Thái Bình quảng ký, quyển thứ bốn trăm chín mươi hai — đời Tống, Lý Phưởng cùng những người khác biên soạn — Tạp truyện ký, phần chín.
Truyện Linh Ứng.
Cách Kinh Châu hai mươi dặm về phía đông có thành cũ của Tiết Cử (thủ lĩnh cát cứ cuối đời Tùy, từng xưng đế ở vùng Lũng Tây). Ở góc thành có đầm Thiện Nữ (đầm: vực nước sâu, dân gian tin là nơi thần rồng ở), rộng dài vài dặm. Lau sậy mọc rậm xanh, cây cổ thụ thưa thớt hiu hắt, nước trong lặng và xanh biếc, không ai đo được nông sâu. Các loài dưới nước và các vật linh quái thường hiện ra ở đó. Người làng lập đền bên cạnh, gọi là đền thần Cửu Nương Tử. Năm nào lụt hay hạn, muốn làm lễ phất nhương (lễ cúng để trừ tai họa) thì đều đến đó cầu xin. Lại có một đầm nằm cách châu hơn hai trăm dặm về phía tây, ở phía bắc trấn Triêu Na. Thần đầm ấy theo tên đất mà gọi là thần Triêu Na, và sự hiển linh ứng nghiệm của thần này còn hơn cả thần Thiện Nữ.
Năm Càn Phù thứ năm (năm 878, đời Đường Hy Tông), Tiết độ sứ (quan trấn thủ một vùng, nắm cả quân sự lẫn việc cai trị dân) Chu Bảo đang trấn giữ ở đó. Từ đầu tháng giữa mùa hạ (tháng năm âm lịch), nhiều lần có mây khí bốc lên từ hai đầm. Mây có đám giống núi non kỳ lạ, có đám giống người đẹp, có đám giống chuột, giống hổ. Đến nỗi gió dữ thổi mạnh, sấm sét nổ vang, tốc mái nhà, bật gốc cây, phải vài khắc (khắc: đơn vị đo thời gian xưa, mỗi khắc khoảng mười bốn phút rưỡi) mới dứt. Số người bị hại và mùa màng bị phá rất nhiều. Bảo tự trách mình, gắng sức sửa mình, cho rằng vì việc cai trị của mình chưa thấm khắp nên mới bị thần linh cõi âm trách phạt.
Đến ngày mùng năm tháng sáu, lúc rảnh việc công ở phủ, Bảo lơ mơ buồn ngủ, bèn cởi khăn, gối đầu nằm. Ngủ chưa say, ông thấy một võ sĩ đội mũ trụ, mặc giáp, cầm búa việt (búa lớn cán dài, binh khí kiêm nghi trượng) đứng dưới thềm, nói: "Có nữ khách ở ngoài cửa, muốn xin vào bái kiến (?), nên tôi vào xin lệnh trước." Bảo hỏi: "Ngươi là ai?" Người ấy đáp: "Tôi là người giữ cổng của ngài, phục dịch đã nhiều năm." Bảo định gặng hỏi duyên cớ thì đã thấy hai thị nữ áo xanh bước lên thềm, quỳ thẳng người trước mặt, nói: "Cửu Nương Tử từ trang trại ngoài ngoại ô đặc biệt đến xin yết kiến, nên sai kẻ hầu hạ chúng tôi đến thưa trước với minh công (cách gọi tôn kính bậc quan trên)." Bảo nói: "Cửu Nương Tử không phải bà con thông gia thân thích với nhà ta, sao dám vội vàng gặp mặt?"
Lời chưa dứt thì thấy mây lành, mưa nhỏ, hương lạ ngào ngạt. Chốc lát có một người phụ nữ chừng mười bảy, mười tám tuổi, áo váy màu nhạt giản dị, dáng người yểu điệu, từ trên không bay xuống, đứng ở khoảng giữa sân và hiên. Dáng vẻ mềm mại, nhan sắc tuyệt trần. Hơn mười người hầu, ai nấy quần áo tươi sạch, nghi vệ giống như của phi tần, công chúa. Nàng ngoảnh nhìn, bước đi chầm chậm, dần đến gần chỗ nằm. Bảo định lánh đi một chút để chờ xem ý nàng thế nào, thì người hầu bước nhanh lên nói: "Quý chủ (cách gọi tôn kính người con gái nhà vương, ở đây chỉ Cửu Nương Tử) thấy ngài có nghĩa khí cao, có thể gửi gắm lòng thành tin cậy, nên muốn đem nỗi oan ức bày tỏ với minh công. Minh công nỡ nào không cứu lúc nàng gặp nguy nan?"
