Thiên 87 — Quyển 87

 Thái Bình Quảng Ký, quyển tám mươi bảy

 Các nhà sư kỳ lạ, phần một

 Thích Ma Đằng — Trúc Pháp Lan — Khang Tăng Hội (?)

 Chi Độn

 Thích Ma Đằng

 Thích Ma Đằng vốn là người Trung Thiên Trúc (miền giữa Ấn Độ cổ). Ông có dáng vẻ, phong thái đẹp đẽ, thông hiểu kinh điển cả Đại thừa lẫn Tiểu thừa (hai trường phái lớn của đạo Phật: Đại thừa chủ trương cứu độ rộng khắp mọi người, Tiểu thừa chú trọng tự tu để giải thoát), thường đi khắp nơi giáo hoá, coi đó là phận sự của mình (?). Xưa ông từng đến một nước nhỏ phụ thuộc ở Thiên Trúc để giảng kinh Kim Quang Minh, gặp lúc nước địch xâm lấn bờ cõi. Đằng nghĩ: "Kinh nói người giảng được pháp này sẽ được thần đất che chở, khiến nơi mình ở được yên vui. Nay giáo mác tên đạn vừa mới nổi lên, như thế thì kinh có ích gì?" Ông bèn thề liều cả thân mình, đích thân đến khuyên hai bên hoà giải. Nhờ vậy hai nước lại giao hảo với nhau, và từ đó ông nổi tiếng.

 Đến khoảng niên hiệu Vĩnh Bình đời Hán (năm 58–75), Hán Minh Đế đêm nằm mơ thấy một người bằng vàng bay trên không mà đến. Vua bèn triệu tập đông đủ các quan để đoán giấc mộng. Quan thông sự (quan lo việc truyền đạt, thông dịch) là Phó Nghị tâu: "Thần nghe ở Tây Vực (các nước phía tây Trung Hoa) có một vị thần tên là Phật, điều bệ hạ mơ thấy hẳn là vị ấy chăng?" Vua cho là phải, liền sai quan lang trung (chức quan hầu cận nhà vua) Thái Âm, bác sĩ đệ tử (học trò theo học các quan bác sĩ — chức quan coi việc học, giảng kinh sách) Tần Cảnh cùng những người khác đi sứ sang Thiên Trúc tìm hỏi Phật pháp (giáo lý của đạo Phật).

 Bọn Thái Âm ở bên ấy gặp được Ma Đằng, mời ông về đất Hán. Đằng thề quyết chí truyền bá đạo rộng khắp, không ngại mỏi mệt khổ cực, liều mình vượt qua sa mạc Lưu Sa, đến được thành Lạc Ấp (tức Lạc Dương, kinh đô nhà Đông Hán). Minh Đế khen ngợi, tiếp đãi rất hậu, cho dựng tinh xá (ngôi nhà dành cho người tu hành ở và tu tập) ngoài cửa tây thành cho ông ở. Đất Hán có sa môn (người xuất gia tu theo đạo Phật) bắt đầu từ đó. Nhưng vì đạo Phật mới truyền sang, người ta chưa quy y tin theo, nên ông giữ kín những hiểu biết sâu xa của mình, không giảng thuật điều gì. Không bao lâu sau, ông mất ở Lạc Dương.

 Có sách chép rằng Đằng dịch kinh Bốn Mươi Hai Chương một quyển, lúc đầu niêm phong cất ở gian thứ mười bốn trong thạch thất Lan Đài (kho đá chứa sách quý của triều đình). Chỗ Đằng ở ngày trước nay chính là chùa Bạch Mã ngoài cửa Ung, phía tây thành Lạc Dương. Tương truyền vua một nước ngoại bang từng phá huỷ các chùa, chỉ riêng chùa Chiêu Đề chưa kịp phá. Đêm ấy có một con ngựa trắng đi vòng quanh tháp, hí lên thảm thiết. Người ta liền tâu lên vua, vua bèn thôi không phá các chùa nữa, nhân đó đổi tên chùa Chiêu Đề thành chùa Bạch Mã (Ngựa Trắng). Vì thế các chùa đặt tên phần nhiều lấy theo đó làm phép. (Trích Cao Tăng Truyện)

