Thái Bình quảng ký, quyển 82
Người kỳ lạ, phần 2
Lục Pháp Hòa, Vương Phạm Chí, Vương Thủ Nhất
Lý Tử Mâu, Lã ông, Quản Tử Văn
Viên Gia Tộ, Trịnh Tương Như
Lục Pháp Hòa
Lục Pháp Hòa ở ẩn tại bãi Bách Lý thuộc Giang Lăng. Ông ăn, mặc và ở giống như sa môn (nhà sư Phật giáo), tự xưng là cư sĩ (người tu Phật tại gia, không xuất gia). Ông không bao giờ vào thành. Vẻ mặt ông lúc nào cũng điềm tĩnh, không ai đoán được ông nghĩ gì.
Khi Hầu Cảnh mới đầu hàng nhà Lương, Pháp Hòa nói với Chu Nguyên Anh, người quận Nam: "Bần đạo (tiếng người tu hành tự xưng một cách khiêm tốn) phải cùng đàn việt (thí chủ, người cúng dường cho nhà tu) đánh Hầu Cảnh, lập công cho nước." Nguyên Anh hỏi: "Hắn đang đầu hàng, sao lại đánh?" Pháp Hòa đáp: "Rồi sẽ đúng như thế."
Đến khi Hầu Cảnh vượt sông, Pháp Hòa đang ở núi Thanh Khê. Nguyên Anh tới hỏi: "Nay Hầu Cảnh đang đánh chiếm kinh thành, việc ấy rồi sẽ ra sao?" Pháp Hòa đáp: "Nên đợi lúc quả chín, không cần khều cũng tự rụng. Thí chủ cứ đợi Hầu Cảnh chín, cần gì phải hỏi?" Nguyên Anh lại hỏi có đánh thắng được không, ông đáp: "Cũng thắng mà cũng không thắng."
Hầu Cảnh sai Nhậm Ước dẫn quân, xưng là năm vạn, đi đánh Tương Đông vương (Tiêu Dịch, về sau là Lương Nguyên Đế) ở Giang Lăng. Khi quân giặc áp sát, Pháp Hòa mới ra gặp Tương Đông vương, nói rằng mình có quân riêng, xin đi đánh Nhậm Ước. Ông gọi tám trăm đệ tử người Man, tập trung ở bến sông, hai ngày sau thì lên đường. Vương sai Hồ Tăng Hữu dẫn hơn một nghìn người đi cùng. Pháp Hòa lên thuyền chiến, cười lớn: "Binh mã nhiều vô kể!"
Giang Lăng có nhiều đền thờ thần, dân chúng vẫn thường đến cầu khấn. Từ khi quân của Pháp Hòa xuất phát, cầu khấn không còn linh nghiệm nữa; người ta cho rằng các vị thần đều đã đi theo quân ông.
Đến hồ Xích Sa, hai bên dàn quân đối mặt với Nhậm Ước. Pháp Hòa ngồi thuyền nhẹ, không mặc áo giáp, không đội mũ trụ, thả xuôi dòng xuống, đến cách quân Nhậm Ước một dặm thì quay lại (?), nói với quân sĩ: "Xem con rồng của bên kia đang ngủ yên không động, còn rồng của quân ta thì hăng hái nhảy nhót." Liền ra lệnh tấn công. Quân Lương thả thuyền lửa đi trước, nhưng ngược gió nên bất lợi. Pháp Hòa cầm quạt lông trắng phẩy gió, thế gió lập tức đổi chiều. Quân Nhậm Ước đều thấy quân Lương đi bộ trên mặt nước, liền tan vỡ, ai nấy nhảy xuống nước. Nhậm Ước bỏ trốn, không biết đi đâu.
Pháp Hòa nói: "Giờ ngọ (khoảng giữa trưa) ngày mai sẽ bắt được hắn." Đến giờ hẹn mà vẫn chưa bắt được, có người hỏi, Pháp Hòa nói: "Trước đây, lúc bãi này cạn nước, ta có dựng một cây cột chùa, và bảo các thí chủ rằng: cái này tuy là cột chùa nhưng thật ra là cột mốc để tìm giặc. Sao bây giờ không đến dưới cột mốc mà tìm giặc?" Làm theo lời ông, quả thấy Nhậm Ước đang ở dưới nước, ôm đầu cột, chỉ ló mỗi cái mũi lên. Thế là bắt được hắn.
Nhậm Ước xin được chết ngay trước mặt thầy. Pháp Hòa nói: "Thí chủ có tướng tốt, nhất định không chết. Vả lại thí chủ có duyên với vương, quyết không phải lo gì khác. Về sau vương sẽ được nhờ sức thí chủ đôi chút." Quả nhiên vương tha cho Nhậm Ước, dùng làm quận thú (quan đứng đầu một quận). Về sau quân phía tây đến vây Giang Lăng, Nhậm Ước đem quân đến cứu, chiến đấu hết sức.
Dẹp xong Nhậm Ước, Pháp Hòa trở về nói với Tương Đông vương: "Hầu Cảnh tự nhiên sẽ bị dẹp, không có gì phải lo cả."