Bảo bèn mời lên thềm gặp mặt. Lễ chủ khách rất nghiêm trang cung kính. Nàng lên giường ngồi, khói lành vây quanh bốn phía, khí tía đầy sân. Nàng thu dáng, cúi đầu, có vẻ âu sầu. Bảo sai rót rượu ngọt, bày cỗ, đối đãi rất hậu. Một lát sau, nàng thu tay áo, rời chỗ ngồi, ngập ngừng nói:
"Thiếp nương náu ở vườn ngoại ô đã nhiều năm, được say rượu, no ân đức (ý nói được nhận lễ cúng tế), ân huệ thật sâu. Tuy gối lẻ giường lạnh, thiếp cam lòng như thế đến hết đời; thân góa bụa có chỗ nương nhờ, mang ơn càng nhiều. Chỉ vì cõi âm và cõi dương khác đường, việc đi lại của hai bên trái ngược nhau. Nay vì bị tình thế và lễ nghĩa bức bách, thiếp đâu còn giữ kín được nữa. Nếu ngài soi xét nỗi lòng thầm kín này, thiếp mới dám bày tỏ."
Bảo nói: "Xin được nghe nàng kể, mong được biết dòng dõi tông tộc của nàng. Nếu có thể giúp sức, sao dám lấy cớ âm dương cách biệt mà từ chối. Người quân tử dám bỏ mình để làm điều nhân, giữ lòng cương nghị, xông vào nước sôi lửa bỏng, rửa sạch nỗi bất bình cho người khác. Ấy chính là chí của Bảo này."
Nàng đáp: "Nhà thiếp đời đời ở huyện Mậu thuộc Cối Kê, dựng nhà nơi vực nước ở biển Đông; mồ mả quê cha đất tổ đã hơn trăm đời. Về sau gặp vận rủi, bị kẻ dòm ngó nhà mình gây họa: năm trăm người đều bị họ Dữu thiêu nướng, dòng dõi gần như dứt hẳn. Tổ tiên thiếp không chịu đội trời chung với kẻ thù, lén trốn vào hang núi sâu, nỗi oan chìm đó chưa rửa được.
Đến khoảng niên hiệu Thiên Giám đời Lương (502–519), Lương Vũ Đế ưa chuyện lạ, chiêu mộ người có thể đi thông đến long cung, vào đảo Khô Tang, đem món lạ là chim yến nướng đến kết giao với người con gái thứ bảy của Động Đình quân (thần hồ Động Đình), người coi kho báu, để xin báu vật lạ. Rồi nghe tin kẻ thù nhà mình là Dữu Tỳ La, từ chức Bạch Thủy lang ở huyện Mậu, đã bỏ quan trả ấn, muốn nhận mệnh xin đi. Hắn ngầm ôm lòng bất chính, muốn nhân việc đi sứ mà vào được long cung, mượn cớ xin của báu để diệt sạch dòng dõi nhà thiếp. Nhờ Kiệt công (một bậc dị nhân thời Lương Vũ Đế) sáng suốt, biết hắn ôm mưu riêng mà xin đi, định làm hại người vô tội, lại lo hắn chuốc họa vào thân mà làm nhục mệnh vua, bèn tâu lên Vũ Đế. Vũ Đế bèn thôi, sai La Tử Xuân, người Âu Việt ở huyện Lạc Lê, quận Hợp Phố, đi thay.
Tổ tiên thiếp hổ thẹn phải đội trời chung với kẻ thù, lại lo hậu họa, bèn dẫn cả họ giấu mình, xóa dấu, đổi họ thay tên, lánh thù đến thôn An, huyện Chân Ninh, đất Tân Bình. Họ phát bụi gai, đào hang, dựng nhà ở đó; nhà cũ của tiền nhân thì đã cách xa như đất Hồ với đất Việt (một ở cực bắc, một ở cực nam). Đến nay đã ba đời ở đây. Trước tiên, cha thiếp được phong làm Linh Ứng quân, rồi được phong Ứng Thánh hầu; sau vì linh thiêng cõi âm cứu giúp khắp nơi, công đức thấm đến dân, lại được phong Phổ Tế vương. Uy đức trùm khắp, được đời kính trọng. Thiếp là con gái thứ chín của vương.
Đến tuổi cài trâm (mười lăm tuổi, tuổi con gái làm lễ thành niên), thiếp được gả cho con trai út của Thạch Long ở quận Tượng. Chồng thiếp vì dòng dõi vốn hung hăng, máu nóng đang hăng, không tuân phép nước; cha nghiêm cũng không ngăn cấm; làm việc tàn bạo, chưa từng nghe đến lễ giáo. Chưa đầy một năm, quả nhiên bị trời phạt: cả họ bị diệt, dòng dõi tuyệt, tên tuổi dấu vết bị xóa sạch, chỉ một mình thiếp may mà thoát. Cha mẹ ép thiếp tái giá, thiếp rốt cuộc trái lệnh. Các bậc vương hầu đến dạm hỏi, xe nối xe không dứt. Ý nguyện thiếp đã vững, đến nỗi định tự cắt mũi (tự hủy dung mạo để giữ tiết). Cha mẹ giận vì tính thiếp cứng cỏi, bèn đuổi ra ở riêng tại một ấp khác trên đất này, tin tức không thông, đến nay đã ba kỷ (mỗi kỷ mười hai năm, ba kỷ là ba mươi sáu năm). Tuy chưa được thấy lại gương mặt hiền từ của cha mẹ, đã lâu không được hầu hạ cho cha mẹ mùa đông ấm, mùa hè mát, phải rời đàn ở một mình, nhưng thật sự thiếp được thỏa chí.