 Trúc Pháp Lan

 Trúc Pháp Lan là người Trung Thiên Trúc, tự nói mình tụng được vài vạn chương kinh luận (kinh là lời Phật dạy, luận là sách giải thích, bàn luận về kinh), từng làm thầy của các học giả Thiên Trúc. Lúc Thái Âm đến nước ấy, Lan cùng Ma Đằng hẹn nhau đi giáo hoá, bèn cùng theo nhau sang. Gặp lúc học trò bên ấy níu giữ, Lan bèn lén đi đường tắt mà đến. Tới Lạc Dương rồi, ông cùng ở với Đằng (?). Chẳng bao lâu ông đã nói giỏi tiếng Hán. Những kinh Thái Âm có được ở Tây Vực, ông liền đem dịch ra, gồm năm bộ là: Thập Địa Đoạn Kết, Phật Bản Sinh (?), Pháp Hải Tạng, Phật Bản Hạnh và Bốn Mươi Hai Chương. Gặp lúc dời đô, giặc giã loạn lạc, bốn bộ bị mất bản, không truyền được đến vùng Giang Tả (vùng phía đông nam sông Trường Giang). Chỉ có kinh Bốn Mươi Hai Chương nay còn, chừng hơn hai nghìn chữ. Trong các kinh hiện còn ở đất Hán, kinh này là sớm nhất.

 Thái Âm lại có được ở Tây Vực một bức vẽ tượng Phật Thích Ca ngồi tựa, là tác phẩm thứ tư của người thợ từng tạc tượng bằng gỗ chiên đàn (một loại gỗ thơm quý) cho vua Ưu Điền. Đến Lạc Dương, Minh Đế liền sai thợ vẽ chép lại, đặt ở đài Thanh Lương và trên lăng Hiển Tiết. Tượng cũ nay không còn nữa.

 Lại nữa, xưa Hán Vũ Đế cho đào hồ Côn Minh, dưới đáy được tro đen, đem hỏi Đông Phương Sóc. Sóc nói: "Có thể hỏi người Phạn (người Ấn Độ) ở Tây Vực." Về sau Pháp Lan đến, mọi người lại đem chuyện ấy ra hỏi. Lan đáp: "Khi thế giới đến lúc tận cùng thì có lửa kiếp (ngọn lửa lớn thiêu huỷ thế giới vào cuối một kiếp — kiếp là một khoảng thời gian cực kỳ dài) đốt cháy suốt cả; tro này chính là thứ ấy." Lời của Sóc thế là có chứng nghiệm, người tin theo rất đông. Lan sau mất ở Lạc Dương, thọ hơn sáu mươi tuổi. (Trích Cao Tăng Truyện)

 Khang Tăng Hội (?)

 Tổ tiên Khang Tăng Hội là người nước Khang Cư (một nước ở vùng Trung Á), đời đời sống ở Thiên Trúc. Cha ông vì buôn bán mà dời đến Giao Chỉ (vùng Bắc Bộ Việt Nam ngày nay). Hội mới hơn mười tuổi thì cha mẹ đều mất. Ông hết lòng thờ phụng chữ hiếu, mãn tang thì xuất gia. Ông giữ giới hạnh rất nghiêm khắc, con người có kiến thức và độ lượng, dốc chí ham học, thông hiểu Tam Tạng (ba kho kinh điển của đạo Phật: kinh, luật, luận), đọc rộng Lục Kinh (sáu bộ kinh điển của Nho gia), về thiên văn và đồ vĩ (loại sách sấm truyền, bói đoán gắn với kinh Nho) cũng nghiên cứu nhiều, giỏi biện luận những điều then chốt, lại khá giỏi văn chương.