Khi giặc đất Thục kéo đến, Pháp Hòa xin ra giữ Vu Hiệp (một khúc sông hẹp hiểm trở trên sông Trường Giang) để chặn chúng. Ông chỉ huy các cánh quân kéo đến, trước hết chở đá lấp sông; ba ngày sau dòng nước chia làm hai, ông lại chăng xích sắt ngang sông. Tiêu Kỷ quả nhiên sai quân Thục vượt qua cửa hẻm núi; quân Thục bị dồn ép, tiến lùi đều không được. Vương Lâm cùng Pháp Hòa bàn tính, chỉ một trận là tiêu diệt sạch.
Trong núi có nhiều sâu bọ độc và thú dữ; Pháp Hòa truyền giới cấm cho chúng, từ đó chúng không còn cắn, chích người nữa. Ở những nơi gần sông hồ, ông thường buộc cỏ bên bờ làm dấu, bảo rằng đây là chỗ phóng sinh (thả các con vật bị bắt cho sống tự do); người đánh cá ở đó đều không bắt được gì. Khi đang dùng binh, ông vẫn cấm các quân đánh bắt cá; ai lén làm thì nửa đêm thế nào cũng có thú dữ đến định cắn.
Có một đệ tử vì đùa nghịch mà chặt đầu một con rắn rồi đến gặp Pháp Hòa. Pháp Hòa nói: "Sao con lại giết rắn?" rồi chỉ cho xem. Người đệ tử nhìn thì thấy cái đầu rắn đang cắn chặt đũng quần mình, không chịu rơi ra. Lại có người lấy con bò để thử dao, một nhát chém đứt đầu, rồi đến gặp Pháp Hòa. Pháp Hòa nói: "Có một con bò đứt đầu đang đòi mạng anh rất gấp. Nếu không làm công đức cho nó thì trong vòng một tháng sẽ bị báo ứng." Người ấy không tin, mấy ngày sau quả nhiên chết. Lời ông nói phần nhiều đều linh nghiệm.
Lương Nguyên Đế cho Pháp Hòa làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Dĩnh Châu. Pháp Hòa không xưng "thần" với vua; trong các tờ khải (văn thư dâng lên vua), ở chỗ ghi tên và đóng ấn, ông tự xưng là cư sĩ, về sau lại tự xưng là tư đồ (một trong ba chức quan cao nhất triều đình). Vua nói với bộc xạ (quan đứng đầu sảnh Thượng thư, cơ quan điều hành chính sự) là Vương Bao: "Ta chưa từng có ý cho Lục Pháp Hòa làm tam công (ba chức quan cao nhất triều đình), sao ông ta lại tự xưng như vậy?" Vương Bao đáp: "Ông ấy vốn tự coi mình là người có đạo thuật, có lẽ đã biết trước." Vua nói: "Công lao của Pháp Hòa cũng khá lớn." Bèn đến tận nơi phong ông làm tư đồ.
Về sau Pháp Hòa tập hợp rất nhiều quân lính và thuyền chiến, định đánh úp Tương Dương rồi tiến vào Vũ Quan. Vua sai người đến ngăn lại. Pháp Hòa liền nộp hết quân, nói với sứ giả: "Pháp Hòa là người cầu đạo, đến ngôi Đế Thích hay Phạm Thiên vương (các vị vua cõi trời trong Phật giáo) còn chẳng mong, há lại dòm ngó ngôi vua của người đời? Chỉ vì có nhân duyên hương lửa (mối duyên cùng tu hành từ kiếp trước) với chúa thượng nên mới cứu giúp mà thôi. Nay đã bị nghi ngờ, ấy là nghiệp đã định, không thể đổi được." Rồi ông bày đồ cúng dường, làm rất nhiều bánh mỏng (?).
Đến khi Tây Ngụy dấy binh, Pháp Hòa kéo về Giang Lăng. Vua sai người đón đường ngăn lại, nói: "Ở đây tự phá được giặc, ông chỉ cần trấn giữ Dĩnh Châu, không cần kéo quân đến." Pháp Hòa bèn trở về châu, quét vôi trắng cổng thành, mặc áo vải trắng thô, quần vải, khăn chít lệch, lấy dây thừng to thắt lưng, ngồi trên chiếu lau, đến hết ngày mới cởi ra. Khi nghe tin nhà Lương mất, ông lại lấy bộ đồ tang trước kia ra mặc để nhận lời phúng viếng. Người nhà Lương bị bắt đưa sang phía tây vào đất Ngụy, quả nhiên thấy có bánh ấy (?). (Trích từ sách Chử cung cựu sự)
Vương Phạm Chí
Vương Phạm Chí là người huyện Lê Dương (?) thuộc Vệ Châu. Cách thành Lê Dương mười lăm dặm về phía đông có người tên Vương Đức Tổ. Vào thời Tùy Văn Đế, trong nhà ông có cây lâm cầm (một loại cây táo dại) mọc một cái bướu to như cái đấu, ba năm sau thì mục nát. Đức Tổ thấy vậy bèn bóc lớp vỏ ra, thì thấy một đứa bé ôm bào thai (?) bên trong. Đức Tổ đem về nuôi. Đến năm bảy tuổi, đứa bé biết nói, hỏi: "Ai nuôi tôi? Tôi tên họ là gì?" Đức Tổ kể hết sự thật, nhân đó đặt tên là Lâm Mộc Phạm Thiên, sau đổi là Phạm Chí. Đứa bé nói: "Nhà họ Vương nuôi tôi, vậy tôi có thể mang họ Vương." Về sau Phạm Chí làm thơ cho người đời xem, rất có ý nghĩa sâu xa. (Trích từ sách Sử di)
Vương Thủ Nhất
Đầu niên hiệu Trinh Quán đời Đường, ở thành Lạc Dương có một người áo vải (thường dân, không làm quan), tự xưng là người núi Chung Nam, họ Vương tên Thủ Nhất, thường đeo một cái bầu lớn đi bán thuốc. Ai cầu mua thuốc mà ông không bán thì người ấy có bệnh tất sẽ chết; còn người không có bệnh mà ông vội vàng đuổi theo để đưa thuốc thì mười ngày sau nhất định sẽ mắc bệnh nặng khó chữa.