Mấy năm gần đây, con rồng nhỏ Triêu Na vì em trai út chưa có vợ, lén làm lễ dạm hỏi, lời ngọt ngào, sính lễ hậu hĩnh. Bị thiếp cự tuyệt dứt khoát, hắn lại đến nữa. Dù phải hủy mạng sống, hủy hình hài, thiếp cũng quyết không chịu. Triêu Na bèn giao hảo với cha thiếp, muốn cho việc ấy thành, liền cho em út tạm dời đến ở phía tây kinh kỳ của vương, định đem của cải dâng vương để thành việc hôn nhân. Cha thiếp biết không thể ép đổi được chí thiếp, bèn để mặc Triêu Na tung quân bức ép. Thiếp cũng dẫn hơn năm mươi gia nhân, trao cho binh khí, ra đón đánh ở đồng nội. Ít không địch nổi nhiều, ba trận đều thua, quân lính mỏi mệt, không có nơi nào hai bên hỗ trợ để nương dựa. Thiếp định thu nhặt tàn quân, dựa lưng vào thành đánh một trận sau cùng, nhưng lại lo như Tấn Dương bị nước dâng ngập, như Đài Thành bị lửa cháy (ý nói thành bị vây hãm, sắp mất), một sớm bị đánh hạ, bị tên trẻ ngang ngược làm nhục, thì dù chết xuống suối vàng cũng chẳng còn mặt mũi nào gặp lại người chồng họ Thạch.
Cho nên Kinh Thi (bộ sách thơ ca cổ nhất của Trung Hoa) có câu: 'Trôi chiếc thuyền gỗ bách, giữa dòng sông kia; người tóc rủ hai bên trán ấy, thật là đôi lứa của ta; đến chết thề không đổi lòng. Mẹ ơi, trời ơi, sao chẳng thấu lòng người!' Đó là lời tự thề của người vợ góa của thế tử nước Vệ. Lại có câu: 'Ai bảo chuột không răng, sao khoét thủng tường nhà ta? Ai bảo nàng chưa thành gia thất, sao vội kiện ta? Dù vội kiện ta, ta cũng chẳng theo ngươi.' Đó là thời Thiệu Bá (tức Thiệu công Cơ Thích, đại thần nhà Chu) xử kiện, phong tục suy loạn đã lụi, giáo hóa trinh tín dấy lên, kẻ trai hung bạo không thể xâm phạm người con gái trinh tiết. Nay giáo hóa của ngài có thể thấu suốt cả cõi âm lẫn cõi dương, để lại khuôn phép trinh tín cho xưa nay, nên ngài chẳng kém gì Cơ Thích. Mong ngài dùng chút sức thừa, cho mượn ít quân, bẻ gãy kẻ hung cuồng kia, che chở cho kẻ góa bụa, giúp thiếp giữ trọn lời thề suốt đời, tỏ rõ tấm lòng xông vào hoạn nạn của minh công. Thiếp đã bày hết lòng thành, mong ngài đừng khước từ."
Bảo trong lòng tuy đã nhận lời, nhưng lấy làm lạ vì nàng biện luận rộng, muốn lấy việc khác ra từ chối để xem nàng nói thế nào, bèn bảo: "Việc nơi biên ải bộn bề, khói bụi chiến tranh đã ở trước mắt. Triều đình vì biên giới phía tây bị giặc chiếm, hơn ba mươi châu bị bỏ hoang, sắp bàn việc cất quân lấy lại đất đai. Sớm tối ta kính vâng mệnh, không dám tự cho mình yên; chẳng tối nay thì sáng mai, quân tiền đạo sắp xuất phát. Ta chỉ uổng mang nhiều phẫn uất, chưa rảnh mà nhận lời nàng."