 Bấy giờ Tôn Quyền đã làm chủ vùng Giang Đông, nhưng đạo Phật chưa được truyền bá. Trước đó có ưu bà tắc (nam cư sĩ theo đạo Phật nhưng sống tại gia, không xuất gia) Chi Khiêm, tên chữ là Cung Minh, còn có tên là Việt, vốn người nước Nguyệt Chi (một dân tộc ở vùng Trung Á), sang đất Hán. Ban đầu, vào thời Hán Hoàn Đế, Hán Linh Đế, có Chi Sấm (?) dịch ra nhiều kinh; có Chi Lượng, tên chữ là Tuyệt Minh, học với Sấm; Khiêm lại theo học Lượng. Khiêm đọc rộng kinh sách, không gì không thông thạo; các nghề nghiệp ở đời cũng học tập nhiều; học khắp các sách lạ, thông thạo tiếng sáu nước. Ông người cao, gầy, đen, mắt nhiều lòng trắng mà con ngươi màu vàng. Người thời ấy nói về ông: "Chàng Chi mắt vàng, thân hình tuy nhỏ mà là túi khôn."

 Cuối đời Hán gặp loạn, ông lánh sang nước Ngô. Tôn Quyền nghe ông tài trí, ngày triệu kiến liền phong làm bác sĩ, sai phò tá dạy dỗ Đông cung (thái tử), cùng Vi Diệu và những người khác hết lòng can ngăn giúp đỡ. Nhưng vì ông sinh ở nước ngoài nên sách Ngô Chí (phần sử chép về nước Ngô) không chép đến. Khiêm thấy đạo lớn tuy đã truyền đi mà kinh phần nhiều còn là chữ Phạn, chưa dịch hết, bản thân lại giỏi tiếng các nơi, bèn muốn gom các bản kinh dịch ra chữ Hán. Từ năm Hoàng Vũ thứ nhất nước Ngô (năm 222) đến khoảng niên hiệu Kiến Hưng, ông dịch ra bốn mươi chín bộ kinh như Duy Ma, Đại Bát Nê Hoàn (?), Pháp Cú, Thụy Ứng Bản Khởi…, sát đúng ý của bậc thánh, lời lẽ văn nhã. Ông lại dựa theo kinh Vô Lượng Thọ và kinh Trung Bản Khởi mà soạn ba khúc phạm bối (lối tụng kinh có âm điệu, ngân nga) "Bồ Tát liên cú", lại chú giải kinh Liễu Bản Sinh Tử (?)…, đều được lưu hành ở đời.

 Lúc ấy đất Ngô mới bắt đầu thấm đạo Phật, sự giáo hoá chưa trọn vẹn. Tăng Hội muốn cho đạo vang dậy ở Giang Tả, dựng nên chùa tháp, bèn chống tích trượng (cây gậy của nhà sư, đầu có gắn vòng thiếc) đi về phía đông. Năm Xích Ô thứ mười nước Ngô (năm 247), ông mới đến Kiến Nghiệp (kinh đô nước Ngô, nay là Nam Kinh), dựng nhà tranh, đặt tượng Phật mà tu hành. Bấy giờ người nước Ngô mới lần đầu thấy sa môn, chỉ thấy hình dạng mà chưa hiểu đạo, ngờ là kẻ giả dối, quái dị. Quan có trách nhiệm tâu: "Có người lạ vào cõi, tự xưng là sa môn, dung mạo áo quần khác thường, việc này nên tra xét."

