Thiên 13 — Phẩm 13: Bảo Xa-nặc thắng ngựa

 Phẩm thứ mười ba: Nói với Xa Nặc thắng yên ngựa

 Khi ấy Xa Nặc (người hầu lo việc đánh xe, giữ ngựa cho thái tử) thưa với Bồ Tát (người tu hạnh giác ngộ, nguyện cứu mọi loài; ở đây chỉ thái tử Tất-đạt-đa trước khi thành Phật) rằng: "Dẫu ngài đã hiểu rõ và không tham vinh hoa ở đời, vẫn xin ngài nghĩ lại. Hãy nhớ đến những chuỗi anh lạc (chuỗi ngọc đeo trên người) và các thứ báu đan xen trang sức, được sống tự do thong dong, không phải bận lòng xét nét gì. Danh tiếng và đức độ của ngài vang xa. Có đàn tơ sáo trúc, cây phát ra tiếng nhạc, âm thanh êm hòa thanh nhã. Có hàng nghìn cây đàn không hầu, trống và đủ các trò ca múa. Ngài lại thích bố thí cứu người nguy khốn (?). Tiếng hát như tiếng chim loan buồn, các nữ nhạc công múa như thần Chân-đà-la (loài thần ca múa, giỏi âm nhạc). Có hoa tu-man, hoa sen xanh và hoa tư-di (?), hương thơm ngọt ngào; đốt các thứ hương quý, hương pha trộn và dầu thơm xoa mình. Có đồ ăn thức uống vô cùng ngon lành tinh tế, bơ, mật, đường phèn, trăm vị cung phụng. Sao ngài lại muốn bỏ những ham thích của năm thú vui (vui của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân)? Đó là những điều tôi mong muốn, giống như ở trên trời, mãi mãi được yên vui, như ở ngôi vị của Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi)."

 Bồ Tát đáp: "Từ vô số kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực dài) ta đã từ bỏ những thứ ấy. Gốc của tham ái chính là các pháp sắc, tiếng, hương, vị và cảm giác mịn trơn khi chạm. Ta đã nhiều lần qua lại giữa cõi trời và cõi người, đã chán ngấy vui sướng và giàu sang. Ta từng làm Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp, có bánh xe báu tự quay đi khắp nơi), có nghìn người con, có bảy báu (bảy vật báu của Chuyển luân vương: bánh xe, voi, ngựa, ngọc, người nữ, quan giữ kho, tướng quân), đi khắp bốn thiên hạ (bốn châu lớn quanh núi Tu-di, tức toàn cõi người). Vinh hoa ngôi vị đều không bền, như điều thấy trong mộng. Ở trong hậu cung giữa các thể nữ, ta thấy chẳng có gì ngọt ngào. Ta lại lên các cõi trời và cung Đâu-thuật (cõi trời nơi các Bồ Tát ở kiếp cuối cùng trước khi xuống trần thành Phật), vẫn chưa thỏa chí nguyện, nên đã rời nơi ấy mà đến đây. Huống chi những dục lạc hèn kém này mà ta lại tham sao?

 "Nay ta tự xét: mình đang ở giữa khổ não, sinh tử, bao nhiêu hoạn nạn và nhơ nhớp; việc làm không chừng mực nên sinh đủ thứ tai họa; sinh, già, bệnh, chết thật tàn khốc đáng sợ. Ta tích lũy công đức, mỗi đời đều tự trách mình, dựng nên chiếc thuyền Pháp: bố thí, trì giới (giữ giới luật), nhẫn nhục, tinh tiến (siêng năng), nhất tâm (tâm định một chỗ) và trí tuệ. Tâm ta như kim cương, đã thành chiếc thuyền lớn rồi, để vượt qua nạn bốn dòng nước dữ là sinh, già, bệnh, chết. Ta thương xót chúng sinh mê đắm trong tham dục, muốn cho họ được yên vui mãi mãi; muốn họ không chạy theo tham dục để khỏi tội lỗi tai hại; cứu những người còn hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn bị trói trong sinh tử), che chở hết thảy; giúp những kẻ theo tà kiến dị thuyết đều được vượt qua; cứu những người thấp kém, cho họ đến được bờ bên kia (cảnh giới giải thoát), nơi không còn sinh, già, bệnh, chết."

 Lúc ấy Xa Nặc càng buồn, thưa với Bồ Tát: "Vậy xin ngài hãy ở lại đây mà quyết định nên đi hay nên ở." Bồ Tát nói: "Hãy nghe ta quyết định: vì thương xót chúng sinh, muốn cứu họ thoát khổ, nên tâm ta vững chắc như núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất, trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo), không thể nghiêng đổ." Xa Nặc lại hỏi: "Bậc chính sĩ (người chân chính) sao lại như thế?" Bồ Tát đáp: "Ta cứng như kim cương, việc làm trong sạch, siêng tu mà sáng tỏ. Dẫu có cây gậy lớn đập vỡ đỉnh đầu ta, ta cũng không bao giờ quay lại để tham luyến vinh hoa ở đời."

 Ngay lúc ấy chư thiên (các vị trời) đang ở trong cung trời, nghe lời ấy liền cất tiếng khen: "Hay thay! Hay thay!" rồi mưa hoa trời xuống, nói: "Ngài là bậc thứ nhất, cao tột, chiến thắng; là người lái thuyền đưa mọi người qua sông, là bậc tôn quý trong loài người; tâm không vướng mắc, cũng không sợ hãi; trừ sạch bóng tối và khói bụi của trần lao (phiền não làm nhơ tâm, khiến nhọc nhằn); không còn cảnh giới tà vạy. Tâm ngài mãi mãi yên ổn như chiếc thuyền chắc bền, ắt sẽ qua đến bờ bên kia."

 Phật bảo các tỳ-kheo (người xuất gia theo Phật, sống bằng khất thực): "Khi ấy thiên tử Tịch Ý và thiên tử Diệu Tịnh đứng giữa hư không. Trai gái trong thành nghe Bồ Tát dứt khoát mối nghi như thế, ai nấy đều vui mừng, khen: 'Hay thay!' rồi tự trở về."

