Mã bèn ngâm to:
"Phía đông thành Trường An, đường đi Lạc Dương,
Bánh xe không ngừng, bụi mù mịt.
Tranh lợi tham đi trước, đua nhau quất roi,
Gặp nhau toàn những kẻ già đi trong bụi."
Đó là bài thứ nhất.
"Chiều tà trên dải đồng dài, chẳng tính đường xa,
Rời đàn một mình bước, chẳng cất nổi tiếng kêu.
May còn cỏ xanh xanh bên bờ sông,
Xuân về còn được an ủi (chú của sách: chữ 'an ủi' nên hiểu là chữ đồng âm nghĩa cho ăn) nỗi lòng đất khách (chú của sách: chữ 'đất khách' nên hiểu là chữ đồng âm nghĩa đói)."
Cả chỗ ngồi đều nói: "Thơ cao lắm!" Ỷ Mã khiêm tốn: "Vụng dở, vụng dở."
Trung Chính nói với Cao công: "Gần đây nghe các kẻ sĩ miền sa mạc phương bắc ngâm vịnh rất nhiều câu hay của Sư trượng. Nay ở đây như hội các bậc hiền ở Dĩnh Xuyên (?) (xưa có nhiều bậc hiền tài tụ họp ở đất này), huống chi vừa được nghe Lô tào trưởng đọc thơ, rửa sạch sự u mê quê mùa, ý sảng khoái, tinh thần trong trẻo. Thơ mới của Sư trượng chắc nhiều, cả chỗ đang khát được nghe, sao không đọc ra vài ba bài cho mọi người được thỏa lòng?" Cao công xin để hôm khác.
Trung Chính lại nói: "Kìa các vị danh sĩ đều có mặt, sao lại tiếc những lời bàn tao nhã như ở Thố Viên (khu vườn của Lương Hiếu Vương đời Hán, nơi văn sĩ tụ hội)? Bàn chuyện cao xa cũng là việc thịnh một thời. Nay nơi đây cách chợ búa xa lắm, đêm đã khuya mà hứng còn thừa, chén rượu vốn không thể tìm, thịt nướng không cách gì có được; lễ chủ khách thiếu sót, chỉ thêm hổ thẹn. Bọn chúng tôi còn đang quán tâm (lắng lòng xem xét tâm ý mình) mà nhai nhóp nhép (chú của sách: ý nói tính gặm cỏ giống Sư trượng), còn các vị suốt đêm không có gì lót dạ, đỏ mặt thì có ích gì?"
Cao công nói: "Ta nghe lời hay có thể khiến người quên đói khát. Như Bát lang (cậu thứ tám), đem sức giúp người sống, mỗi bước đều theo đúng vết bánh xe; đánh thành, khao lính (điển Điền Đan buộc lửa vào đuôi trâu để phá giặc, và giết trâu khao quân) là sở trường của mình. Chỉ có điều mười hai nhân duyên (thuyết nhà Phật về mười hai khâu nối nhau khiến chúng sinh cứ mãi sinh ra rồi chết đi) đều từ chén rượu mà khởi, biển khổ mênh mông, phiền não theo đó mà sinh; ở đâu mà thấy được Bồ đề (sự giác ngộ) (chú của sách: chữ 'đề' nên hiểu là chữ đồng âm nghĩa móng chân thú), cửa nào mà ra khỏi được hỏa trạch (ngôi nhà đang cháy — trong kinh Pháp Hoa ví cõi đời đầy khổ não) (chú của sách: cũng dùng điển để chế giễu)?"
Trung Chính đáp: "Theo ý ngu của tôi, vết xe đổ nối nhau, luân hồi (vòng sống chết tái sinh mãi không dứt) trong ác đạo (những cõi xấu, khổ sở mà kẻ làm ác phải sinh vào), báo ứng trước sau rất rõ ràng. Dẫn dắt nhau tu hành, nghĩa lý đều quy về đó."