Có Liễu Tín, nhà đời đời ở Lạc Dương, giàu có hàng nghìn vàng, chỉ có một đứa con trai. Sau khi con đến tuổi đội mũ (tức tuổi hai mươi, tuổi trưởng thành), trên đầu lông mày bỗng mọc một cục thịt; mời thầy chữa khắp nơi mà không trừ được. Nghe tiếng người áo vải này, ông bèn đích thân đến cầu xin. Khi người áo vải đến nhà, Liễu Tín đưa con ra cho xem.
Người áo vải trước hết đốt hương, sai bày rượu và thịt khô như làm lễ cúng tế, rồi mới thò tay vào bầu lấy ra một viên thuốc, nhai rồi đắp lên cục thịt; lại bảo bày chén rượu, mâm cỗ. Chốc lát, cục thịt vỡ ra, một con rắn nhỏ vọt ra rơi xuống đất, dài chừng năm tấc, năm màu rực rỡ, rồi dần dần lớn lên đến hơn một trượng. Người áo vải uống cạn rượu, quát con rắn một tiếng, con rắn liền bay vọt lên, mây mù tối mịt; người áo vải vui vẻ cưỡi rắn bay đi, không biết đi đâu. (Trích từ sách Đại Đường kỳ sự)
Lý Tử Mâu
Lý Tử Mâu là con trai thứ bảy của Sái vương đời Đường. Ông phong thái tuấn tú, tài năng cao nhã, thông hiểu âm nhạc, đặc biệt giỏi thổi sáo, trong thiên hạ không ai sánh bằng.
Theo tục cũ ở Giang Lăng, đêm rằm tháng giêng người ta chuộng bày đèn chiếu bóng; lúc ấy trai gái chen chúc dọc bờ sông mà xem. Tử Mâu đi chơi ở Kinh Môn, gặp đúng dịp hội ấy, bèn nói với bạn bè: "Ta thổi một khúc sáo có thể khiến muôn người im phăng phắc." Những người đi cùng đều tán thành. Tử Mâu liền lên lầu, đứng bên lan can, thổi vang ra xa. Tiếng sáo trong trẻo vừa cất lên, mọi trò vui đều ngừng, người đi đường đứng lại, người đang ngồi đứng dậy lắng nghe. Khúc nhạc dứt đã lâu, tiếng ồn ào mới nổi lên trở lại. Tử Mâu cậy tài, ra vẻ tự đắc.
Bỗng có một ông già tóc bạc từ chiếc thuyền nhỏ dưới lầu vừa đi vừa ngâm thơ mà đến, dáng vẻ cổ kính, gầy gò, giọng nói trong trẻo vang xa. Tử Mâu cùng các khách ngồi tranh nhau đến chào kính. Ông già nói với Tử Mâu: "Người thổi sáo vừa rồi chẳng phải là vương tôn (cháu con nhà vua) đó sao? Tài thiên bẩm cực cao, chỉ tiếc là nhạc cụ thì tầm thường thôi." Tử Mâu đáp: "Cây sáo này của tôi là do tiên đế ban cho. Có phải vật thần kỳ hay không thì tôi không biết, nhưng trong giới âm nhạc đây là báu vật bậc nhất. Cả đời tôi đã xem hơn vạn cây sáo, chẳng cây nào sánh được với cây của tôi (?). Thế mà cụ cho là tầm thường, vậy có lý lẽ gì chăng?"
Ông già nói: "Ta từ nhỏ đã tập sáo, đến già vẫn chưa chán. Thứ như của ông thì ta không dám khen. Nếu vương tôn cho là không phải, xin để ta thử một lần." Tử Mâu đưa sáo cho ông. Ông già lấy hơi thổi, tiếng vừa thành thì sáo cũng nứt. Mọi người chung quanh đều kinh hãi, không đoán được ông là ai. Tử Mâu bèn dập đầu cầu xin, mong được thấy vật quý lạ. Ông già đáp: "Cây sáo ta cất giữ, ông không thổi được đâu." Rồi sai tiểu đồng mang từ thuyền lên. Tử Mâu đến xem, thì ra là cây sáo bằng ngọc trắng. Ông già đưa cho Tử Mâu bảo thổi; Tử Mâu dùng gần hết sức mà không nghe được một tiếng nhỏ nào. Tử Mâu càng thêm bất an, hết sức cung kính. Ông già bèn cầm lấy thổi khe khẽ, các khách ngồi đều thấy lạnh buốt đến tận tim xương.