 Lúc ấy Bồ Tát thấy người trong thành đều ngủ say. Xét thấy đã gần nửa đêm, ngài liền đứng dậy. Sao Phất (sao Quỷ, chòm sao được xem là điềm lành cho việc lớn) vừa mọc, ngài biết đã đến lúc ra đi, liền bảo Xa Nặc: "Dậy thắng yên cho ngựa trắng Kiền-trắc." Bồ Tát vừa nói xong, Tứ Thiên Vương (bốn vị vua trời giữ bốn phương) nghe lời Bồ Tát, lập tức đến đứng ở sân giữa của đại thành Ca-duy-la-vệ (kinh đô nước của dòng họ Thích, quê hương thái tử) để cúng dường Bồ Tát.

 Thiên vương Đề-đầu-lại-tra (vua trời giữ phương đông) cùng vô số trăm nghìn ức Kiền-đạp-hòa (loài thần âm nhạc của cõi trời), cúi đầu, mặc áo giáp đội mũ trụ, từ phương đông đến, đứng ở cõi phía đông, cúi đầu lạy Bồ Tát, tấu đủ các thứ nhạc trên hư không. Thiên vương Tỳ-lưu-lặc-xoa (vua trời giữ phương nam) cùng vô số trăm nghìn ức Cưu-đao (tức Cưu-bàn-trà, loài quỷ thần thuộc quyền vua trời phương nam) (?), đều mặc áo giáp, từ phương nam đến đứng ở cõi phía nam, cúi đầu lạy Bồ Tát, tấu đủ các thứ nhạc trên hư không. Thiên vương Tỳ-lưu-la-xoa (vua trời giữ phương tây) cùng vô số trăm nghìn ức loài rồng, ai nấy đeo chuỗi ngọc báu, từ phương tây đến đứng ở cõi phía tây, cúi đầu lạy Bồ Tát. Thiên vương Tỳ-sa-môn (vua trời giữ phương bắc) cùng vô số trăm nghìn ức Duyệt-xoa (tức Dạ-xoa, loài quỷ thần có sức mạnh), tay cầm ngọc sáng phát lửa rực rỡ chói lòa, mình mặc áo giáp đội mũ trụ, từ phương bắc đến đứng ở cõi phía bắc, cúi đầu lạy Bồ Tát. Thiên Đế Thích và Phạm thiên (vị vua trời cõi Phạm, cõi trời thanh tịnh bậc cao) cùng vô số trăm nghìn ức chư thiên, tay cầm hoa, hương, hương pha, hương bột, lọng hoa và cờ phướn, đến đứng giữa hư không, cúi đầu lạy Bồ Tát.

 Lúc ấy Xa Nặc nghe lời Bồ Tát, nước mắt chảy đầy mặt, thưa rằng: "Thưa bậc hiền thánh, ngài biết thời biết lẽ; đêm nay chưa phải lúc." Bồ Tát nói: "Nay chính là lúc. Vì sao vậy? Từ thuở xa xưa, suốt đêm dài sinh tử, ta đã cầu nguyện mong chỉ bày con đường đạo cho chúng sinh. Nay là lúc đáng vui, ta sẽ cứu độ chúng sinh; vừa lúc được yên tĩnh." Khi ấy có bài kệ rằng:

 Các thiên vương đứng giữa hư không, Thiên Đế Thích cũng vậy;

 Trời Diệm (cõi trời Dạ-ma) và trời Đâu-thuật, trời Vô Mạn (cõi trời Hóa Lạc, tự hóa ra cảnh vui) và trời Hóa Tự Tại (cõi trời Tha Hóa Tự Tại, hưởng thụ cảnh vui do người khác hóa ra);

 Rồng Hòa-luân-da-tư (?), rồng biển, rồng A-nậu-đạt (vua rồng ở hồ A-nậu-đạt);

 Đều đến muốn cúng dường, khi thấy Phật lúc xuất gia.

 Chư thiên cõi sắc giới (cõi trời đã lìa dục, chỉ còn thân sắc thanh tịnh), tu tịch tĩnh, thường hành thiền;

 Những vị ấy đến cúng dường; khắp ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc) đều tự quy về.

 Các khai sĩ (tức Bồ Tát) từ mười phương đến, đều là những vị xưa kia đã tu hạnh;

 Muốn thấy bậc thù thắng xuất gia, nên theo thời mà phụng sự.

 Công lao lớn không bờ bến, như kim cương thường trụ giữa hư không;

 Mặc áo giáp sức tinh tiến, tâm vững làm rung động cả nước biển.

 Các thiên tử Mặt Trời, Mặt Trăng, đứng ngay ngắn hai bên tả hữu;

 Thấy bậc tịch tĩnh xuất gia, chắp mười ngón tay làm lễ.

 Khuyên bảo các thiên tử rằng: sự tinh tiến lớn của ngài đã dấy lên;

 Ngài xét các pháp khổ não, sẽ nói ra tiếng trong trẻo hòa nhã.

 Các điềm lành đều hòa hợp, lúc siêng năng cung kính đã đến;

 Ta cũng cùng đi với đấng Tôn, không chướng ngại, ắt được an trụ tốt.

 Sao Phất đã hiện ra, đã hóa thành thân vi diệu (?);

 Các chúng có sức mạnh đứng phía trước, đều muốn cùng hầu theo.

 Bồ Tát rời chỗ ngồi đứng dậy, liền đứng giữa hư không như chim nhạn chúa. Trai gái trong thành đều mệt lả mà ngủ. Vịt trời, ngỗng, uyên ương, công, chim mỏ đỏ và các loài chim khác cũng mệt lả mà ngủ, không thấy gì nữa. Quân voi, quân ngựa, quân kỵ, quân bộ, các dòng họ Thích, lính cầm khí giới canh gác, các quan và thuộc hạ, cũng đều ngủ say.