Cao công cười lớn mà nói: "Nhà Phật chuộng thanh tịnh, đạo thành thì là chính giác (sự giác ngộ chân chính) (chú của sách: chữ 'giác' là giác ngộ nên hiểu là chữ 'giác' nghĩa cái sừng, vì đọc giống nhau); giác ngộ tức là Phật. Như lời Bát lang vừa nói, quả đã hiểu sâu điều ấy." Ỷ Mã cười lớn.
Tự Hư lại nói: "Vừa rồi Chu tướng quân đã mấy lần xin bài mới của hòa thượng, tiểu sinh trong lòng thực cũng muốn được xem của quý. Hòa thượng há vì Tự Hư là khách phương xa, không phải người trong đạo mà coi khinh chăng? Vả lại hòa thượng khí độ và hiểu biết phi thường, sâu cao như hang thẳm bờ cao, thì phong cách, vần điệu, tài ý ắt hẳn tuyệt vời một thời, đẹp đẽ tươi mới, gạt bỏ thói tục. Lẽ nào cứ giấu mãi những lời dù chỉ buột ra trong lúc tùy tiện ấy, không ngâm một hai bài cho mọi người được mở rộng tai mắt?"
Cao công nói: "Rất cảm tạ tú tài khẩn khoản, khó lòng cứ một mực từ chối. Huống chi lão tăng tàn tật suy yếu, việc đọc học bỏ đã lâu, văn chương thơ phú vốn chẳng phải sở trường, ấy là Chu Bát vô cớ khơi ra chỗ kém của ta. Nhưng trong lúc bệnh tình cờ có hai bài tự thuật; bậc thợ giỏi (ví người sành văn chương, lấy điển ông thợ Thạch tài giỏi trong sách Trang Tử) có chịu nghe chăng?" Đáp: "Xin được nghe." Thơ rằng:
"Khoác áo vải thô, giấu tên, dấu vết chẳng định,
Nghìn dặm sa mạc đưa tấm thân già qua.
Đã được tâm pháp của Nam tông (phái Thiền phương Nam),
Từ nay thân này hẳn già ở núi Song Phong (núi tu hành của các vị tổ Thiền)."
"Vì cõi Diêm Phù (thế giới loài người, theo cách gọi nhà Phật) có duyên đáng quý,
Nên rời xa nước tây, vượt đất Hàm Tần (vùng quanh Trường An).
Từ khi hết sức, thôi đi hành đạo,
Tạm làm đầu đà (vị sư tu khổ hạnh, sống thanh bần không vướng bận), thân chẳng bị buộc."
Lại nghe cả chỗ ngồi khen hay, hồi lâu chưa dứt.
Khứ Văn bỗng nói giữa chỗ ngồi: "Xưa Vương Tử Du (Vương Huy Chi, con nhà thư pháp Vương Hy Chi) ở Sơn Âm, đêm tuyết trăng sáng, chèo thuyền đi thăm Đới An Đạo (ẩn sĩ Đới Quỳ), đến cửa lại quay về, bèn có câu 'cần gì phải gặp Đới'; người đương thời đều trọng cái hứng phóng khoáng ấy. Nay Thành quân có thể nói là lấy văn chương kết bạn, xem nhẹ cả An Đạo lẫn Tưởng Hủ (ẩn sĩ đời Hán, chỉ mở ba lối đi để đón bạn thân) (?).
"Ta thời trẻ khá hăng hái, tính thích chim ưng chim cắt, từng vào mùa này đi săn rong ruổi. Rừng cũ của ta ở phía đông nam Trường An, mạn đông khu Ngự Túc Xuyên (chú của sách: chỗ ấy tên đất là Cẩu Gia Chủy, nghĩa là 'mỏ nhà họ Cẩu'; họ 'Cẩu' đọc giống chữ 'cẩu' là con chó). Ta có một bài vịnh tuyết dâng Tào Châu Phòng; bất giác bị cơn mê thơ thôi thúc, đành làm bẩn tầm mắt cao minh của các vị." Rồi ngâm thơ:
"Yêu ông Lục Xuất (bông tuyết sáu cánh) bay phấp phới,
Ngọc nhẹ hòa bông liễu múa giữa trời cao.