 Quyền nói: "Xưa Hán Minh Đế mơ thấy vị thần gọi là Phật, cái mà người kia thờ phụng há chẳng phải là phong tục còn sót lại ấy sao?" Liền gọi Hội đến vặn hỏi có linh nghiệm gì. Hội đáp: "Như Lai (một danh hiệu của Phật) qua đời đến nay thoắt đã hơn nghìn năm, phần xương để lại là xá lợi (những mảnh xương, hạt kết tinh còn lại sau khi hoả táng Phật hoặc bậc cao tăng) vẫn toả ánh linh thiêng khôn lường. Xưa vua A Dục (vị vua Ấn Độ nổi tiếng sùng đạo Phật) dựng tháp đến tám vạn bốn nghìn ngọn. Việc dựng chùa tháp là để tỏ rõ sự giáo hoá còn lưu lại." Quyền cho là khoác lác, bèn bảo Hội: "Nếu tìm được xá lợi thì ta sẽ xây tháp cho; nếu là dối trá thì nước có hình phạt sẵn."

 Hội xin hẹn bảy ngày, rồi bảo đồ chúng: "Đạo pháp hưng hay phế là ở một lần này. Nay không chí thành thì sau này hối sao kịp?" Bèn cùng nhau trai giới sạch sẽ trong phòng tĩnh, đặt bình đồng lên án, đốt hương lễ bái cầu xin. Hết hạn bảy ngày, vẫn im lặng không có ứng nghiệm gì. Xin thêm cho đủ hai lần bảy ngày, cũng vẫn như thế. Quyền nói: "Đây là lừa dối," định bắt tội. Hội lại xin thêm cho đủ ba lần bảy ngày, Quyền lại đặc cách cho phép.

 Hội bảo các bạn đạo: "Tuyên Ni (tức Khổng Tử) có nói: 'Văn Vương đã mất, nền văn hoá há chẳng phải ở nơi ta đây sao?' Linh nghiệm của Phật pháp lẽ ra phải giáng xuống, mà chúng ta không cảm được, thì cần gì đợi phép vua trị tội; chúng ta phải thề lấy cái chết làm hạn." Đến chiều ngày thứ hai mươi mốt vẫn chẳng thấy gì, ai nấy đều run sợ. Sang đến canh năm, bỗng nghe trong bình có tiếng leng keng. Hội tự đến xem, quả nhiên được xá lợi.

 Sáng hôm sau, Quyền tự tay cầm bình đổ ra mâm đồng; chỗ xá lợi chạm vào, mâm liền vỡ nát. Quyền hết sức kính sợ, đứng bật dậy nói: "Thật là điềm lành hiếm có!" Hội tiến lên thưa: "Oai thần của xá lợi đâu chỉ có ánh sáng và hình tướng mà thôi; lửa kiếp thiêu cũng không đốt được, chày kim cương (thứ chày cứng nhất) cũng không đập vỡ được." Quyền ra lệnh thử. Hội lại khấn thề: "Mây pháp vừa phủ khắp, muôn dân đang trông đợi ơn mưa móc, xin lại hiện dấu thần để bày tỏ rộng khắp uy linh." Rồi đặt xá lợi lên đe sắt, sai người khoẻ đập. Thế là cả đe lẫn búa đều lõm vỡ (?), còn xá lợi không hề suy suyển. Quyền hết sức than phục, liền xây tháp cho. Vì đây là lần đầu có chùa Phật nên gọi là chùa Kiến Sơ (nghĩa là "lần đầu dựng"), nhân đó gọi đất ấy là làng Phật Đà (?). Từ đó đạo Phật hưng thịnh ở Giang Tả.

 Đến khi Tôn Hạo lên ngôi, pháp lệnh hà khắc tàn bạo, phá bỏ các đền thờ nhảm nhí, đối với chùa Phật cũng muốn phá huỷ. Hạo nói: "Đạo này do đâu mà thịnh? Nếu giáo nghĩa của nó chính đáng, phù hợp với kinh điển của thánh hiền thì nên giữ lại mà thờ phụng đạo ấy; nếu không có thực thì đốt sạch." Các quan đều nói: "Uy lực của Phật không giống như các thần khác. Khang Hội cảm được điềm lành, Đại Hoàng (tức Tôn Quyền) dựng chùa; nay nếu khinh suất phá đi, e để lại hối hận về sau."