 Khi ấy, bằng giọng Phạm âm (giọng nói thanh tịnh như Phạm thiên) êm dịu, vang như tiếng chim loan buồn, lúc đã nửa đêm, Bồ Tát lại bảo Xa Nặc: "Hay lắm Xa Nặc, mau thắng yên ngựa Kiền-trắc, kính cẩn đưa ta đi, đừng chậm trễ nữa." Xa Nặc lại buồn, nước mắt tuôn như mưa, nghĩ: "Nay bậc tôn quý trong loài người muốn đi đến nơi mình muốn, nhưng cổng đã cài then khóa, ai mở được đây?" Thiên Đế biết ý, liền mở cổng. Xa Nặc thấy vậy lòng vui mừng, khi buồn khi mừng: "Ai sẽ là bạn đồng hành của ta? Nên tính kế gì? Lại phải đi thế nào?" Lúc ấy bốn vị thần liền nâng bốn chân ngựa. Bốn đạo quân của họ sức mạnh khó ai cản nổi. Xa Nặc than: "Ôi, đại vương! Thái tử đã ra đi, sao ngài không biết! Ngày mai Câu Di (vợ thái tử) sẽ khổ sở biết bao. Bậc tốt lành vi diệu nay không còn hiện ở đây nữa."

 Lúc ấy Bồ Tát nghĩ đến nhân duyên đời trước của mình, bảo Xa Nặc: "Hay lắm Xa Nặc, đã thắng yên ngựa trắng." Đàn không hầu và các nhạc cụ cùng lúc trổi lên. Xa Nặc nhìn lên hư không, thấy chư thiên lìa nhơ đến vô số, cùng các chúng Bồ Tát đang cúng dường ngài. Thấy Thiên Đế Thích tự nhiên mở cổng; thấy các quỷ thần, A-tu-luân (loài thần có sức mạnh, hay tranh đấu với chư thiên), Chân-đà-la, Ma-hưu-lặc (loài thần mình rắn lớn), tự nhiên mở cổng. Xa Nặc nghe lời chư thiên, liền đáp lại chư thiên: "Nay thấy Bồ Tát, lông tóc tôi dựng đứng. Ngài như sư tử, thân sắc vàng tía; ngài sẽ mang công đức lớn như sông biển. Sức của chư thiên này, ngài thiền định chưa lâu (?), nay đã được khuyến khích cho phép thì sẽ ra đi. Đó là bản nguyện của ngài đem lại điềm lành, ban yên vui cho chúng sinh, thành tựu đạo nghĩa."

 Lúc ấy mặt đất sáu lần chấn động. Bồ Tát mặt tròn đầy như trăng rằm, từ hư không cất mình lên (?); đạo đức và danh tiếng của ngài, tâm giải thoát thanh tịnh. Thiên Đế Thích và Thiên vương Tỳ-sa-môn đi trước dẫn đường, phóng ánh sáng lớn trong sạch soi khắp trời đất, diệt các ác thú (những nẻo dữ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), chúng sinh được yên ổn; tiêu trừ bụi dục, mưa xuống đủ thứ hoa; trăm nghìn ức tiếng nhạc, chư thiên ngợi khen, trước sau dẫn đường hộ tống.

 Có vị trời tên là Tối Thượng Tịnh, đứng trước bậc Đại Thánh chắp tay quy y, ngước đôi mắt như hoa sen mà thưa rằng: "Ngài thương xót cứu độ chúng sinh, thật là cao cả. Bản tính sáng hay tối đều là trống rỗng. Ngài không ưa thích gì, chỉ nhiều lòng thương xót. Quyến thuộc trong hậu cung không còn được nghe lại tiếng nói tốt lành; tiếng nói vô lượng ấy nay đã đi mất. Họ không thấy chúng trời, không thấy bậc Tối Thắng, không còn ngửi hương thơm nữa. Ngài đều đã tiêu tan ái dục, quăng bỏ núi trần lao, không còn các thứ nhơ, đã đạt đến chỗ rốt ráo. Vốn không có cung điện, nay không còn ý nghĩ dục. Ngài thực hành tâm từ, lìa các tội lỗi che lấp, không còn tai ương. Tinh thần ôm ấp đều đầy đủ, chẳng ham các thứ hương. Hôm nay ngài sáng rỡ, thân tâm bình đẳng, vi diệu như thần tiên.

 "Nói về gốc gác: khi ở nhà ngài là bậc thánh vương, khiến kẻ yếu thành mạnh, làm rạng danh thật; nay dứt dòng vua này mà để mất đi (?); dòng họ Thích vô cùng tiêu mất phúc lộc lớn. Nguyện đấng Tôn của chúng tôi đi đến đâu cũng lìa nhơ, không bụi, thương xót làm việc từ bi. Nhìn cung điện thấy tiếng nhạc vi diệu đã đi mất, ngài không trở vào thành Ca-duy-la-vệ nữa; không buông lung, dứt cạn gốc sinh tử, không còn đứng ngồi (?); đi khắp trong nước chỉ để đến cây Phật (cây bồ-đề, nơi Phật thành đạo), nơi không già, bệnh, chết, đến con đường cam lộ (nước bất tử, ví cho Niết-bàn)."

 Thế là Bồ Tát đã xuất gia ra đi. Vì chúng sinh mà ngài không có chỗ đi, cũng không có chỗ trụ; không ham thể nữ, để đạt được thắng lợi lớn. Ngài là ruộng phúc lớn (người mà cúng dường vào sẽ sinh phúc, như gieo hạt vào ruộng tốt), là đất sinh công đức; ngài sẽ dùng thuốc trí tuệ. Vô số ức kiếp ngài tích lũy đức hạnh: bố thí, trì giới, học rộng nghe nhiều. Hạnh từ của Bồ Tát, giới cấm trong sạch, việc làm không phạm lỗi, không đắm ái dục; nhẫn nhục hiền hòa, dẫu bị chặt thân ra từng đoạn cũng không oán hận; thương xót chúng sinh, tinh tiến không biếng nhác. Vô số ức kiếp tích tập đạo nghiệp, làm trăm nghìn cuộc tế lễ (?), luôn tu thiền định (giữ tâm lắng yên, tập trung), tâm ý lặng yên, tiêu trừ các bụi nhơ; tự hàng phục tâm mình, trí tuệ không chướng ngại, không còn vọng niệm. Tâm ngài giải thoát, cứu độ hàng ức người; thực hành từ bi đã vượt đến chỗ vô cùng; thực hành thanh tịnh, phân biệt, hoan hỷ và hộ trì (?). Đó thật là trời của các trời, nên phụng thờ ngài.