Khi ấy đang theo thừa tướng nhà Tần (Lý Tư, lúc bị đem chém còn nhớ thú dắt chó vàng đi săn thỏ),
Nhảy nhót trên đồng, mừng gió bấc."
"Dâng thơ xong, Tào Châu Phòng rất khen bài thơ của tôi, nhưng vặn rằng: 'Gọi tuyết là ông, chẳng phải thiếu giữ ý sao?' Ta bèn dẫn chuyện người xưa còn gọi cây trúc là 'quân' (tức 'ông', như Vương Tử Du gọi trúc là 'ông này'), người hiền đời sau coi là lời bàn hay, dùng để làm chứng. Tào Châu Phòng cứng lưỡi không biết đáp. Nhưng Tào Châu Phòng vốn không phải người hiểu thơ. Ô Đại từng bảo ta: 'Khó tìm được người cùng mùi (cùng sở thích)', lời ấy không sai. Nay ông ấy đi làm quan xa, giúp việc quân ở Đông Châu (?) (chú của sách: việc này thấy trong sách Cổ kim chú), cách nhau mấy nghìn dặm. Còn Miêu Thập (chú của sách: lấy số năm lần năm nên gọi là thứ mười), tính khí gầm gừ, cậy đông bè bạn, đòi người hầu hạ. Như Khổng Tử nói: 'Nước Lỗ mà không có người quân tử thì người này lấy đâu ra đức tốt?'"
Duệ Kim nói: "Đâu dám nhận (?)... Không gặp Miêu sinh mấy hôm rồi?" Đáp: "Hơn mười ngày rồi." "Vậy Miêu tử giờ ở đâu?" Khứ Văn nói: "Chắc cũng không xa; biết bọn ta họp ở đây, tính chắc sẽ đến."
Chẳng bao lâu Miêu sinh bỗng đến. Khứ Văn giả vờ vui mừng, vỗ lưng mà nói: "Thật hợp ý ta thay!" (câu trong Kinh Thi). Khứ Văn bèn dẫn Miêu sinh vái chào Tự Hư. Tự Hư xưng tên trước, Miêu sinh nói: "Giới Lập, họ Miêu." Lời chủ khách hỏi han nhau khá dồn dập. Duệ Kim ngồi bên nói: "Lúc này thì phải khổ công ngâm thơ rồi. Bệnh thơ của lão Hề lại phát, các vị bảo sao đây?" Tự Hư nói: "Vừa rồi được Hề sinh đoái hoài, tình phận chẳng cạn, sao còn tiếc của quý? Thật là thất vọng." Duệ Kim lùi lại ngần ngừ: "Dám đâu không đem lại một tràng cười cho cả tiệc?" Rồi đọc ba bài thơ làm gần đây:
"Múa trước gương tranh vẻ đẹp với chim loan (?),
Ra trường chọi vững thế vuốt như chim cắt.
Đang nhớ ngày nghi trượng thần tiên (ngày vua ban lệnh ân xá, dựng cột có tượng gà vàng),
Ngẩng đầu trông lên trước lầu."
"Nuôi để chọi, dáng như gà gỗ (điển trong sách Trang Tử: gà chọi luyện đến mức điềm tĩnh như gà gỗ),
Đón xuân, thân như gà đất (?).
Giữ chữ tín như lúc gió mưa vẫn gáy,
Ngại gì chỗ đậu thấp hèn."
"Vì từng giúp Điền Văn (Mạnh Thường Quân, nhờ môn khách giả tiếng gà gáy mà lừa mở cửa ải, thoát nạn) qua cơn khó,
Lòng thường nhớ ơn Kỷ Tiễn (người nuôi gà chọi cho vua trong sách Trang Tử).