Ông già nói: "Ta thương chí hướng của ông, xin thử tấu một khúc." Tiếng sáo trong trẻo vút cao, dư âm lan tỏa xa rộng, đến ngũ âm lục luật (năm âm và sáu bậc chuẩn âm của nhạc cổ, tức toàn bộ khuôn phép âm nhạc thông thường) cũng không theo kịp. Khúc nhạc chưa dứt, gió sóng đã tung trào, mây mưa tối mịt. Chốc lát trời tạnh sáng trở lại thì không biết ông già đã đi đâu. (Trích từ sách Tập dị ký)
Lã ông
Năm Khai Nguyên thứ mười chín, có đạo sĩ Lã ông đi trên đường đến Hàm Đan, vào một quán trọ, kê giường trải chiếu, đặt túi xuống mà ngồi. Chốc lát có một chàng trai trong ấp là Lư sinh, mặc áo da ngắn, cưỡi con ngựa non lông xanh, đang ra đồng, cũng ghé vào quán, ngồi chung chiếu với ông, nói cười rất vui vẻ.
Hồi lâu, Lư sinh nhìn quần áo rách bẩn của mình mà than rằng: "Kẻ đại trượng phu sinh ra ở đời mà không gặp thời, khốn khổ đến thế này sao!" Lã ông nói: "Ta xem anh da thịt đầy đặn, thân thể béo khỏe không bệnh tật, đang chuyện trò vui vẻ, thế mà lại than khốn khổ là sao?" Lư sinh đáp: "Tôi chỉ sống tạm bợ thôi, vui sướng gì đâu." Ông nói: "Thế này mà không gọi là vui thì thế nào mới là vui?" Lư sinh đáp: "Phải lập công dựng danh, ra ngoài làm tướng, vào triều làm tể tướng, ăn thì bày đỉnh (nồi vạc; ý nói ăn cỗ linh đình của nhà quyền quý), nghe thì chọn nhạc hay, khiến dòng họ ngày càng thịnh vượng, nhà cửa ngày càng giàu có, rồi mới có thể nói là vui. Tôi để chí vào việc học, lại rèn các nghề tài nghệ, tự nghĩ năm ấy áo đỏ áo tía (áo của quan to) nhặt lúc nào cũng được; nay đã quá tuổi tráng niên mà vẫn còn vất vả cày ruộng, không khốn khổ thì là gì?" Nói xong, mắt díp lại, buồn ngủ.
Lúc ấy chủ quán đang đồ kê vàng để nấu bữa. Lã ông lấy trong túi ra một cái gối đưa cho Lư sinh, nói: "Anh gối cái này sẽ được vinh hiển như ý muốn." Cái gối bằng sứ, hai đầu có lỗ. Lư sinh cúi đầu gối lên, trong giấc ngủ thấy cái lỗ ấy to dần và sáng sủa, có thể ở được, bèn cả người chui vào, rồi về đến nhà mình.
Lư sinh cưới con gái nhà họ Thôi ở Thanh Hà, người vợ rất xinh đẹp, của hồi môn rất nhiều. Từ đó quần áo, xe ngựa ngày càng xa hoa. Năm sau đi thi tiến sĩ (khoa thi quan trọng bậc nhất để chọn người làm quan), đỗ hạng giáp, cởi áo vải ra làm quan, được trao chức hiệu thư lang (quan hiệu đính sách vở trong thư viện triều đình). Rồi thi chế cử (khoa thi đặc biệt do vua ra lệnh mở), được làm huyện úy (quan coi trị an, bắt trộm cướp của huyện) Vị Nam, rồi giám sát ngự sử (quan đi xem xét, đàn hặc các quan), khởi cư xá nhân (quan ghi chép lời nói, việc làm hằng ngày của vua), kiêm việc soạn chiếu chỉ; ba năm thì được chính thức giữ chức ấy. Ra làm quan trấn trị Đồng Châu, rồi chuyển sang Thiểm Châu.
Lư sinh thích việc đắp đất, làm công trình; từ Thiểm Châu về phía tây, ông cho đào sông dài tám mươi dặm để thông những nơi trước kia không đi lại được. Dân nhờ thế mà được lợi, dựng bia ca ngợi công đức ông. Sau ông được dời làm quan đứng đầu Biện Châu, kiêm thái phỏng sứ (quan đi xem xét tình hình các châu, quận) đạo Lĩnh Nam, rồi vào kinh làm Kinh Triệu doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô).
Bấy giờ Thần Vũ hoàng đế (tức Đường Huyền Tông) đang lo việc đánh dẹp các tộc ngoài biên. Các tướng Thổ Phồn là Tân Nặc La và Long Mãng Bố đánh chiếm vùng Qua Sa (?), tiết độ sứ (quan nắm cả quân đội lẫn chính quyền một vùng biên) là Vương Quân Xước vừa bị giết (?), cả vùng Hà Hoàng run sợ. Vua nghĩ đến người có thể làm tướng, bèn trao cho Lư sinh chức ngự sử trung thừa (quan phó của Ngự sử đài, cơ quan giám sát quan lại), kiêm tiết độ sứ Hà Tây, Lũng Hữu. Ông phá tan quân giặc, chém bảy nghìn thủ cấp, mở rộng đất đai chín trăm dặm, xây ba thành lớn để giữ những nơi hiểm yếu. Biên giới phía bắc nhờ đó được yên, người ta khắc đá ghi công ông.