 Ngài trong sạch không nhơ, tâm như ngọc sáng, che chở khỏi oán thù hoạn nạn; thiên nhãn (mắt thấy xa thấu suốt mọi nơi) vô cùng; kẻ khốn đốn được ngài cho nương tựa, người bệnh có ngài làm thầy thuốc; sinh ra ở các nước làm đại Pháp vương (vua của chính pháp). Vị chúa nghìn mắt (Đế Thích) soi sáng những kẻ mê lầm (?). Thân và ý ngài yên nghỉ, làm rạng uy quang của đạo; bỏ các mối oán kết trong tâm, mạnh mẽ trừ các bụi nhơ; trong mọi người ngài là bậc hơn hết, không ai theo kịp. Như sư tử bước đi chẳng sợ gì; như rồng điều phục tâm, mưa xuống đúng thời; dẫn dắt mọi người như con bò đầu đàn, buông bỏ oán kết; như trăng tròn đầy ánh sáng chiếu xa; như mặt trời mới mọc; như ngọn đuốc lớn diệt mọi bóng tối; ví như hoa sen không dính bùn nước; hương đức vi diệu, không lay động như núi. Ngài dẫn dắt chúng hết giận hờn (?), hàng phục thân ma, tử ma và thiên ma (ba thứ ma: thân năm uẩn gây khổ, cái chết, và ma vương cõi trời phá người tu); làm bậc Đạo sư lớn, vì người lạc đường mà giảng tám chánh đạo (tám con đường đúng: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng đúng, nhớ đúng, định đúng). Chẳng bao lâu ngài sẽ thành Phật, dứt sinh, già, bệnh, chết, đưa mọi người vượt khỏi tối tăm, chữa lành các vết lở dữ. Ngợi khen bậc chân chính không thể hạn lượng; sắc mặt sáng tươi, dựng nên công đức. Những đức tính được ngợi khen ấy, xin cho tôi cũng được như Phật.

 Rồi Bồ Tát dần tiến bước, thấy vị thần Ngũ Đạo tên là Bôn Thức, đứng ở đầu năm ngả đường, đeo gươm, cầm cung tên. Thấy Bồ Tát đến, thần buông cung, ném tên, cởi gươm, lui lại đứng, liền cúi đầu lạy dưới chân Bồ Tát, thưa rằng: "Vị thiên vương ở cõi Phạm thiên sai tôi giữ năm ngả đường, nhưng tôi không biết thế nào. Tôi ngu muội chẳng sáng suốt, xin ngài chỉ bảo ý nghĩa."

 Bồ Tát nói: "Ngươi tuy coi giữ năm đường nhưng không biết chúng đi về đâu và từ đâu đến. Giữ năm giới (không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu) thì làm người; làm mười điều thiện thì sinh lên trời; keo kiệt thì đọa làm ngạ quỷ (quỷ đói); hung hăng húc phá (?) thì làm súc sinh; làm mười điều ác thì vào địa ngục. Không làm những việc của năm nẻo thì trở về gốc của người. Không ham năm nẻo, vì không còn năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), ba độc (tham, sân, si) và sáu suy (sáu trần làm hao tổn: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp), thì đó là nê-hoàn (Niết-bàn, cảnh giới tắt hết phiền não, ra khỏi sinh tử). Không ở trong sinh tử, cũng không trụ nơi nê-hoàn, thì được bất thoái chuyển (không bao giờ thối lui trên đường đạo), được thọ ký làm Bồ Tát (được báo trước sẽ thành Phật). Không từ đâu sinh ra mà không đâu là không sinh; trong mọi chỗ sinh đều không có sinh. Ngươi cầm dao thế tục, năm thứ binh khí để canh gác; còn ta cầm thanh gươm lớn trí tuệ không cùng, chặt đứt sinh tử năm nẻo, đều đưa về bản vô (cái vốn không, thực tướng rỗng lặng của mọi pháp), không cuối không đầu, yên vui mãi mãi, không hình tướng." Bôn Thức tâm khai mở, đạt được bất thoái chuyển; vô số thiên thần đều phát đạo tâm (lòng cầu đạo giác ngộ).

 Rồi Bồ Tát mạnh mẽ rời nhà. Vừa ra khỏi cổng thành, mọi người ở Ca-duy-la-vệ biết thái tử đã đi, ai nấy cùng nhau bàn tán mà vui mừng (?). Hôm sau Câu Di thức dậy, nghe xa xa tiếng mọi người, biết ngài đã đi. Nghe tiếng ồn lớn, nàng liền tìm, không thấy Bồ Tát, cũng không thấy ngựa và Xa Nặc, bèn kêu to lên. Vua đau lòng ngất đi, tự gieo mình xuống đất, cất tiếng than oán: "Ôi đứa con duy nhất, đã giáo hóa trong cung, lớn nhỏ đều vui mừng; nay bỏ vô số người mà đi đâu, dứt hẳn hy vọng của ta! Ta còn nương cậy vào đâu? Bốn phương thiên hạ biết dựa vào ai?"