 Hạo sai Trương Dục đến chùa vặn hỏi Hội. Dục vốn có tài biện luận, vặn hỏi tứ tung, Hội tuỳ cơ ứng đáp, lời lẽ trôi chảy, văn lý sắc bén. Từ sáng đến tối, Dục không làm Hội khuất phục được. Lúc Dục lui về, Hội tiễn ra cửa. Bên cạnh chùa khi ấy có đền thờ nhảm. Dục nói: "Sự giáo hoá đã lan rộng, sao bọn này ở gần mà không đổi?" Hội đáp: "Sấm sét phá núi mà người điếc không nghe, không phải vì tiếng nhỏ. Nếu lẽ đã thông thì cách muôn dặm vẫn cảm ứng; nếu bị bế tắc thì gan với mật cũng cách nhau như nước Sở với nước Việt (ý nói gần trong gang tấc mà xa cách như hai nước cách nhau nghìn dặm)." Dục về, khen Hội tài trí sáng suốt, không phải điều thần có thể lường được, xin bệ hạ tự xét.

 Hạo cho họp đông đủ các bậc hiền tài trong triều, dùng xe ngựa đón Hội. Hội ngồi xong, Hạo hỏi: "Đạo Phật nói rõ về sự báo ứng của điều thiện điều ác, điều ấy là thế nào?" Hội đáp: "Bậc vua sáng lấy hiếu thảo, nhân từ dạy đời thì có quạ đỏ bay lượn, sao Lão Nhân hiện ra (đều là điềm lành); lấy nhân đức nuôi dưỡng muôn vật thì có suối nước ngọt phun lên, lúa tốt mọc ra. Điều thiện đã có điềm lành thì điều ác cũng vậy. Cho nên làm ác ở chỗ kín thì quỷ thần (?) trừng phạt, làm ác ở chỗ sáng thì người đời trừng phạt. Kinh Dịch nói: 'Nhà tích điều thiện ắt có phúc thừa'; Kinh Thi ca rằng: 'Cầu phúc chẳng theo đường cong vạy.' Tuy đó là cách ngôn của sách Nho, cũng chính là lời dạy rõ ràng của đạo Phật."

 Hạo nói: "Nếu vậy thì Chu Công, Khổng Tử đã nói rõ rồi, cần gì đến đạo Phật?" Hội đáp: "Lời Chu Công, Khổng Tử chỉ nêu sơ lược những điều gần gũi trước mắt; còn đạo Phật thì bàn đầy đủ đến tận chỗ sâu xa. Cho nên làm ác thì có địa ngục chịu khổ lâu dài, tu thiện thì có cung trời hưởng vui mãi mãi. Nêu điều ấy ra để khuyến khích điều thiện, ngăn ngừa điều ác, chẳng phải là lớn lao lắm sao?" Hạo khi ấy không bác bỏ được lời ông.

 Hạo tuy được nghe chính pháp, nhưng tính tình u mê hung bạo, không bỏ được thói tàn ác. Về sau Hạo sai lính túc vệ (lính canh gác cung vua) vào hậu cung làm vườn, đào dưới đất được một pho tượng vàng cao mấy thước, đem dâng Hạo. Hạo sai đặt tượng ở chỗ dơ bẩn, lấy nước bẩn tưới lên, cùng các quan cười đùa làm vui. Chỉ chốc lát, cả người Hạo sưng to, chỗ kín đau nhất, kêu gào thấu trời. Quan thái sử (quan coi thiên văn, lịch pháp và bói toán) bói rằng đó là do phạm đến vị đại thần gây nên. Hạo liền sai cầu khấn ở các miếu để xin phúc. Sai cung nữ (?) rước tượng đặt lên điện, lấy nước thơm rửa mấy chục lượt, đốt hương sám hối (ăn năn, xin chừa tội). Hạo dập đầu xuống đất, tự kể tội lỗi của mình. Một lúc thì cơn đau dịu đi.