Nàng đáp: "Xưa Sở Chiêu vương lấy núi Phương Thành làm thành, lấy sông Hán làm hào, làm chủ trọn đất Kinh Man, nhờ của cải cha anh để lại, ngoài thì liên kết với nước mạnh, trong thì có ba bậc hiền thần giúp sức. Vậy mà quân Ngô vừa kéo đến, quân Sở đã tan như chim vỡ tổ, như mây bay, không kịp giữ thành, cuống cuồng như thỏ chạy; ngọc báu phải dời đi, tông miếu xã tắc suy sụp; uy linh của bậc vua vạn cỗ xe (vua một nước lớn) không che chở nổi nắm xương mục của tiên vương. Đến khi Thân Tư (tức Thân Bao Tư, đại phu nước Sở) sang xin quân của vua họ Doanh (vua nước Tần), máu lệ vấy sân Tần, kêu khóc bảy ngày, ngày đêm không nghỉ. Vua Tần thương cảnh nước Sở tan nát, rốt cuộc xuất quân, khôi phục nước Sở, đánh lui quân Ngô, giữ lại được nước sắp mất. Huống chi nước Sở (?) là nước mạnh thời Xuân Thu, Thân Tư là đại phu của nước Sở đang suy, mà vì tên hết quân cùng, đành bỏ mình chịu khuất, dù gan óc phơi đất cũng cam, đã cảm động được nước Tần hùng mạnh. Huống thiếp chỉ là một người con gái, bị cha mẹ ruồng bỏ vì giữ trinh tiết một mình, bị tên trẻ cuồng ngông lấn hiếp vì góa bụa yếu đuối, nguy cấp như sợi tua treo lủng lẳng, sao lại không lay động chút lòng của bậc người nhân?"
Bảo nói: "Cửu Nương Tử thuộc dòng linh thiêng khác thường, hít thở cũng thành gió mây; đám dân đen ngu muội vốn ở trong lòng bàn tay nàng, sao lại tỏ ra yếu đuối với người trần tục mà tự làm khốn mình như thế?"
Nàng đáp: "Gia tộc danh giá nhà thiếp, khắp trong bốn biển ai cũng biết. Như thần hồ Bành Lễ, thần hồ Động Đình đều là ông ngoại; thần sông Lăng Thủy, sông La Thủy đều là anh em họ. Anh em họ nội họ ngoại hơn trăm người, ở rải rác khắp vùng Ngô Việt, mỗi người được chia đất riêng; tám con sông quanh Hàm Kinh (vùng kinh đô Trường An) thì một nửa là họ hàng. Nếu thiếp sai một sứ giả, gửi một lá thư ngắn, báo cho Bành Lễ, Động Đình, gọi Lăng Thủy, La Thủy, dẫn quân tinh nhuệ của Duy Dương, điều quân dũng mãnh của tám sông, rồi truyền hịch cho Phùng Di (thần sông), thuyết phục Cự Linh (thần khổng lồ tương truyền đã tách núi cho sông chảy qua), khua sóng triều của Tử Tư (Ngũ Tử Tư, tương truyền chết rồi thành thần sóng triều), hòa với roi quái của Dương Hầu (thần sóng nước), xua Liệt Khuyết (thần chớp), sai khiến Phong Long (thần sấm), quạt gió gấp, lật sóng dữ, trăm đường cùng tiến, sáu cánh quân đánh trống mà đi, một trận là thành công, thì con rồng Triêu Na lập tức nát thành bột, nghìn dặm đất thành Kinh cũng lập tức biến thành vũng nước đọng. Nói ra là thấy ngay, đâu dám nói sai.
Trước đây, Kinh Dương quân (thần sông Kinh) với ông ngoại Động Đình đời đời là thông gia, sau vì vợ chồng không hòa thuận như đàn cầm đàn sắt lệch tiếng, ruồng bỏ người vợ trẻ, nên gặp cơn giận của Tiền Đường (thần sông Tiền Đường, em vua Động Đình). Cơn giận ấy làm hại người, hại mùa màng, nước ngập núi, tràn lên gò; con rồng sông Kinh cùng đường, rồi chết dưới nanh vuốt của ông ngoại. Nay trên bờ sông Kinh, vết bánh xe, dấu vó ngựa vẫn còn, sử truyện còn ghi đủ, vốn chẳng phải chuyện sai. Thiếp lại vì họ nhà chồng mắc tội với trời, chưa được Thượng đế giải oan, nên phải im tiếng, lánh bóng, tự làm khốn mình như thế. Nếu ngài không thấu hết lòng thành của thiếp, rốt cuộc lấy cớ bận nhiều việc mà khước từ, thì những lời thiếp nói ban nãy, thiếp sẽ làm, chẳng dám tránh lời trách phạt của Thượng đế nữa."
Bảo bèn nhận lời. Nàng uống cạn chén, cỗ được dọn đi, nàng lạy hai lạy rồi đi. Đến giờ Bô (buổi xế chiều, khoảng từ ba đến năm giờ chiều) Bảo mới tỉnh; những gì tai nghe mắt thấy vẫn rõ ràng như đang ở trước mặt. Hôm sau ông bèn sai một nghìn năm trăm lính đến đóng giữ bên đền ở đầm.