 Câu Di từ trên giường lăn xuống đất, tự giật tóc mình, bứt đứt chuỗi ngọc trên người: "Sao mà đau đớn thế! Đây là bậc dẫn dắt ta, chỗ nương tựa của ta như trời, nay bỏ ta mà đi, ta sống làm gì nữa? Ân ái chưa được bao lâu mà đã chia lìa." Nước mắt tuôn như mưa, không kìm được. Nàng than rằng: "Thái tử dung mạo đẹp lạ, tâm trong không nhơ, trong như vực sâu; trong ngoài sáng sủa tốt đẹp, ai cũng kính trọng; dạy bảo chân chính, chẳng gì không tốt lành; mọi người đều quy phục. Nay bỏ ta đi, rồi đến nơi nào? Ngài chưa từng buông lung, không rong ruổi chạy theo thú vui; là chủ của trời đất, giữ đạo chân chính. Ngài bỏ việc tắm gội, bỏ áo trời trang sức. Gần xa đều mong theo đường ngài, dựng nên công hạnh. Không thấy Bồ Tát, chẳng ai không buồn rầu. Cây cối trong nước lập tức tàn rụng, không còn hoa quả. Những chỗ đất sạch đều sinh bụi nhơ, không còn đẹp đẽ. Những gì bậc nhân từ tôn quý từng thấy: tiếng nhạc êm dịu, voi ngựa xe cộ; giữa hư không bình hương trang nghiêm, hoa hương, ca nhạc, lụa màu cờ lọng—bậc đức cao đã đi rồi, tất cả không còn hiện nữa. Người dịu dàng chí thành bậc nhất, thật khó gặp được." Câu Di than thở, nước mắt chan hòa: "Bậc tôn quý trong loài người, đời trước tích đức, thấu suốt gốc ngọn, muốn độ chúng sinh khỏi sinh, già, bệnh, chết. Bậc Đại Thánh ấy tu trăm nghìn đức, trí tuệ không gì sánh được."

 Lúc ấy Xa Nặc đưa Bồ Tát đi trong đêm. Bồ Tát cởi chuỗi ngọc báu và các vật quý trên người trao cho Xa Nặc, nói: "Hãy mang những thứ này về nước, thưa với phụ vương và vợ ta rằng: ta bỏ nước, không ham vinh hoa ở đời, không ưa trời đất, chỉ lấy đạo làm gốc. Nếu thành chính giác (giác ngộ hoàn toàn, thành Phật) ta sẽ trở về, giảng kinh điển này, dùng Pháp mà độ cho nhau, khiến tâm được lặng yên, không ham vinh hoa ở đời." Xa Nặc nghe vậy, nước mắt tuôn như mưa, cúi đầu làm lễ, nói: "Thưa bậc thánh trí trong loài người, xin ngài bảo cho tôi." Ngựa trắng quỳ xuống đất liếm chân Bồ Tát. Xa Nặc thưa: "Nếu vua và phi hỏi: bậc công đức lớn đã đi đâu, tôi sẽ đáp thế nào?" Bồ Tát đáp: "Những gì ngươi đã thấy đó, còn hỏi gì nữa?"

 Ngài từ biệt Xa Nặc. Bồ Tát vui vẻ lìa bỏ ân ái, biện tài và trí tuệ vô lượng, liền tiến bước, gặp hai người thợ săn. Ngài tự nghĩ: "Ta đã xuất gia, không giống người thế tục nữa." Ngài cởi áo đang mặc đổi lấy áo da hươu, mặc vào rồi đi. Xa Nặc mang áo và chuỗi ngọc báu, dắt ngựa trắng về, đến vườn dạo chơi. Người coi vườn thấy vậy, buồn vui lẫn lộn: không thấy bậc biện tài tịch tĩnh, nhưng nay Xa Nặc mang áo, chuỗi ngọc báu của thái tử và ngựa trắng về, thì chẳng nên lo nữa (?). Vua nghe tin, cùng các quan và quyến thuộc vây quanh đi đến vườn, cũng buồn vui lẫn lộn. Cù Di (tức Câu Di) trong lòng mong Bồ Tát sẽ về, không thấy ngài đến, lòng còn ngờ, không tin Bồ Tát đã đi. Nghe Xa Nặc nói: Bồ Tát thưa với vua và vợ rằng khi thành Phật đạo rồi sẽ về gặp lại.

 Vua thấy áo báu, Xa Nặc và ngựa trắng về một mình, không thấy thái tử, liền gieo mình xuống đất: "Ôi con ơi! Con thông hiểu kinh điển, mọi thuật lạ không gì không thấu suốt; nay con đi đâu mà bỏ nước, bỏ muôn dân?" Vua bảo Xa Nặc kể lại: "Con ta là Bồ Tát đã đi đâu? Ai mở cổng? Chư thiên cúng dường thế nào?" Xa Nặc thưa: "Xin vua lắng nghe. Tôi đang ở chỗ thường ngày, nằm ngủ yên, cổng thành đã đóng. Khi ấy Bồ Tát dùng giọng êm dịu bảo tôi: 'Xa Nặc, mau thắng yên ngựa trắng.' Muôn dân trong thành lúc ấy đều ngủ, không ai nghe lời ấy. Tôi khóc lóc, thắng yên rồi dắt ngựa trao cho ngài. Thiên Đế mở cổng; Tứ Thiên Vương ra lệnh cho bốn vị thần nâng chân ngựa; trăm nghìn chư thiên, Thiên Đế Thích và Phạm thiên hộ tống; sửa sang đường sá, trang hoàng lộng lẫy, phóng ánh sáng lớn, rải hoa đốt hương; nhạc trời đồng loạt trổi lên; ngài vọt lên hư không, chư thiên vây quanh hộ tống. Đi đến nơi rất xa, ngài cởi áo và chuỗi ngọc báu, cùng với ngựa trắng sai tôi về nước, thưa với vua và tạ lỗi với phi: ắt khi thành Phật mới về gặp lại, xin đừng buồn lo."