Về triều, ông được ghi công, ân sủng lễ đãi rất cao, chuyển làm ngự sử đại phu (quan đứng đầu Ngự sử đài), lại bộ thị lang (quan phó của bộ Lại, bộ lo việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại). Danh tiếng trong sạch, được trọng vọng, lòng người đều hướng về, nên bị tể tướng đương thời rất ghét, tung lời đồn hãm hại, khiến ông bị giáng làm thứ sử Đoan Châu. Ba năm sau được gọi về, trao chức hộ bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Hộ, bộ lo hộ khẩu, ruộng đất, thuế khóa). Chưa bao lâu được phong trung thư thị lang (quan phó của sảnh Trung thư, cơ quan soạn thảo chiếu lệnh), kiêm đồng trung thư môn hạ bình chương sự (danh hiệu cho người giữ quyền tể tướng), cùng trung thư lệnh Tiêu Tung và thị trung Bùi Quang Đình nắm việc chính sự lớn của nước. Suốt mười năm, ông dâng mưu hay, nhận mệnh lệnh kín, một ngày được vua tiếp ba lần, can vua bỏ điều sai làm điều đúng, mở mang lòng vua, được gọi là tể tướng hiền.
Những người cùng hàng ghen ghét, bèn vu cho ông cấu kết với tướng ngoài biên, mưu làm việc phản nghịch. Vua hạ lệnh bắt giam. Lính lại ở phủ dẫn người đến tận cửa nhà bắt rất gấp. Lư sinh hoảng sợ, không biết sẽ ra sao, khóc mà nói với vợ con: "Nhà ta vốn ở Sơn Đông, có mấy khoảnh ruộng tốt đủ chống đói rét, cớ sao lại khổ công cầu bổng lộc để đến nỗi này? Giờ muốn lại mặc áo da ngắn, cưỡi ngựa xanh mà đi trên đường Hàm Đan cũng không được nữa rồi." Rồi rút dao định tự sát, vợ ông cứu được. Những người cùng bị tội đều bị giết, riêng Lư sinh nhờ có hoạn quan che chở nên được giảm tội chết, bị đẩy ra làm quan ở Hoan Châu.
Vài năm sau, vua biết ông bị oan, lại dùng làm trung thư lệnh (quan đứng đầu sảnh Trung thư, hàng tể tướng), phong làm Triệu quốc công, ân sủng đặc biệt, tột bậc một thời.
Lư sinh có năm con trai là Tuấn, Thích, Kiệm, Vị, Ỷ. Tuấn làm khảo công viên ngoại lang (quan phụ trách xét công trạng quan lại ở bộ Lại), Kiệm làm thị ngự sử (quan giám sát, đàn hặc các quan), Vị làm thái thường thừa (quan phó ở Thái thường tự, cơ quan lo lễ nhạc, tế tự), con út là Ỷ giỏi giang nhất, hai mươi bốn tuổi đã làm hữu bổ khuyết (quan chuyên can gián vua). Các nhà thông gia đều là dòng họ danh giá bậc nhất thiên hạ. Ông có hơn mười đứa cháu.
Cả thảy ông hai lần bị đày ra Lĩnh Nam (vùng đất xa xôi phía nam dãy Ngũ Lĩnh), hai lần lên làm tể tướng, ra vào trong triều ngoài trấn, vẫy vùng nơi quan trường hơn ba mươi năm, thịnh vượng hiển hách, một thời không ai sánh bằng. Về cuối đời, ông khá xa xỉ phóng túng, ham hưởng lạc; ca nhạc và mỹ nữ trong hậu viện nhà ông đều bậc nhất. Trước sau ông được vua ban ruộng tốt, nhà đẹp, gái đẹp, ngựa quý nhiều không đếm xuể.
Về sau tuổi ngày càng già, ông nhiều lần xin về hưu mà vua không cho. Khi ông bệnh, hoạn quan do vua sai đến thăm nối gót nhau trên đường, danh y và thuốc quý đều được đưa đến. Lúc sắp mất, ông dâng sớ rằng:
"Thần vốn là một thư sinh ở Sơn Đông, lấy vườn ruộng làm vui. Tình cờ gặp vận thánh minh, được dự vào hàng quan lại, được vinh hiển ban thưởng quá mức, riêng nhận ơn lớn; ra ngoài thì cầm cờ mao búa việt (cờ và búa vua trao cho tướng, tượng trưng quyền chỉ huy quân đội), vào triều thì lên ngôi phò tá (tức chức tể tướng); xoay vần trong ngoài, trải bao năm tháng. Thần thẹn vì đã phụ ơn vua tạo dựng, chẳng giúp ích gì cho việc giáo hóa của thánh triều; ngồi chỗ không xứng mà tự chuốc tai họa, ngày ngày run sợ như đi trên băng mỏng, chẳng biết tuổi già đã đến. Nay tuổi đã hơn tám mươi, chức đã trải đến tam công, như chuông đã ngừng, đồng hồ nước đã cạn (ý nói đời người đã đến lúc tàn), gân xương đều đã suy kiệt, bệnh nặng kéo dài, sắp chết đến nơi. Nghĩ lại chẳng có công lao gì để báo đáp thời thịnh trị, uổng phụ ơn sâu, nay vĩnh biệt thời thánh minh, vô cùng cảm động lưu luyến. Kính dâng biểu tạ ơn để bệ hạ được biết."