Ngày mùng bảy tháng ấy, gà vừa gáy, Bảo sắp dậy, cửa sổ còn tối, bỗng thấy trước màn có một người đi lại giữa các tấm rèm, như kẻ hầu khăn lược. Ông gọi bảo thắp đèn, không ai đáp. Ông bèn lớn tiếng quát, người ấy mới nói: "Cõi âm cõi dương cách biệt, xin đừng lấy đèn nến mà bức tôi." Bảo ngầm biết là chuyện lạ, bèn nín thở, lặng tiếng, thong thả hỏi: "Phải chăng là Cửu Nương Tử?" Đáp: "Tôi là kẻ hầu việc của Cửu Nương Tử. Hôm qua ngài cho mượn quân để cứu nguy, nhưng việc cõi âm và cõi dương khác nhau, quân người sống không thể sai khiến được. Nếu ngài muốn giữ lời hẹn ban đầu, mong ngài nghĩ lại." Chốc lát, cửa sổ lụa dần hửng sáng, nhìn kỹ thì lặng lẽ chẳng thấy gì.
Bảo nghĩ hồi lâu mới hiểu ý, bèn gọi viên lại bảo xét sổ quân, chọn tên những người đã chết, được năm trăm kỵ binh, một nghìn năm trăm bộ binh. Trong số ấy, ông chọn áp nha (quan võ coi đội cận vệ trong phủ tiết độ sứ) Mạnh Viễn sung chức đô ngu hầu (quan võ coi quân kỷ, đốc suất quân lính) của hành doanh (doanh trại của đạo quân đi đánh trận), rồi làm công văn gửi sang thần đầm Thiện Nữ.
Ngày mười một tháng ấy, ông rút số lính đóng ở đền về; họ đến trình diện trước sảnh làm việc. Lúc quay đi, có một người lính mặc giáp ngã xuống đất, miệng mấp máy, mắt chớp chớp, hỏi gì cũng không đáp, nhưng cũng không giống người chết đột ngột. Người ta bèn đặt anh ta ở hành lang; đến sáng anh ta mới tỉnh. Bảo sai người hỏi, anh ta đáp:
"Lúc đầu tôi thấy một người mặc áo bào xanh từ phía đông đến, gặp tôi rất có lễ, nói với tôi: 'Quý chủ mang ơn vô cùng lớn của tướng công (cách gọi tôn kính, ở đây chỉ Chu Bảo), được cứu khỏi cảnh lửa thiêu nước nhấn, nhưng vẫn chưa bày tỏ hết lòng thành. Mượn ngươi là người sáng dạ, đem nỗi lòng ấy thưa lại một lần nữa, mong đừng từ chối.' Tôi dối bằng lời khác để chối từ, người ấy bèn nắm tay áo kéo tôi; tôi mơ màng ngã xuống, chỉ thấy mình theo gót người áo xanh mà đi. Chốc lát đến đền, bị giục gọi, bước liền đến trước rèm, gặp quý chủ. Quý chủ nói với tôi: 'Hôm trước tướng công thương ta cô độc nguy khốn, sai các ngươi đóng giữ ấp nhỏ của ta, đường đi về chắc vất vả lắm. Gần đây ta lại được tướng công cho mượn quân, rất hợp với nguyện ước. Xem quân mã tinh mạnh, áo giáp binh khí sắc bén, nhưng đô ngu hầu Mạnh Viễn tài mọn, địa vị thấp, rất thiếu mưu lược. Ngày mùng chín tháng này, có hơn ba nghìn quân du kích đến cướp vùng ven thành của ta, ta liền sai Mạnh Viễn dẫn tướng sĩ mới đến chặn đánh trên đồng bằng; hắn đặt phục binh không kín, trái lại bị quân kia đánh bại. Ta rất mong có được một viên tướng giỏi mưu lược, nên khiến ngươi mau về, chuyển lời lòng thành của ta.' Nói xong, tôi lạy từ biệt mà ra, mê man như say, ngoài ra không biết gì nữa."
Bảo nghiệm lời ấy thấy khớp với giấc mộng, muốn kiểm chứng việc trước, bèn sai Trịnh Thừa Phù, chế thắng quan sứ (quan coi giữ ải Chế Thắng), thay Mạnh Viễn. Chiều ngày mùng ba (?) tháng ấy, ở sân đánh cầu phía sau nha môn, ông rưới rượu, đốt hương, làm công văn xin thần Cửu Nương Tử thu nhận và cai quản. Đến ngày mười sáu, ải Chế Thắng báo lên rằng đêm mười ba tháng này, khoảng canh ba (khoảng từ mười một giờ đêm đến một giờ sáng), quan coi ải chết đột ngột. Bảo kinh ngạc than thở, sai người phi ngựa đến xem. Đến nơi thì quả đã chết, chỉ có ngực và lưng chưa lạnh; giữa tháng nóng nực, xác để đó mà không thối rữa; người nhà rất lấy làm lạ.