 Cù Di nghe lời Xa Nặc càng thêm đau buồn, ôm đầu ngựa trắng mà than: "Thái tử cưỡi ngươi ra đi, sao ngươi lại về một mình?" Nhớ những ngày vui trước kia, nàng trăm lần than thở, buồn rầu nói: "Ôi đau đớn thay! Chẳng ai khỏi phải chia lìa. Ngài sức mạnh vững vàng, dung mạo đẹp lạ, ở giữa mọi người như trăng tròn đầy; tướng tốt trang nghiêm, uy thần cao cả. Vừa mới ngước nhìn nhau mà đã chia lìa. Bậc thánh không ai sánh bằng, sao nỡ bỏ nhau? Công đức khó lường, tiếng tăm vang khắp, ai cũng kính thờ. Bậc thánh đứng vững như núi, hàng phục mọi kẻ thù; tiếng nói êm dịu như chim loan buồn, hơn cả Phạm thiên; công đức chồng chất không ai bì kịp; gần xa đều ngợi khen; các bậc thánh, thần tiên chẳng ai không buồn nhớ. Ngài sinh dưới cây Lân-tỳ (?) là bậc nhất cao tột; miệng nói lời cam lộ, tiếng vang khắp mười phương; tuy ở giữa các dục mà không nhiễm đắm, như hư không. Sự bố thí của ngài trong sạch, mềm dịu như sữa. Ngài có sợi lông trắng giữa hai mày, là bậc thánh trong cõi trời, thân thể trơn láng, hiền hòa an ổn, tay chân mềm mại, trang nghiêm cao cả như sắc vàng; lấy đức làm đẹp thân, ai cũng kính thờ. Ở trong cung, tiếng nhạc đầy tai, hoa hương đồ ăn ngài không lấy làm vui, tâm chẳng thêm chẳng bớt. Ôi Xa Nặc, ngươi chẳng có lòng nhân từ, đưa ngài đến chốn ấy rồi về một mình."

 Cù Di một mình than thở về Bồ Tát, lặp đi lặp lại vô số nghìn lời: "Ngài dẫn dắt giáo hóa hết thảy, sao lại đi một mình? Ai đã đưa ngài ra khỏi đất nước này? Sao ngài đi cùng chư thiên, còn ta một mình khổ sở? Xa Nặc thật vô lễ, móc hai mắt ta khiến ta côi cút mù tối. Xa Nặc nên biết: tất cả chư Phật quyết đền đáp cha mẹ (?), vậy mà còn bỏ người thân, huống chi phòng hèn của ta cùng thể nữ âm nhạc? Độc hại thay ân ái, sao mà mau chóng, không thể ở lâu dù chỉ trong khoảnh khắc; mờ mịt biến mất như đám bọt nước. Bị ý tưởng trói buộc, rơi vào lưới kiến chấp; tuy sống giữa loài người mà bỗng chẳng biết ở đâu. Xưa ngài từng nói: những gì hiện có đều không thật; yên vui chỉ trong khoảnh khắc mà khổ thì nhiều vô lượng. Điều ta mong là ngài sớm thành Phật đạo."

 Vua khuyên Cù Di: "Đời người có lúc hết, gặp gỡ có lúc chia lìa, bốn mùa thoắt đổi thay; trời đất, mặt trời, mặt trăng đều không còn mãi. Thái tử lúc mới sinh, trời đất rung động, đi bảy bước, miệng tự nói: 'Trên trời dưới thế, ta là tôn quý nhất, sẽ độ ba cõi khỏi sinh, già, bệnh, chết, đưa đến vô vi (cảnh giới không còn tạo tác, không sinh diệt, tức Niết-bàn).' Thiên Đế xuống cúi đầu cúng dường; bốn vua trời đỡ lấy thân đặt lên ghế vàng; chín con rồng tắm thân ngài. Khi chưa sinh đã hiện trước ba mươi hai điềm lành. Tiên A-di (A-tư-đà, vị tiên xem tướng thái tử) xem tướng nói: 'Nếu ở nhà sẽ làm Chuyển luân vương; nếu xuất gia sẽ thành Phật, hiểu biết rộng khắp, sức mạnh vô hạn, tôn quý đặc biệt trong ba cõi, ai cũng cúi đầu.' Ắt ngài sẽ thành Phật, độ thoát mười phương, chẳng bao lâu sẽ về. Con hãy tạm khuây khỏa, đừng buồn lo nữa." Vua tuy nói vậy nhưng trong lòng nghẹn tắc, đau buồn than rằng:

 Lúc ấy Xa Nặc thấy vua và Cù Di nói lời khổ sở, càng buồn, nước mắt ướt đẫm vạt áo, khuyên rằng: "Thưa Cù Di, xin nghe tôi nói, đừng buồn nữa. Giữa đêm tôi thấy cả thành, trai gái lớn nhỏ đều ngủ say. Bậc chí thánh trăm phúc nói chuyện với tôi, muốn tôi thắng yên ngựa. Vừa nghe lời ấy, lòng tôi nghẹn tắc, nhìn xa về phía phi tôn quý thì phi đang ngủ rất say. Tôi cất tiếng lớn mà gọi: 'Dậy mau! Dậy mau! Bậc thánh tôn sắp đi!' Chư thiên chặn tiếng nói làm nó tắt mất, không ai nghe. Tôi giậm chân xuống đất, vỗ tay, đánh trống, cũng không ai nghe tiếng.

 "Lúc ấy giữa hư không mặt trời mặt trăng sáng rực; vô số nghìn ức Đế Thích, Phạm thiên, Tứ Thiên Vương và các vị đại tôn thần cúi đầu làm lễ, chắp mười ngón tay quy y, cúng dường bậc chí tôn. Các quỷ thần, rồng, Dạ-xoa, Kiền-đạp-hòa, loài quỷ bạt (quỷ gây hạn hán), yêu mị, quỷ hại người; Tứ Thiên Vương dùng thần túc (năng lực thần thông) ra lệnh cho quỷ nâng chân ngựa; rải hoa sen xanh, hoa phù dung có cành, trong sạch không nhơ. Bậc thánh có tướng trăm phúc, uy quang cao cả. Mưa xuống đủ thứ hoa trời, đất sáu lần chấn động, hoa phủ khắp cõi Phật. Chỉ nghe chư thiên nói: 'Mau mau mở cổng!' Cổng tự nhiên mở. Vô số ức chư thiên trước sau vây quanh, cùng nhau cúng dường; ngài chẳng cần nhấc mình mà thoáng chốc đã đi qua.