Vua xuống chiếu rằng: "Khanh nhờ tài đức xuất chúng mà làm tể tướng hàng đầu của trẫm; ra ngoài thì làm bức tường che chở vững chắc cho các trấn lớn, vào triều thì giúp sự nghiệp ngày thêm rạng rỡ. Thiên hạ thái bình suốt hai kỷ (hai mươi bốn năm) thật là nhờ khanh. Gần đây khanh bệnh đã nhiều ngày, trẫm tưởng sẽ khỏi, sao bỗng nặng thêm thế này, trẫm hết sức thương xót. Nay sai phiêu kỵ đại tướng quân (một tước hàm võ quan rất cao) Cao Lực Sĩ đến tận nhà thăm hỏi. Khanh hãy cố gắng châm cứu, vì trẫm mà tự giữ gìn, mong bệnh tình không có gì bất trắc, rồi sẽ có ngày vui khỏi bệnh (?)." Ngay đêm ấy Lư sinh chết.
Lư sinh vươn vai ngáp một cái rồi tỉnh dậy, thấy mình vẫn đang nằm trong quán trọ, Lã ông ngồi bên cạnh, nồi kê vàng chủ quán đồ vẫn chưa chín, mọi vật chung quanh vẫn y như cũ. Anh bật dậy nói: "Lẽ nào đó chỉ là giấc mơ?" Lã ông cười bảo: "Việc ở đời người cũng giống như thế đấy." Lư sinh cho là phải, hồi lâu mới tạ rằng: "Số phận vinh hay nhục, lẽ được hay mất, tình sống hay chết, tôi đều đã biết rõ cả. Đây là cách tiên sinh dập tắt lòng ham muốn của tôi, tôi dám đâu không vâng lời dạy." Rồi lạy hai lạy mà đi. (Trích từ sách Dị văn tập)
Quản Tử Văn
Vào năm đầu Lý Lâm Phủ làm tể tướng, có một người áo vải đến xin gặp. Người giữ cửa nói: "Triều đình mới phong tướng quốc, đến các quan lớn còn chưa dám tới cửa, sao kẻ áo vải lại dễ dàng xin gặp như vậy?" Người áo vải cầm danh thiếp đứng chờ bên đường, lớn tiếng tự xưng: "Thư sinh chuyên học tám lối viết chữ (tám thể chữ thời cổ) là Quản Tử Văn, muốn gặp tướng quốc để nói một lời." Lâm Phủ cho mời vào nhà khách. Đến đêm khuya yên tĩnh, dưới trăng, Lâm Phủ vái chào.
Thư sinh nói: "Tôi quả là đã già với nghề chữ, nhưng từ nhỏ cũng đã dạo chơi trong vườn sách vở, từng được xem việc hưng vong thời xưa, chuyện vua sáng tôi hiền, nên muốn gặp ông để nói một lời." Lâm Phủ nói: "Tôi tình cờ được ngồi vào ngôi phò tá nhà vua, thật chẳng phải người có tài, vẫn sợ không kham nổi trọng trách, phúc quá thì họa theo. May được ông hạ cố đến đây, tôi xin được nghe dạy bảo. Mong ông đừng tiếc những lời như thuốc đắng (lời nói thẳng chữa lỗi như thuốc chữa bệnh) mà ban cho tôi."
Thư sinh nói: "Người xưa không dễ dàng mở lời, vì biết rằng nói thì dễ mà nghe thì khó. Nếu có thể coi những lời nói ra dễ dàng mà lắng nghe một cách không dễ dàng, thì đến giọt nước hạt bụi cũng có thể bồi thêm cho biển cả núi cao. Huống chi thánh hiền có dạy: một lời có thể làm nước thịnh, một lời có thể làm mất nước. Nếu ông nghe một lời thì muốn vâng theo mà làm, nhưng gặp việc lại buông lòng chiều theo ý mình, thì dù ngày nào cũng tiếp người dâng lời can cũng chẳng ích gì." Lâm Phủ bèn nghiêm nét mặt, kính cẩn nói: "Ông chỉ cần dạy tôi một lời, tôi sẽ ghi vào dải áo (ý nói ghi nhớ mãi bên mình) làm lời răn suốt đời."
Thư sinh nói: "Ông nghe lời hay ắt sẽ mừng, nghe lời khó nghe ắt sẽ giận. Nếu tôi lấy lời hay mà khen ông thì chẳng giúp gì cho việc của ông; nếu lấy lời khó nghe mà khuyên ông thì ắt sẽ làm ông phật ý. Đã làm ông phật ý mà ông lại giận tôi, thì tôi không thể nói hết những lời khó nghe được. Lời hay thì chiều lòng mà có hại, lời khó nghe thì thẳng thắn mà có ích. Ông nên xét kỹ, hãy dung nạp lời tôi, đừng giận." Lâm Phủ bất giác nhích gối trên chiếu lại gần mà nghe.