Bỗng một đêm, gió âm lạnh buốt, cát bay đá chạy, tốc nhà bật cây, lúa mạ rạp hết, đến sáng mới dứt. Mây mù giăng khắp, suốt đêm không tan. Đến chiều tối, có một tiếng sấm dữ, như xé trời nứt toác. Thừa Phù bỗng rên lên, thở mấy hơi. Người nhà mở quan tài ra xem, hồi lâu thì ông sống lại. Tối ấy họ hàng, làng xóm đều tụ đến, buồn vui lẫn lộn. Qua hai đêm thì ông khỏe lại như cũ. Người nhà hỏi duyên cớ, ông kể:
"Lúc đầu ta thấy một người đeo dải lụa tía (dấu hiệu của quan sang), cưỡi ngựa ô, hơn mười người theo hầu, đến cửa thì xuống ngựa, bảo ta ra gặp. Vái nhường qua lại xong, người ấy hai tay nâng một tờ công văn trao cho ta, nói: 'Quý chủ được giấc mộng gió thổi bụi (điển Hoàng Đế nằm mộng thấy gió thổi bụi mà tìm được Phong Hậu làm tướng — ý nói nhờ mộng mà biết người tài), biết ông là bậc tài giỏi nổi tiếng một đời, muốn theo chuyện cũ ở Nam Dương (Lưu Bị ba lần đến lều cỏ ở Nam Dương mời Gia Cát Lượng), tính việc diệt thù, nên sai hạ thần mang lễ vật này đến, tạm tỏ lòng kính với bậc quân tử, mong ông lại làm yên vận nước; xin đừng ngại phiền việc phải ba lần đến mời.' Ta không kịp nói gì khác, chỉ xưng 'không dám'. Trong lúc chuyện trò mời đáp, đã thấy lễ vật bày dưới thềm: yên ngựa, khí giới, áo giáp, gấm vóc (?), quần áo, đồ chơi, bao cung, túi tên, bày la liệt khắp sân. Ta từ chối không được, bèn lạy hai lạy mà nhận, liền bị giục lên xe. Con ngựa ta cưỡi cao lớn khác thường, trang sức tươi sạch; kẻ hầu, người đánh xe đều chỉnh tề nghiêm trang. Thoắt cái đã đi hơn trăm dặm; có ba trăm kỵ binh mặc giáp đã đến đón chờ, đi trước đi sau hộ tống, có nghi trượng như của bậc đại tướng quân. Ta cũng thấy khá đắc ý.
Trong chớp mắt, trông thấy một tòa thành lớn, tường lũy cao vút, hào rãnh sâu hoắm. Ta mơ hồ không biết mình từ đâu đến. Chốc lát, ở ngoài thành người ta dựng trướng, tấu nhạc, bày tiệc. Tiệc xong vào thành, người xem đông như bức tường vây. Tiếng truyền hô vang dậy, các viên lại nhỏ đi lại tấp nập. Qua bao nhiêu lớp cửa không nhớ hết. Đến một nơi giống như dinh công, người hai bên bảo ta xuống ngựa thay áo, rảo bước vào gặp quý chủ. Quý chủ sai người truyền lệnh, mời gặp theo lễ chủ khách. Ta tự nghĩ đã nhận công văn, khí giới, đồ dùng ra trận thì tức là bề tôi, bèn cố từ, mặc quân phục mà vào gặp. Quý chủ lại sai người truyền lệnh mời bỏ bao cung túi tên ra, nói rằng giữa chủ và khách giảm bớt lễ cũng được. Ta bèn bỏ khí giới, rảo bước vào, thấy quý chủ ngồi trên điện (?). Ta lạy yết hệt như lễ vua tôi. Lạy xong, nàng liên tiếp gọi lên thềm; ta lại lạy hai lạy, lên theo thềm phía tây.
Ta thấy mấy chục người má hồng mày biếc, búi tóc kiểu rồng cuộn phượng múa, đứng hầu; lại mấy chục người khác cầm đàn, cầm sáo, cài hoa đẹp, mặc áo lạ, lo việc hầu hạ; những người đeo ấn vàng, mặc áo tía, kéo dải ấn, cài trâm, rảo bước đứng ở góc điện cũng không chỉ một người; những người mặc áo cừu nhẹ, thắt đai lớn, ngọc trắng ngang lưng, đứng la liệt dưới thềm thì số rất đông. Kế đó mời năm sáu nữ khách vào, mỗi người có hơn mười người hầu, vai kề vai, gót nối gót, lũ lượt tiến vào. Ta cũng cúi nhìn, vái dài, không dám lạy. Ngồi xong, có mấy vị tướng hiệu lớn đều được mời ngồi dự, rồi tấu nhạc, dâng rượu.