Muốn biết dáng vẻ quê mùa của ta,
Sáng sương gáy vang nơi thôn hoang."
Duệ Kim ngâm xong, trong bóng tối cũng nghe tiếng khen rộ lên.
Cao công nói: "Các vị chớ coi Chu tướng quân là võ biền. Ông ấy rất tinh về danh lý (lý lẽ biện luận về tên gọi và thực chất), lại giỏi làm văn, thế mà vẫn chưa nói gì, khen chê để cả trong bụng với chúng ta thì không nên. Huống chi Thành quân là khách phương xa, gặp nhau một đêm, đúng như nhà Phật nói 'nhiều đời có duyên, chim ngủ chung một cây', lẽ nào không nhân dịp này để lại chuyện cho ngày sau nhắc tới?"
Trung Chính đứng dậy nói: "Lời Sư trượng thế là trồng gai góc trước mặt Trung Chính đấy. Nếu lòng mọi người còn ngờ trách thì đâu dám không vâng mệnh. Chỉ có điều Lô huynh ra tay trước, tự chuốc lấy phiền, thì sao đây (?)?" Cao công nói: "Xin các vị lặng nghe." Thơ của Trung Chính rằng:
"Làm loạn nước Lỗ, mang tiếng hão (?),
Sang Tần, cảm động Ninh sinh (Ninh Thích, người gõ sừng trâu mà hát, được vua dùng).
Theo mùa làm thừa tướng giật mình vì tiếng thở (điển thừa tướng Bính Cát đời Hán thấy trâu thở dốc thì lo thời tiết trái mùa),
Nhờ đó mà biết tiếng kêu khiến Cát Lư hiểu chuyện (vua nước Giới tên Cát Lư nghe trâu kêu mà biết nó từng đẻ ba con bị đem tế).
Lúa nếp lúa tắc nhờ ta mà nghề nông thịnh,
Xe cộ ngựa xe chẳng có tình đạo.
Gần đây gân sức đã sút,
Một lòng chỉ mong về cày ruộng."
Cao công than: "Chu Bát văn hoa như thế mà vẫn chưa thoát khỏi chức tản quan (chức nhàn, không có việc thực), vậy những kẻ được làm chức dẫn xe vua lại là người thế nào? Oan uổng lắm, oan uổng lắm!"
Ỷ Mã nói: "Nhị huynh ở Phù Phong tình cờ đang bị buộc (chú của sách: ý chỉ con ngựa Tự Hư cưỡi). Còn anh Thương Văn người Quy Tư nhà ta thì mệt lả lắm (?); anh ấy thích ồn ào, ghét yên tĩnh, ưa việc rộn ràng, hứng ở chỗ thắng yên cương, hăng hái đi đầu (chú của sách: tức con lừa đầu đàn chở hàng nhẹ). Lần họp này anh ấy không đến được, nỗi tiếc thì cũng đủ biết."
Khứ Văn nói với Giới Lập: "Anh em nhà Vị ở không xa, chẳng đi lại gì, thì còn dùng chi đến chí khí nữa? Kinh Thi nói: 'Bạn bè giữ gìn giúp đỡ lẫn nhau'; lại để họ còn lòng xa cách sao? Cần phải viết thư mời đến, ý tôi muốn thành toàn việc tốt ấy." Giới Lập nói: "Tôi vốn định đi thăm Vị Đại, vừa rồi vì bàn văn đang hứng nên không biết đã chậm trễ. Kính quân đã bảo tôi, nay xin các vị cứ ngồi, Giới Lập ghé qua nhà Vị rồi về ngay; không thì kéo luôn anh em họ Vị cùng đến, được chăng?" Mọi người đều nói: "Được." Giới Lập bèn đi.
Chẳng bao lâu, Khứ Văn trước mặt mọi người lén chê bai Giới Lập: "Cái thằng ngu ấy làm người, có móng vuốt gì ghê gớm đâu. Nghe nói nó khá sạch sẽ liêm khiết, giỏi trông coi kho lẫm; nhưng cái xấu xí như 'cô Lạp' (?) thì khó che được miệng người đời, biết làm sao?"