 "Bậc Hộ Thế (bậc che chở thế gian, chỉ Bồ Tát) đã nói: anh em, vợ con, các chúng trời, lên đến các thiên vương, theo chí nguyện mà mình hướng đến, đều khiến họ quay về Phật đạo. Không nghĩ đến các điều ác, lặng im không nói (?), vì có thể ngợi khen đức lớn của Bồ Tát. Kiền-trắc có sức mạnh, cất tiếng hí vang; chư thiên che chở bằng tiếng nói êm dịu: 'Kiền-trắc chở bậc Đại Thánh của đời, hãy đi mau, đừng lay động; không sợ hãi nạn của các ác thú. Bậc Hộ Thế cưỡi ngươi, hãy một lòng vui mừng mà bỏ thân súc sinh; đừng làm tổn hại bậc Đạo sư. Ánh sáng của Đạo sư là vì hết thảy; ngươi ắt được độ, đừng còn luân chuyển nữa.' Lại có ở cõi sắc (?) trăm nghìn ức chư thiên quấn quýt dưới chân, thấy ngựa Kiền-trắc giữa hư không chở Bồ Tát. Đường sá được sửa sang đẹp đẽ vô cùng, làm lan can báu đủ các kiểu, đốt hương trời danh tiếng. Đó là phúc đời trước của Kiền-trắc. Chư thiên cõi Đao-lợi (cõi trời thứ hai của cõi dục, do Đế Thích cai quản) vây quanh bên thái tử, tấu nhạc trời vui vẻ.

 "Thưa Cù Di, xin đừng buồn, hãy yên lòng vui vẻ, chẳng bao lâu sẽ được gặp ngài. Bậc cao nhất trong loài người sẽ thành Phật đạo, chư thiên vây quanh. Những gì ngài dặn trong đêm đều hợp với đạo pháp. Nay xin đừng buồn nữa. Bậc trăm phúc uy quang vượt hẳn mọi người; thấy vậy nên vui mừng, chẳng nên ôm lo. Dù ngày đêm bảy ngày ngợi khen công đức của ngài cũng không nói hết. Khi bậc Tôn ra đi, chư thiên cùng tiến bước không sao kể hết. Lợi ích của phi nay không thể nói xiết, vì đã từng phụng sự bậc chí thánh rạng ngời này; nhờ đó chuyển thành tâm niệm hướng về đạo vô cùng. Chẳng bao lâu phi cũng sẽ thành bậc cao nhất trong loài người."

 Vua nhớ Bồ Tát không rời trong lòng, vừa muốn mời ngài về, lại nhớ lời A-di xem tướng: ở nhà làm Chuyển luân thánh vương, bảy báu tự nhiên đến, làm chủ bốn thiên hạ, có nghìn người con dũng mãnh; nếu xuất gia học đạo, ắt thành chính giác, là bậc Đại Thánh vô thượng, dùng báu bảy giác ý (bảy yếu tố giác ngộ: nhớ đúng, chọn pháp, tinh tiến, hoan hỷ, nhẹ nhàng, định, buông xả) mà dạy dỗ kẻ ngu tối ở mười phương ba cõi, làm cho người chưa giác ngộ được tỉnh ngộ; ắt ngài không chịu về. Vậy nên sai người hầu cận cúng dường, che chở ngài.

 Vua cho triệu tập khắp các đại thần và những người sáng suốt có trí, nói: "Các khanh ở nhà có con trưởng, bồng cháu, cùng nhau vui vầy, chẳng nghĩ đến nỗi lo của ta. Ta có một người con, tướng mạo kỳ lạ, thánh thiện thông đạt, vượt hẳn mười phương, lẽ ra sẽ cai trị bốn thiên hạ; một sớm chia lìa khó gặp, vào chốn núi sâu hang thẳm tuyệt không bóng người, chịu khổ ách, lạnh nóng, đói khát, cùng quẫn nguy nan mà không ai hay biết. Hãy chọn trong con em các đại thần lấy năm người, đuổi theo hầu hạ. Nếu giữa chừng bỏ về, ta sẽ diệt năm họ nhà các ngươi." Năm người vâng lệnh vua, vào núi tìm để hầu hạ. Bồ Tát cứ tiến sâu vào núi, năm người đuổi theo không kịp, tự nghĩ: "Đây là người ẩn dật, đi không chọn đường, đường nào mà theo được? Nếu muốn quay về thì ắt bị diệt dòng; chi bằng ở lại đây." Chỗ năm người dừng lại, trái ngọt suối ngon đều đầy đủ tươi tốt, cây cối um tùm, không thiếu thứ gì.

 Bồ Tát rời nước, uy đức thánh thiện vô hạn, tự nghĩ: "Ta muốn làm sa-môn (người xuất gia tu hành), chí ở nơi tịch tĩnh." Ngài giữ oai nghi lễ tiết, đi đến bên khe suối trong núi rồi dừng ở đó. Thiên vương biết ý ngài, một vị trời bay đến dâng dao; Đế Thích nhận tóc của ngài, thế là ngài thành sa-môn. Nhục kế (khối thịt nổi trên đỉnh đầu, một trong ba mươi hai tướng tốt của Phật) khi ở nhà người ta không biết đến (?). Bồ Tát mặc áo trang nghiêm hiện ra bậc nhất, tay cầm ứng khí (bát xin ăn của người tu), suy nghĩ không vọng niệm, vào thành La-duyệt-kỳ (thành Vương Xá, kinh đô nước Ma-kiệt-đà) để phân vệ (đi khất thực, xin ăn).

 Dung sắc ngài sáng rỡ như vàng tía chói lọi, thân to cao trượng sáu (khoảng gần bốn mét), có ba mươi hai tướng tốt. Muôn dân đều đến ngắm dung nhan, mắt nhìn không chán; ngài đi đến đâu, mọi người theo đến đó. Từ xưa đến nay chưa từng thấy nghe một bậc thần nhân chân thật, thánh thiện thông đạt như vậy, ánh sáng chiếu khắp. Trời người đều khởi ý nghĩ tìm hiểu gốc ngọn của ngài; muốn bố thí đồ ăn mà không biết (?). Bồ Tát không ưa các việc nhà cửa. Mọi người chỉ thấy bậc tôn quý trong loài người chẳng khác gì trời, bèn đến tâu với vua Bình Sa (vua nước Ma-kiệt-đà): "Đại vương hãy vui mừng, nay được lợi lớn: Phạm thiên tự xuống đến nước ta khất thực." Có người lại nói: "Đó là Thiên Đế Thích." Có người nói: "Đó là vua trời Diệm." Có người nói: "Đó là trời Đâu-thuật, trời Vô Kiêu Lạc." Có người nói là vua trời Hóa Tự Tại. Có người lại nói: "Đó là vua Mặt Trời, Mặt Trăng, là thần vương Duy-ma (?)."