Rượu đến lượt quý chủ, nàng thu tay áo, nâng chén, sắp mở lời kể ý vời mời ta trước đó, thì chợt nghe khói lửa báo động nổi lên bốn phía, tiếng la hét ầm ĩ: 'Giặc Triêu Na, quân bộ quân kỵ mấy vạn người, sáng nay lúc trời rạng đã đánh phá đồn lũy, đã vào địa giới, mấy đường cùng tiến, khói lửa không dứt, xin phát binh cứu viện!' Những người ngồi hầu nhìn nhau tái mặt; các cô gái không kịp từ biệt, chạy tán loạn. Các tướng hiệu xuống thềm lạy tạ, đứng chờ lệnh. Quý chủ ra hiên, nói với ta: 'Ta nhận ơn khác thường của tướng công, thương ta cô độc, liên tiếp phát quân cứu nạn cho ta; nhưng vì xe giáp gặp bất lợi, nên ta nghĩ đến người có mưu lược. Nay ông không chê nơi tồi tàn mà đến, sở dĩ ta mời tướng quân chính là vì cơn nguy cấp này. Mong ông đừng lấy cớ cõi âm hẻo lánh mà khước từ, giúp đỡ cho những chỗ ta còn thiếu sót.'
Nàng bèn ban riêng hai con ngựa chiến, một bộ áo giáp vàng, cờ xí, cờ mao, búa việt, của quý đồ dùng đầy sân chói mắt, không sao đếm xiết, thêm hai thị nữ, lại trao binh phù (thẻ làm tin để điều động quân), ban thưởng rất hậu. Ta lạy, nâng nhận rồi ra, truyền gọi các tướng, chỉ huy đội ngũ, trong ngoài đều hưởng ứng. Đêm ấy ra khỏi thành, tin dò thám lần lượt báo về đều nói thế giặc ngày càng mạnh. Ta vốn thông thuộc núi sông, địa lý, và hình thế cô hư (phép xem phương hướng trong binh pháp, tính theo can chi để biết hướng nào yếu, hướng nào mạnh mà đánh hay tránh), bèn dẫn quân ra đi trong đêm, đến nơi cách thành hơn trăm dặm, chia quân đóng giữ các chỗ hiểm yếu, nêu rõ thưởng phạt, ra hiệu lệnh cho ba quân, đặt ba toán phục binh chờ sẵn. Gần sáng thì bày bố xong.
Giặc kiêu căng vì đã thắng trước, tiến lên rất khinh suất, vẫn tưởng là Mạnh Viễn cầm quân. Ta tự dẫn kỵ binh nhẹ lên chỗ cao quan sát, thấy khói bụi mù mịt bốn phía, hàng trận của chúng chỉnh tề. Ta sai quân nhẹ ra khiêu chiến trước, tỏ ra yếu để nhử chúng, giáp nhau bằng binh khí ngắn, vừa đánh vừa lui; tiếng chiêng trống, tiếng giáp sắt như trời nứt đất toác. Ta dẫn quân giả thua bỏ chạy, quân kia cũng dốc hết tinh nhuệ đuổi tới. Một hồi trống reo, phục binh nổi dậy cả, chuyển trận đánh suốt nghìn dặm, bốn mặt giáp công. Quân giặc đại bại, chết như ngả rạ. Đánh lần nữa, chúng lại chạy; tên trẻ xảo quyệt Triêu Na lọt khỏi lưỡi đao trốn đi, quân theo hắn không quá hơn mười người. Ta chọn ba mươi kỵ binh ngựa khỏe đuổi theo, quả nhiên bắt sống hắn đem về dưới cờ. Từ đó máu thịt nhuộm cỏ cây, mỡ người thấm đồng nội, mùi tanh hôi tràn khắp không trung, giáo mác áo giáp chất cao như núi.
Tướng giặc bị chở bằng xe nhẹ, đưa gấp về dâng quý chủ. Quý chủ lên lầu Bình Sóc để nhận; sĩ dân cả nước đều kéo đến tụ họp. Hắn bị dẫn đến trước lầu, quý chủ theo lễ mà trách hỏi; hắn chỉ xưng tội đáng chết, ngoài ra không nói gì. Nàng bèn ra lệnh áp giải hắn ra chợ ở đô thành chém ngang lưng. Lúc sắp hành hình, có một sứ giả cưỡi ngựa trạm từ chỗ vương đến, mang chiếu khẩn giục tha hắn, nói: 'Tội của Triêu Na là tội của ta; con hãy tha hắn để nhẹ bớt lỗi cho ta.' Quý chủ vì được cha mẹ lại gửi tin tức, mừng không xiết, nói với các tướng: 'Triêu Na làm càn, là theo mệnh của cha ta; nay sai tha hắn, cũng là mệnh của cha ta. Xưa ta trái mệnh là để giữ trinh tiết; nay nếu lại trái mệnh thì là điều chẳng lành.' Bèn sai cởi trói, cho một ngựa đưa về. Chưa về đến Triêu Na, hắn ôm nhục mà chết dọc đường.