Không ngờ Giới Lập cùng họ Vị dắt nhau đến, tới cửa thoáng nghe lời ấy. Giới Lập xắn tay áo, giận dữ nói: "Trời sinh ra Miêu Giới Lập, là dòng dõi Đấu Bá Tỷ, được họ từ nước Sở. Tổ xa là Phần Hoàng, chia ra hai mươi họ (?); được thờ phối trong lễ tế, ghi cả vào kinh Lễ (chú của sách: tức thiên Giao đặc sinh nói về tám lễ tế cuối năm, có lễ đón hổ, đón mèo). Thế mà một tên Kính Khứ Văn, dòng giống sót lại của Bàn Hồ (con chó thần trong truyền thuyết, được coi là tổ tiên của một số tộc phương nam), lớn nhỏ chẳng phân biệt, không được loài người xếp vào hàng, chỉ đáng làm trò đùa cho trẻ nhỏ, hung dữ canh cờ quán rượu, nịnh bợ như hồ ly yêu quái, ăn vụng mỡ, xun xoe bên ông táo, sao dám bàn chuyện hay dở của người khác!
"Nếu ta không trình chút nghề mọn, thằng Kính lại bảo ta chẳng biết văn chương (?), khiến mọi người ngày sau coi khinh ta. Nay trước mặt Sư trượng, ta đọc một bài thơ dở, thử xem thế nào." Thơ rằng:
"Vì thẹn được ăn thịt, ơn chủ sâu nặng,
Trời đã trưa còn cuộn tròn nằm chăn gấm.
Hãy học bậc chí nhân biết rõ trắng đen,
Đâu đem tước vị tốt mà lay động lòng ta."
Tự Hư khen hay lắm. Khứ Văn nói: "Anh không rõ đầu đuôi, ra sức bịa đặt vu khống. Ta thật là dòng dõi Hướng Tuất thời Xuân Thu; anh cho ta là dòng Bàn Hồ, đem so với họ ở Thần Dương (?), với ta thật cách xa lắm."
Trung Chính rất lo việc hai nhà cãi qua cãi lại chưa dứt, bèn nói: "Tôi xin làm Nghi Liêu (Hùng Nghi Liêu, người nước Sở nổi tiếng hòa giải) để gỡ mối giận của hai anh, được chăng? Xưa tổ ta là Phùng Sửu Phụ thật đã cùng nhà Hướng và nhà Phần Hoàng nhiều lần cùng dự hội thề thời Xuân Thu. Nay trên chiếu có khách nổi danh, hai anh sao lại chê bai tổ tông nhau? Trong lời nói bỗng lộ chỗ hở, thế là để Thành công cười đến lạnh cả răng. Hãy cứ ngâm vịnh cho hết, cố xin thôi ồn ào."
Rồi Giới Lập dẫn anh em họ Vị đến gặp Tự Hư. Lúc đầu hai người lấm lét như có vẻ ngượng (?), rồi tiến lên; người anh tên Vị Tàng Hồ, người em tên Tàng Lập. Tự Hư cũng xưng tên. Tàng Hồ lại đi quanh chỗ ngồi chào: "Thưa các anh, các em."
Giới Lập bèn trước đông người tán dương anh em họ Vị: "Họ ẩn dấu nơi đồng cỏ, mà đức hạnh nổi tiếng đến các dòng họ lớn; trên thì ứng với các vì sao (họ Vị trùng tên sao Vị, một trong hai mươi tám chòm sao), trong thì thân thiết đến tận gan mật (chữ 'vị' cũng là cái dạ dày, nằm cạnh gan mật). Huống chi tám con sông đất Tần chảy suốt qua Thiên phủ (vùng đất giàu có quanh Trường An, có sông Vị là một trong tám sông), rừng cũ của hai mươi họ phần nhiều ở Hàm Kinh. Nghe nói em mới có bài thơ đề về cơ nghiệp cũ, người đương thời khen hay lắm, làm sao cho được nghe?"