Thư sinh nói: "Ông làm tướng tức là giúp thiên tử. Giúp thiên tử là để làm yên tông miếu xã tắc (đền thờ tổ tiên nhà vua và đàn thờ thần đất, thần lúa, tượng trưng cho cả nhà nước), giữ gìn đất nước. Tông miếu xã tắc yên, muôn nước bình yên thì thiên tử vô sự; thiên tử vô sự thì ông cũng vô sự. Nếu trong thiên hạ có một người không có chỗ nương thân thì tội ở thiên tử; tội đã ở thiên tử thì cần gì đến ông làm tướng? Đạo làm tể tướng không cần một mình gánh hết việc thiên hạ, mà phải cất nhắc người giỏi văn để cai trị dân trong thiên hạ, cất nhắc người giỏi võ để dẹp loạn trong thiên hạ; dùng người nhân hậu để vỗ về kẻ mỏi mệt ốm đau, dùng người có nghĩa khí để hòa giải chiến tranh; tự mình giữ tiết kiệm để làm gương can người trên và cảm hóa kẻ dưới; tự mình giữ lòng trung chính để thờ vua và làm khuôn phép cho mọi người. Vốn chẳng có thời gian đâu mà tự mình lo hết mọi việc chính sự. Mọi việc chính sự mà có được người giỏi thì sẽ yên trị; nếu không có người giỏi thì dù tài như Y Doãn, Lã Vọng (hai bậc hiền tướng nổi tiếng thời cổ) cũng không trị nổi. Ôi, tướng quốc hãy thận trọng!" Lâm Phủ nghe xong kinh sợ, vội đứng dậy lạy tạ.
Thư sinh lại hỏi: "Ông có biết vận nước này đang thông hay đang tắc không?" Lâm Phủ đáp: "Ông hãy dạy hết cho tôi, tôi sẽ suốt đời không quên." Thư sinh nói: "Trị yên thì sinh loạn, loạn thì lại sinh trị yên, xưa nay không đổi được. Nước nhà ta từ khi dẹp loạn nhà Tùy mà được trị yên, đến nay thì mầm loạn đã sinh rồi. Ông hãy ghi nhớ." Lâm Phủ lại lạy tạ.
Đến sáng, Lâm Phủ muốn tâu lên vua để giữ thư sinh lại bằng một chức tước bổng lộc, bèn sai người hầu ngầm canh giữ. Thư sinh một mực xin đi, nói: "Tôi vốn chỉ muốn nói với ông một lời, nay đã được bày tỏ hết tấm lòng ngu muội, lại được ông nhận lời, cần gì phải ngăn kẻ quê mùa này trở về nữa?" Lâm Phủ cố giữ mà không được, thư sinh bèn ra đi. Lâm Phủ sai người lén đi theo. Thư sinh đến một hang đá trong núi Nam; người kia cũng theo vào hang, bỗng nhiên không thấy thư sinh đâu nữa, chỉ có một cây bút lớn đã cũ. Người ấy mang bút về báo với Lâm Phủ. Lâm Phủ đặt cây bút trong lầu sách, đốt hương lạy khấn. Đêm ấy, cây bút bỗng hóa thành một con chim năm màu bay đi, không biết đi đâu. (Trích từ sách Đại Đường kỳ sự)
Viên Gia Tộ
Đời Đường, Viên Gia Tộ làm Ninh vương phó (quan dạy dỗ, phò tá Ninh vương), là người ngay thẳng, không a dua, giữ được khí tiết lớn, dám trái ý vua để vua tỉnh ngộ, dù chết cũng không né tránh. Sau ông làm thứ sử Diêm Châu, vì thanh liêm xuất sắc nên được tâu lên triều đình. Bấy giờ Sầm Hy và Tiêu Chí Trung làm tể tướng, lại trao cho Gia Tộ chức thứ sử Khai Châu. Gia Tộ oán hận, nhiều lần kêu oan. Hai tể tướng nổi giận, mắng (?) Gia Tộ: "Đồ ngu!" rồi quát đuổi ra.
Gia Tộ đang buồn bã, dắt ngựa đến giếng Nghĩa cho uống nước, thì có một người ngồi quay lưng vào giếng, lấy nước rửa tay, cố ý hắt nước mấy lần làm ngựa của Gia Tộ hoảng sợ. Gia Tộ giận, mắng: "Đồ lính hôi, sao lại làm ngựa ta sợ?" Người ấy quay lại nhìn Gia Tộ nói: "Sắp phải đi sứ sang nước Ế Miệt (?), chưa biết chết ở đâu, còn giận ta làm gì?" Gia Tộ nghĩ mãi không hiểu, lấy làm lạ.
Hôm sau ông lại vào triều, quả nhiên bị hai tể tướng gọi đến. Họ ra đón và nói: "Biết ông vốn có hạnh kiểm cao, muốn ông nhận mệnh triều đình đi sứ. Nay cho ông làm vệ úy thiếu khanh (quan phó của Vệ úy tự, cơ quan coi kho vũ khí và đồ nghi trượng), sang nước Ế Miệt đáp lễ, được không?" Gia Tộ từ chối vì mình bất tài, nhưng hai tể tướng ngày nào cũng ra công văn thúc giục. Gia Tộ vô cùng sợ hãi.