 Vua nghe vậy vui mừng vô lượng, liền sai sứ giả đi xem Bồ Tát đi về đâu. Không có ai cúng dường nên ngài không được thức ăn, liền ra khỏi thành. Sứ giả theo dõi thấy ngài ngồi bên khe suối trong núi, uy thần tốt lành như núi vàng tía. Sứ giả liền về tâu vua Bình Sa: "Ngài ngồi bên khe suối trong núi." Vua nghe vậy, sai bên ngoài sửa soạn xe, cùng các quan đến bên khe suối. Từ xa thấy ánh sáng uy thần của Bồ Tát, sáng như mặt trời, vua liền xuống xe, cung kính chắp mười ngón tay cúi đầu lạy chân. Thấy hình dáng Bồ Tát như núi Tu-di, ngồi kết già phu tọa (ngồi xếp bằng, hai bàn chân đặt ngửa trên hai đùi), vua càng thêm kính, quy y, nhún lời hạ ý mà thưa chuyện.

 Vua nói: "Thưa thái tử, ngài sinh ra có nhiều điều kỳ lạ, tướng mạo rực rỡ, đức sánh trời đất, lẽ ra sẽ làm vua bốn thiên hạ, làm Chuyển luân vương; bốn biển đều ngóng trông các báu thần đến. Sao lại bỏ ngôi trời mà buông mình nơi núi rừng đầm bãi? Nếu thái tử không thích nước mình, xin đem nước hèn mọn của tôi dâng lên ngài ở, dạy dỗ dân chúng, ai nấy được yên chỗ; năm thú vui để tự vui, xin ngài nhận cho, đừng khước từ tấm lòng chí thành."

 Bồ Tát đáp: "Ta đã hiểu từ lâu rằng hết thảy đều vô thường (không bền, luôn thay đổi), bỏ ngôi vị trời đất chẳng còn gì đáng ham, vì vậy xuất gia làm sa-môn. Ta thấy kẻ trẻ thơ rồi đều về già lão, sắc mặt phai tàn, mặt nhăn da chùng. Đất nước của cải hết thảy như huyễn hóa. Tình dục nhiều hoạn nạn như thuốc độc pha trộn, khiến rơi vào địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh; người trí ghét bỏ, kẻ ngu tham đắm. Ta bỏ tham dục như nhổ bỏ nước mũi nước bọt. Thân như trái cây, chẳng bao lâu sẽ rụng; cũng như đám mây nổi, trong chốc lát đã tan. Nó nhỏ nhiệm không hay biết, thoắt cái đã qua; có nỗi lo hư hoại, không được yên lâu. Người ta ham dục là tự đốt thân mình; tham dục không biết chán, như uống nước mặn, vì thế mà chuốc khổ. Kẻ ngu không hiểu, cho đó là vui; người sáng suốt quán dục như đám bọt nước. Bậc thánh hiền vô lậu (không còn phiền não) chỉ vui với chính niệm về Pháp; đầy trí tuệ nên mới chán ái dục. Người tham đắm thói tục không thấy được cội nguồn, không hiểu được bản tính vốn trong sạch.

 "Xin vua hãy quán thân này không có gì bền chắc; đi đến đâu cũng luôn tự mê lầm, không thể phân biệt; thân không có cái ta. Ta đã bỏ trăm nghìn người con gái đẹp như ngọc, tâm không tham đắm, không ham vinh hoa ở đời; điều ta suy nghĩ bậc nhất là muốn thành Phật đạo. Hiếm có người ưa đức như ưa sắc đẹp; chỉ bậc thánh hiểu đạt mới xem sắc đẹp như phân, thấy được sự chân thật của đạo. Dẫu có cha mẹ, vua quan, phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn), trưởng giả (người giàu có, có đức trong xã hội), cư sĩ (người tại gia) và vợ con, khi thân mắc bệnh nặng, họ cũng không thể chia sẻ cho mình bớt khổ. Kẻ sĩ trong nước, chức vị cao, vàng bạc bảy báu, có ích gì cho mình? Mặt trời soi khắp thiên hạ mà không ích gì cho người mù. Ta quán ba cõi hết thảy đều vô thường, vui ít khổ nhiều, thân chẳng phải của ta, ở đời như ở trọ, khó ở lâu được. Ta thấy như thế nên xuất gia làm tỳ-kheo, không ham vinh hoa ở đời. Ca-duy-la-vệ là đất nước bậc nhất, là chốn của Chuyển luân vương, mưa gió thuận thời, muôn dân đông đúc thịnh vượng, hòa vui yên ổn nhất; vậy mà ta không ham vui, rời nhà để học đạo."

 Vua nói: "Hay thay! Tôi được lợi lớn mới gặp được bậc chí thánh. Chí tôi ở việc đời nên không biết đến nghĩa sâu xa, vì thế muốn mời mọc một người không còn dục vọng. Nếu ngài thành Phật, xin thương nhớ đến tôi; khi ngài là Pháp chủ, xin độ thoát cho tôi. Tôi gặp được bậc Thập lực (Phật, bậc có mười năng lực trí tuệ đặc biệt), đời trước còn sót phúc lành nên được thấy bậc Đại Thánh, xin gieo mình quy y." Vua lạy dưới chân Bồ Tát, đi vòng bên phải ba vòng, rồi cùng các quan lên xe về nước.

 Hết quyển thứ tư của kinh Phổ Diệu.

 Kinh Phổ Diệu, quyển thứ năm.

 Đời Tây Tấn, Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) người Nguyệt Chi (một dân tộc ở vùng Trung Á) là Trúc Pháp Hộ dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video