Tàng Hồ đáp: "Tiểu tử lạm dự tiệc khách, các tác giả đều tụ họp, định mở miệng đã thấy thẹn. Nay bất đắc dĩ xin làm bẩn tai mắt các vị." Thơ rằng:
"Điểu Thử (núi Điểu Thử, nơi sông Vị bắt nguồn) là sông nhà ta,
Xưa vua Chu đi săn mà được người hiền (Chu Văn Vương đi săn gặp Lã Vọng câu cá bên sông Vị).
Từ khi rời Tý Mão (chú của sách: chuột và thỏ đều biến thành nhím; Tý là chuột, Mão là thỏ),
Hẳn đã thấy biển xanh hóa ruộng dâu (đời đổi thay lớn)."
Giới Lập khen: "Em ngày sau ắt nổi danh lớn; nếu lẽ công bằng còn thì văn này sẽ không mất." Tàng Hồ cúi mình tạ: "Tàng Hồ đáng ẩn náu nơi tối tăm, may được ngồi cùng các bậc tài giỏi. Anh tâng bốc quá, tiểu tử lạm nhận lời khen nặng, như có gai đâm sau lưng." Khách đều cười.
Lúc ấy Tự Hư đang mải nghe thơ hay của các khách, không rảnh nghĩ đến văn mình, chỉ nói: "Các vị tài thanh nhã, lời đẹp đẽ, đều như người mổ trâu không còn thấy cả con trâu, lưỡi dao lướt nhẹ (điển người đồ tể Bào Đinh trong sách Trang Tử, ví tay nghề điêu luyện)." Trung Chính tưởng là bị chế giễu, lặng lẽ trốn đi. Cao công tìm không thấy, nói: "Chu Bát không chào mà bỏ về, sao vậy?" Ỷ Mã đáp: "Chu Bát đời đời thù với họ Bào (đồ tể Bào Đinh), ghét nghe chuyện 'dao mới mài' nên bỏ đi." Tự Hư xin lỗi mình vụng về.
Lúc ấy Khứ Văn riêng bàn luận với Tự Hư, nói: "Phàm người ra làm quan hay ở ẩn, lúc thu mình lúc vươn ra, người quân tử trọng sự hiểu thời thế. Hổ dữ bị nhốt cũng vẫy đuôi xin ăn, vì biết thời cơ; hoặc vì tri kỷ mà sủa, không thể vì chủ không có đức mà bỏ nghĩa ấy. Khứ Văn bất tài, cũng có hai bài thơ nói chí xin trình." Thơ rằng:
"Thờ vua, vui cùng vui, nghĩa cùng lo,
Đâu so đo bã rượu cám gạo, no lòng là thôi.
Chẳng phải ôm gốc cây ngồi chờ thỏ (điển người nước Tống ngồi chờ thỏ đâm vào gốc cây),
Rốt cuộc sẽ đuổi hươu ra khỏi rừng núi."
"Thuở trẻ từng như chim ưng đói được dùng (?),
Trong lòng chưa từng mong được sủng ái (?).
Cỏ thu phát sạch, nghĩ rời mái nhà,
Trên đồng bằng lông máu vương, hứng đuổi chim muông."
Tự Hư khen ngợi khôn xiết, quên hẳn nỗi khổ một đêm, đang định khoe bài thơ cũ của mình thì bỗng nghe chùa xa đánh chuông, rồi một tràng tiếng động ầm lên (?) và mọi tiếng đều tắt hết. Nhìn kỹ thì chẳng thấy gì, chỉ thấy gió tuyết lùa qua cửa sổ, mùi hôi tanh xộc vào mũi, chỉ nghe sột soạt như có vật cử động; lớn tiếng gọi hỏi thì tuyệt không ai đáp. Tự Hư tâm thần hoảng hốt, chưa dám vội tiến lên sờ, lui lại tìm con ngựa đã buộc, thấy nó vẫn ở góc tây căn nhà, yên và đệm phủ tuyết, ngựa đứng gặm cột.