Ông đi đến giếng Nghĩa, lại gặp người làm ngựa sợ hôm trước. Người ấy nói với Gia Tộ: "Nghe nói tể tướng muốn sai ông đi sứ nước xa, có thật không?" Gia Tộ xuống ngựa lạy. Người kỳ lạ nói: "Ông đừng lo, cứ ở yên đó mà không đi. Đầu của hai tể tướng ấy đã treo trên mũi giáo rồi, còn giận ông sao được?" Nói xong thì không biết đi đâu mất. Cách một ngày, hai tể tướng đều bị giết, đúng như lời người kỳ lạ. Nước Ế Miệt ở cách phía tây nước Đại Tần (tên Trung Hoa xưa gọi đế quốc La Mã) mấy nghìn dặm, từ xưa chưa từng qua lại. Hai tể tướng chết, rốt cuộc Gia Tộ không phải đi.
Trịnh Tương Như
Trịnh Kiền (?) giỏi làm thơ, mê rượu, tính tình rất nhàn tản phóng khoáng. Huyền Tông (?) yêu sự khoáng đạt của ông, muốn đưa ông vào làm lang quan (quan chức ở các bộ trong triều), nhưng lại vì ông không chịu chăm lo công việc, nên đặc biệt lập ra Quảng Văn quán, cho ông làm bác sĩ (chức quan dạy học trong quán). Tiếng tăm ông rất lừng lẫy, xe ngựa đến cửa nhà ông toàn là người tài giỏi.
Có Trịnh Tương Như, người Thương Châu, vào kinh dự thi tiến sĩ. Nghe danh tiếng lớn của Trịnh Kiền, lại vì cùng họ nên đến xin gặp, nhân đó nhận làm chú cháu. Trịnh Kiền thấy anh ta lôi thôi, không mấy coi trọng. Vài ngày sau Tương Như lại đến, Trịnh Kiền ngồi riêng với anh, hỏi về tài nghệ và việc học.
Tương Như cười nói với Trịnh Kiền: "Chú chưa hiểu Tương Như, nên đối đãi như người thường; nhưng con người vốn không dễ hiểu. Đã được chú hỏi, cháu dám đâu không nói hết. Nếu Tương Như ở trong cửa Khổng Tử thì sẽ đứng trong tứ khoa (bốn nhóm học trò xuất sắc nhất của Khổng Tử, giỏi về đức hạnh, ăn nói, chính sự, văn học), còn đứng trên cả Tử Du, Tử Hạ (hai học trò giỏi của Khổng Tử); còn nếu chú ở trong cửa Khổng Tử thì không được xếp vào tứ khoa. Nay cháu sinh ra không gặp thời, đành đi thi theo lối thông thường này, chỉ là giấu tiếng ẩn mình mà thôi." Trịnh Kiền nghe vậy rất kinh ngạc, xin anh nói cho hết.
Tương Như nói: "Khổng Tử có nói: ai nối được nhà Chu thì dù trăm đời sau cũng có thể biết trước. Nay Tương Như cũng biết được. Nước nhà đến năm Khai Nguyên thứ ba mươi sẽ đổi niên hiệu; mười lăm năm sau đó sẽ có tai nạn, đến lúc ấy khắp thiên hạ binh đao nổi dậy, bề tôi phản nghịch cướp ngôi vua. Lúc đó chú sẽ bị ép nhận chức quan của triều giặc, đứng trong hàng quan lại, rồi vì thế mà bị liên lụy; mong chú giữ trọn tiết làm tôi thì có thể thoát được. Sau đó muôn dân còn lầm than mãi chưa dứt. Tương Như năm nay sẽ đỗ tiến sĩ, năm năm sau được trao chức huyện úy huyện Tín An thuộc Cù Châu, đến kỳ khảo xét thứ ba (cứ mỗi năm triều đình xét công trạng quan lại một lần) thì chết ở Cù Châu. Chức quan bổng lộc đã định như vậy, không thể cưỡng cầu được."
Năm ấy Tương Như quả nhiên đỗ tiến sĩ, từ biệt Trịnh Kiền về quê. Đến đúng hạn, anh lên kinh gặp Trịnh Kiền, được bộ Lại một lần ghi tên trao ngay chức huyện úy Tín An. Tương Như lộ vẻ vui mừng, rồi từ biệt Trịnh Kiền đi nhậm chức.
Sau kỳ khảo xét thứ nhất, Trịnh Kiền hỏi viên lại phụ trách khảo xét ở Cù Châu: "Trịnh Tương Như thế nào?" Đáp: "Rất tốt." Hỏi về việc cai trị, đáp: "Như người xưa." Sau kỳ khảo xét thứ hai, lại hỏi, đáp: "Vẫn bình yên." Sau kỳ thứ ba lại hỏi, viên lại đáp: "Tương Như sau khi được khảo xét thì bỗng mắc bệnh nặng rồi mất." Trịnh Kiền rất kinh ngạc than thở, lúc ấy mới nghĩ lại lời anh.
Đến năm Thiên Bảo thứ mười lăm, An Lộc Sơn làm phản, sai quân vào kinh thành, bắt các quan lại đưa về Lạc Dương. Trịnh Kiền lúc ấy làm trước tác lang (quan lo việc soạn văn thư, chép sử), bị ép nhận chức thủy bộ lang trung (quan đứng đầu ty Thủy bộ, lo việc sông ngòi, thủy lợi) của triều giặc. Đến khi triều đình lấy lại kinh thành, ông bị giáng làm tư hộ (quan coi hộ khẩu, thuế khóa của châu) Cù Châu, đến nơi nhậm chức thì đột ngột qua đời, đúng y như lời Tương Như đã nói.
Thái Bình quảng ký, quyển 82
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video