 Hạo sai sứ đến chùa mời Hội đến thuyết pháp, Hội liền theo vào. Hạo hỏi kỹ về căn do của tội và phúc, Hội phân tích giảng giải, lời lẽ rất tinh tường, gọn gàng. Hạo vốn có tài hiểu biết, vui mừng lắm, nhân đó xin xem giới luật của sa môn. Hội cho rằng lời văn giới luật là điều cấm kín, không thể tuỳ tiện truyền ra, bèn lấy một trăm ba mươi lăm điều nguyện trong kinh Bản Nghiệp, chia làm hai trăm năm mươi việc, sao cho lúc đi, đứng, ngồi, nằm đều nguyện vì chúng sinh. Hạo thấy lời nguyện từ bi rộng khắp, càng thêm lòng thiện, liền theo Hội thụ ngũ giới (năm giới căn bản của người theo đạo Phật tại gia: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu). Mười ngày sau thì khỏi bệnh. Hạo bèn sửa sang thêm cho chỗ Hội ở, truyền bảo khắp tông thất (họ hàng nhà vua), ai cũng đều phụng theo.

 Hội ở triều Ngô, thường giảng chính pháp; vì Hạo tính hung dữ thô lỗ, không hiểu được nghĩa sâu nhiệm, nên ông chỉ kể những chuyện báo ứng gần gũi để mở mang lòng Hạo. Hội ở chùa Kiến Sơ dịch ra nhiều kinh, như các kinh A Nan Niệm Di, Kính Diện Vương, Sát Vi Vương, Phạm Hoàng…; lại dịch các kinh Tiểu Phẩm, Lục Độ Tập, Tạp Thí Dụ…, đều khéo giữ được thể văn của kinh, lời và nghĩa đúng đắn. Ông lại truyền điệu tụng Nê Hoàn bối, tiếng trong trẻo, mềm mại, réo rắt, làm khuôn mẫu cho cả một đời. Ông còn chú giải ba kinh An Ban Thủ Ý, Pháp Kính, Đạo Thụ, đều viết lời tựa cho kinh, ý vị thanh nhã, nghĩa lý sâu kín (?), đều được lưu hành ở đời.

 Tháng tư năm Thiên Kỷ thứ tư nước Ngô, Hạo đầu hàng nhà Tấn; tháng chín, Hội mắc bệnh mà mất. Năm ấy là năm Thái Khang thứ nhất đời Tấn Vũ Đế (năm 280). Đến khoảng niên hiệu Hàm Hoà đời Tấn Thành Đế, Tô Tuấn làm loạn, đốt ngôi tháp Hội đã dựng. Quan tư không (một trong ba chức quan cao nhất triều đình) là Hà Sung lại cho sửa dựng. Bình tây tướng quân Triệu Dụ, nhà đời đời không theo đạo Phật, khinh nhờn Tam Bảo (ba ngôi báu của đạo Phật: Phật, giáo pháp và tăng chúng), vào chùa này nói với các vị đạo nhân (nhà sư): "Lâu nay nghe nói tháp này nhiều lần phóng ánh sáng, chuyện hoang đường không đúng lẽ, ta chưa tin được. Nếu tận mắt thấy thì không còn gì phải bàn." Vừa dứt lời, tháp liền phóng ra ánh sáng năm màu, chiếu rực điện chùa. Dụ kinh sợ đến dựng tóc gáy, từ đó kính tin, dựng thêm một ngọn tháp nhỏ ở phía đông chùa. Xa là do bậc Đại Thánh (Đức Phật) cảm ứng thần diệu, gần cũng là nhờ sức của Khang Hội; vì thế người ta vẽ hình ông, truyền đến ngày nay. (Trích Cao Tăng Truyện)