Ta nhờ công thắng giặc, được ân sủng ban thưởng rất lớn. Rồi nàng làm đủ lễ phong ta làm Bình Nạn đại tướng quân, được hưởng thuế của một vạn ba nghìn hộ ở Sóc Phương, lại ban riêng nhà cửa, xe ngựa, đồ quý, quần áo, tôi trai tớ gái, vườn rừng, dinh thự, cờ xí, áo giáp; kế đến các tướng cũng được thưởng tùy theo bậc. Hôm sau mở tiệc lớn, người dự không quá năm sáu người; sáu bảy cô gái hôm trước đều đến ngồi hầu, phong thái kiều diễm càng làm động lòng người. Suốt đêm uống say, rất vui.
Rượu đến lượt quý chủ, nàng nâng chén nói: 'Thiếp bất hạnh, còn trẻ đã phải ở phòng không; trời phú cho lòng giữ trinh tiết một mình, không theo lệnh cha nghiêm, phải ở riêng nơi này đã ba kỷ. Đầu tóc rối như cỏ bồng, lòng nguội như tro, mà vẫn chưa được chết; lại bị tên trẻ láng giềng bức hiếp, suýt nữa nghiêng đổ. Nếu không có ơn đặc biệt của tướng công và sự hùng dũng của tướng quân, thì thiếp đã như người đàn bà nước Tức không chịu nói (Tức phu nhân bị vua Sở cướp về, sinh con mà suốt đời không nói một lời), trở thành tù nhân của Triêu Na rồi. Mãi mãi nhớ ơn, trọn đời không quên.' Bèn lấy chén thất bảo (chén nạm bảy thứ báu) rót rượu, sai người mang đến mời Trịnh tướng quân. Ta bèn rời chỗ ngồi, lạy hai lạy rồi uống.
Từ đó ta khá nao lòng muốn về, lời xin thiết tha, nàng bèn cho nghỉ một tháng. Tiệc xong ta ra về. Hôm sau từ tạ xong, ta dẫn hơn ba mươi người dưới cờ trở lại theo đường cũ; đi qua đâu nghe tiếng gà tiếng chó cũng thấy xót xa. Chốc lát về đến nhà, thấy người nhà tụ lại khóc lóc, linh trướng bày nghiêm trang. Một người dưới cờ bảo ta mau chui vào khe quan tài; ta định tiến lên thì bị người hai bên xô vào. Chợt nghe một tiếng sấm, ta tỉnh hẳn lại."
Thừa Phù từ đó không lo việc làm ăn trong nhà, chỉ dặn dò việc hậu sự cho vợ con. Quả nhiên qua một tháng, ông không bệnh mà mất. Lúc trước, khi sắp chết đột ngột, ông có nói với người thân: "Ta vốn nhờ mưu lược binh pháp mà được dùng, tận trung nơi hàng quân; tuy chưa lập được công lớn lạ thường, cũng gắng lập được chút công nhỏ. Rồi mắc lỗi bị liên lụy, bị biếm đến đây; chí khí bình sinh uất ức chưa được duỗi ra. Bậc đại trượng phu rốt cuộc phải quạt gió lớn, dẹp sóng to, nhấc núi Thái Sơn mà đè trứng, khơi biển Đông mà dội đom đóm (ý nói dùng sức mạnh áp đảo để dẹp kẻ địch), dốc lòng ra sức như chim ưng chó săn, rửa mối bất bình cho người. Sớm muộn gì ta cũng sẽ nhận một chức vụ, chẳng còn bao lâu nữa là chia tay các người."
Ngày mười ba tháng ấy, có người từ thành Tiết Cử ra đi lúc sáng sớm. Đi được hơn mười dặm, trời vừa sáng rõ, bỗng thấy phía trước bụi xe tung mù, cờ xí đỏ rực, mấy trăm người ngựa mặc giáp, ở giữa vây quanh một người, khí khái hiên ngang. Đến gần nhìn kỹ thì chính là Trịnh Thừa Phù. Người ấy kinh ngạc hồi lâu, bèn đứng nép bên trái đường, thấy đoàn người thoắt như gió cuốn mây bay, đến đầm Thiện Nữ; chốc lát lặng lẽ chẳng thấy gì nữa.
Thái Bình quảng ký, quyển thứ bốn trăm chín mươi hai.
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh theo lệnh vua biên soạn).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video