Đang ngần ngừ thì trời đã sáng, nhìn rõ được mọi vật. Thấy phía bắc vách nhà có một con lạc đà, bụng nằm phục, chân quỳ, tai cụp, miệng nhai (?). Tự Hư nhận ra chuyện lạ đêm qua, nhân đó đi tìm khắp nơi. Ngoài nhà, dưới hiên phía bắc, chốc lại thấy một con lừa đen gầy gò, dọc sống lưng có ba chỗ trầy, lông trắng mọc lún phún sắp kín. Ngẩng nhìn lên xà nhà phía bắc, dường như có vật đang rũ cánh, thì thấy một con gà già đậu ở đó. Đi lên phía trước, đến mạn bắc bệ tượng Phật, hai bên đông tây có khoảng đất trống mấy chục bước, dưới cửa sổ đều có chỗ vẽ tranh màu; người trong vùng từng chất rơm lúa mì dài ở đó, thấy một con mèo khoang lớn ngủ trên đống rơm. Gần đấy có một quả bầu vỡ dùng để đựng nước cơm đem ra ruộng, cạnh đó là một chiếc nón rách trẻ chăn trâu vứt lại. Tự Hư đá chiếc nón, quả nhiên thấy hai con nhím ngọ nguậy.
Tự Hư nhìn quanh bốn phía, vắng lặng không có ai, lại không chịu nổi rét mệt suốt một đêm, bèn nắm dây cương, giũ tuyết, lên ngựa đi. Vòng ra phía bắc làng, bên trái đường, đi qua một khu vườn cũ rào củi, thấy một con trâu nằm phục trên tuyết đang gặm cỏ. Cách đó chưa tới trăm bước, cả làng đều chở phân đổ dồn chất đống ở đây. Tự Hư đi qua dưới đống phân, bầy chó sủa ầm ĩ, trong đó có một con lông rụng trụi hết, hình dạng rất lạ, liếc nhìn Tự Hư.
Tự Hư cho ngựa đi hồi lâu, gặp một người mở cổng rào gai, dậy sớm quét lối tuyết. Tự Hư dừng ngựa hỏi, người ấy đáp: "Đây là trang trại của ông Bành đã khuất, từng giữ chức Hữu quân, được phong Đặc tiến (một danh hiệu tôn quý ban cho quan lớn). Cậu đêm qua nghỉ ở đâu mà hành trang trông như người lạc đường?" Tự Hư kể lại những gì thấy đêm qua. Người ấy dựa chổi kinh ngạc nói: "Lạ quá, lạ quá! Tối qua trời gió tuyết, nhà trại vốn có một con lạc đà ốm, sợ nó chết rét, bèn che chắn cho nó ở dưới nhà hội Niệm Phật phía bắc chùa. Mấy hôm trước có phu chở hàng của quan ở Hà Âm đi qua, có một con lừa kiệt sức không đi tiếp được; tôi thương mạng nó sắp tàn, chưa nỡ bỏ, lấy một hộc thóc đổi giữ lại, cũng không buộc nó. Con trâu gầy trong chuồng kia đều là nhà trại nuôi. Vừa nghe chuyện này, không biết duyên cớ gì mà tác quái như thế."
Tự Hư nói: "Đêm qua đã mất đồ lót yên (?), nay lại đói rét lắm; chuyện này không thể kể vội, đại khái là như thế, khó nói cho hết." Rồi quất ngựa đi, đến quán Xích Thủy thì thấy đầy tớ đang ngạc nhiên vì lạc mất chủ, vừa mới vội vàng đi tìm. Tự Hư bàng hoàng như người mất hồn suốt mấy ngày.
Thái Bình quảng ký, quyển 490.
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua Càn Long nhà Thanh sai biên soạn).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video