 Chi Độn

 Chi Độn tên chữ là Đạo Lâm, vốn họ Quan, người đất Trần Lưu; có người nói ông là người huyện Lâm Lự, quận Hà Đông. Từ nhỏ ông đã có trí tuệ khác thường, thông minh sáng suốt. Thời Tấn, lúc ông mới đến kinh đô, Vương Mông người Thái Nguyên rất kính trọng, nói: "Công phu đi vào chỗ tinh vi của người này không kém Phụ Tự (tức Vương Bật, nhà triết học lừng danh)." Ân Dung người quận Trần từng giao du với Vệ Giới, cho rằng tinh thần Giới sáng suốt vượt trội, lớp hậu sinh không ai nối được; đến khi gặp Độn, ông than rằng như được thấy lại người ấy. Nhà Độn đời đời thờ Phật, ông sớm ngộ được lẽ phi thường. Ông ẩn cư ở núi Dư Hàng, suy ngẫm sâu xa phẩm Đạo Hạnh, tìm hiểu tường tận kinh Tuệ Ấn, vượt trội riêng mình, như được trời ban cho. Năm hai mươi lăm tuổi, ông xuất gia.

 Mỗi khi giảng kinh, ông giỏi nêu ra yếu chỉ, nhưng câu chữ đôi khi bỏ sót, nên bị những kẻ khư khư giữ từng chữ chê bai. Tạ An nghe vậy lấy làm thích, nói: "Thế cũng như người xưa xem tướng ngựa, bỏ qua màu lông vàng mà chọn lấy cái tài phi nhanh." Bấy giờ Tạ An, Ân Hạo… đều là danh sĩ một thời, đều kết bạn thân với ông theo lối thoát ngoài vòng trần tục. Độn từng ở chùa Bạch Mã cùng Lưu Hệ Chi và mấy người khác bàn về thiên Tiêu Dao (thiên bàn về sự tự do tự tại) của Trang Tử. Độn nói: "Không phải vậy. Vua Kiệt, Đạo Chích (một bạo chúa và một tên đại đạo thời xưa) lấy sự tàn hại làm bản tính; nếu cứ thuận theo bản tính là đắc đạo, thì bọn họ cũng là tiêu dao rồi." Thế rồi ông lui về chú giải thiên Tiêu Dao, các nhà nho và học giả lớp cũ không ai không than phục.

 Về sau ông trở về đất Ngô, ở chùa núi Chi Hình. Cuối đời, ông muốn vào đất Diễm. Tạ An ở đất Ngô gửi thư cho Độn rằng: "Nhớ ông ngày càng chất chứa, tính từng giờ mong mỏi. Biết ông muốn về Diễm để tự tu dưỡng, tôi rất buồn bã. Đời người như ở trọ mà thôi. Gần đây những việc phong lưu thích ý hầu như đã hết sạch, suốt ngày rầu rĩ, đụng việc gì cũng buồn bực, chỉ mong ông đến để chuyện trò cho vơi đi; một ngày gặp gỡ đáng nghìn năm. Ở đây nhiều núi sông, huyện miền núi thanh vắng, cũng có thể dưỡng bệnh được; mọi việc không khác ở Diễm, nhưng thuốc thang thì khác. Mong ông nghĩ đến duyên này để thoả nỗi nhớ mong chất chứa của tôi."

 Vương Hy Chi lúc ấy ở Cối Kê, vốn nghe tiếng Độn nhưng chưa tin, nói với người khác: "Chỉ là một ông sư ngông cuồng thôi, có gì đáng nói." Về sau Độn trở về Diễm, đi qua quận ấy, Vương cố ý đến thăm để xem phong độ và tài lực của ông. Đến nơi, Vương hỏi Độn: "Có thể nghe ông nói về thiên Tiêu Dao được không?" Độn bèn nói mấy nghìn lời, nêu ra những nghĩa lý mới, văn tài kinh người tuyệt vời. Vương bèn mở vạt áo, cởi đai lưng (tỏ ý thân mật và khâm phục), quyến luyến không nỡ rời, rồi mời ông ở lại chùa Linh Gia, ý muốn được ở gần nhau. Ít lâu sau, Độn lại về ẩn ở núi Diễm, dựng chùa tu hành ở núi nhỏ Ốc Châu; hơn trăm vị tăng thường theo học. Khi có người lười biếng, Độn bèn viết bài tọa hữu minh (lời răn đặt bên phải chỗ ngồi để tự nhắc nhở) để khích lệ.

 Dư luận đương thời cho rằng tài của Độn đáng để giúp việc đời, mà ông chỉ giữ mình trong sạch, thoát khỏi thói tục, là trái với đạo giúp đời. Độn bèn viết sách Thích Mông Luận (Luận giải toả sự mê muội). Về cuối đời, ông qua núi Thạch Thành, lại dựng chùa Thê Quang, ngồi yên tĩnh nơi cửa núi, thả lòng nơi vườn thiền, ăn trái cây, uống nước khe, phóng chí vào lẽ vô sinh (chân lý rằng vạn vật vốn không thật có sinh ra và mất đi). Ông bèn chú giải các kinh An Ban, Tứ Thiền…, và viết Tức Sắc Du Huyền Luận (?).

 Độn lưu lại Kiến Nghiệp gần ba năm, rồi trở về Đông Sơn, dâng thư lên vua xin từ biệt. Vua xuống chiếu ưu đãi cho phép, cấp phát tiễn đưa, mọi việc đều hậu hĩnh. Các danh sĩ một thời đều tiễn biệt ông ở đình Chinh Lỗ. Lúc ấy Thái Tử Thúc đến trước, ngồi gần Độn; Tạ Vạn Thạch đến sau, gặp lúc Thái tạm đứng dậy, Tạ liền dời đến ngồi chỗ ấy. Thái quay lại, lại muốn giành chỗ Tạ đang ngồi, Tạ cũng không để bụng. Ông được các bậc hiền tài đương thời mến mộ đến như thế.

 Sau đó ông ẩn ở núi Diễm, định sống trọn đời nơi rừng đầm. Từng có người tặng Độn một con ngựa, Độn nhận lấy mà nuôi. Có người chê cười, Độn nói: "Ta mến cái thần thái phi phàm của nó, nên tạm nuôi thôi." Về sau có người biếu chim hạc (?), Độn nói: "Ngươi là loài bay vút lên trời, há lại làm vật mua vui cho tai mắt người sao?" Bèn thả đi.

 Độn lúc nhỏ từng cùng thầy bàn luận về muôn vật, cho rằng ăn trứng gà thì chưa đáng kể là sát sinh; thầy không bác được. Không lâu sau thầy mất, bỗng hiện hình, ném quả trứng xuống đất, vỏ vỡ ra, gà con bước đi, chốc lát rồi cả hai đều biến mất. Độn bèn cảm ngộ, từ đó ăn chay suốt đời.

 Trước kia Độn từng ở trong núi Ổ đất Dư Diêu, đến cuối đời vẫn trở về Ổ. Có người hỏi ý ông, ông đáp: "Tạ An Thạch ngày trước nhiều lần đến thăm, mỗi lần lại ở cả mười ngày; nay chạm đến tình cảnh, ngước mắt nhìn đâu cũng gợi nhớ." Về sau ông bệnh nặng, dời về Ổ, mất tại nơi mình ở vào ngày mồng bốn tháng tư nhuận năm Thái Hoà thứ nhất đời Tấn (năm 366), thọ năm mươi ba tuổi. Ông được chôn ngay trong Ổ, mộ nay vẫn còn. Có thuyết nói ông mất ở Diễm, chưa rõ thực hư. Khích Siêu viết truyện, Viên Hoằng viết bài minh tán (bài văn khắc ghi và ca ngợi), Chu Vân Bảo viết bài lụy (bài văn tế kể lại công đức người đã mất) cho ông. (Trích Cao Tăng Truyện)

 Thái Bình Quảng Ký, quyển tám mươi bảy

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn và duyệt định)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video