Quyển một
Y phạm (khuôn phép, gương mẫu của nghề y)
Họ Từ trong sách "Y thống" nói: Ngày xưa nghề y có mười bốn khoa, trong đó có khoa Tỳ vị (khoa chữa bệnh về tỳ và vị, tức bộ máy tiêu hoá theo Đông y), nay khoa ấy đã mất. Trong kinh Đạo tạng (bộ tổng tập kinh sách của Đạo giáo) nói khá nhiều về điều này. Từ đời Tống, Nguyên trở đi (?) (chỗ này nguyên văn có lẽ sót chữ), kế đến khoa Yết hầu khẩu xỉ (chữa họng, miệng, răng), kế đến khoa Sang dương (chữa mụn nhọt, lở loét; tức ngoại khoa ngày nay), kế đến khoa Chính cốt (nắn chỉnh xương), kế đến khoa Kim thốc (chữa vết thương do đao kiếm, mũi tên), kế đến khoa Dưỡng sinh (tức các phép của giới tu dưỡng ngày nay như đạo dẫn (phép vận động co duỗi thân thể kết hợp điều hoà hơi thở), xoa bóp, nuốt khí), kế đến khoa Chúc do (chữa bệnh bằng khấn vái, bùa chú). (Kinh nói: "Người bệnh có thể chuyển đổi tinh thần, biến đổi khí thì chỉ cần chữa bằng chúc do là xong". Tức là bùa chú, cầu cúng giải hạn của Đạo giáo ngày nay.)
Triều ta (nhà Thanh) cũng chỉ lấy mười ba khoa, còn khoa Tỳ vị thì rốt cuộc không ai nối lại. Sách "Loại kinh" nói: Nghề y có mười ba khoa, là Đại phương mạch (nội khoa người lớn), Phụ nhân (khoa đàn bà), Thương hàn (khoa chữa các bệnh sốt do ngoại tà, nhất là do khí lạnh xâm nhập), Sang dương, Châm cứu, Mắt, Miệng răng, Họng, Tiếp cốt (nối xương), Kim thốc, Án ma (xoa bóp), Chúc do (?) (nguyên văn chỉ kể mười hai khoa). Nay khoa xoa bóp và khoa chúc do đã thất truyền. Hai thuyết hơi khác nhau. Còn mười ba khoa đặt ở Thái y viện (cơ quan y tế của triều đình) thì giống thuyết của "Loại kinh", xem kỹ trong "Minh sử". Tôi xét: gần đây có người chuyên làm khoa tai, thế là lại có thêm một khoa ngoài các khoa kể trên.
Kim Nhuận Hoàn, tên Kha, là danh y ở Tiền Đường, chữa những chứng cực khó cực nguy mà vẫn thong thả xử lý. Ông thường nói: "Danh y ngày xưa có người tên Hoà, có người tên Hoãn (hai danh y nước Tần thời Xuân Thu; "hoà" nghĩa là ôn hoà, "hoãn" nghĩa là thong thả), vội vàng để làm gì?" Câu này có thể làm lời răn chữa bệnh cho những thầy thuốc tầm thường.
Những nhà làm thuốc năm đời: đời Bắc Tề có Từ Chi Tài, đời Nguyên có Nguy Diệc Lâm, triều ta có Trần Trị (người Hoa Đình). Những nhà làm thuốc ba đời: đời Tống có Trương Cảo, Trần Tự Minh, Nghê Duy Đức, Lục Sĩ Long là nổi tiếng nhất. Gần đây cũng nhiều nhà nối đời làm nghề này; họ Hà ở núi Bắc (?) huyện Thanh Phố, tên Tự Nguyên, đến nay đã hai mươi bốn đời.
Trương Tử Hoà nói: "Người xưa tôn thầy thuốc như bậc thầy, nên đạo y được thịnh hành. Nay coi thầy thuốc như đầy tớ, nên đạo y bị bỏ phế. Kẻ có chí lấy làm xấu hổ mà không học; người bệnh cũng chẳng chọn ai giỏi ai dở, đối đãi như nhau cả. Thường thấy các quan y (thầy thuốc làm quan) đón đưa quan trên, đứng trước ngựa mà vâng dạ chào hỏi, thật đáng xấu hổ. Vì thế người thông xưa hiểu nay ít đi, còn việc thầy truyền cho trò cũng dứt hẳn."
Than ôi! Quan y đứng trước ngựa vâng dạ mà đã cho là đáng xấu hổ! Quan lại ngày nay xu nịnh cấp trên, những chuyện đáng xấu hổ còn hơn thế nhiều, huống chi thầy thuốc? Trần Tải Am ở Sơn Âm chữa khỏi bệnh cho quan huyện mình, quan định tiến cử lên cấp trên để ông làm quan y ở phủ, ông cố từ chối; quan lại định ghi tên ông vào sổ công trạng để ông bỏ nghề y ra làm quan, ông lại cố từ chối. Đó thật là hơn người rất xa.
Người làm thuốc thường được sống lâu. Kể sơ qua: đời Nguỵ có Hoa Đà hơn trăm tuổi, Ngô Phổ hơn chín mươi; đời Tấn có Cát Hồng tám mươi mốt; đời Bắc Tề (?) (nguyên văn chép sai chữ) có Từ Chi Tài tám mươi; đời Bắc Chu có Diêu Tăng Viên tám mươi lăm, Hứa Trí Trang (?) tám mươi; đời Đường có Tôn Tư Mạo hơn trăm tuổi, Chân Quyền một trăm lẻ ba, Mạnh Sằn chín mươi ba; đời Tống có Tiền Ất tám mươi hai; đời Kim có Lý Khánh Tự hơn tám mươi, Thành Vô Kỷ hơn chín mươi; đời Nguyên có Chu Chấn Hanh bảy mươi tám; đời Minh có Đới Nguyên Lễ tám mươi hai, Uông Cơ bảy mươi bảy, Trương Giới Tân bảy mươi tám; gần đây có Từ Linh Thai, tên Đại Xuân, bảy mươi chín; Diệp Thiên Sĩ, tên Quế, tám mươi. Bởi đã tinh thông y học thì ắt thấu được lẽ của tính mệnh, biết rõ cách nuôi dưỡng thân thể cho thích hợp, nên giữ được trọn tuổi trời.
Diệp Thiên Sĩ chữa cho một người họ Kim bị nôn mửa mấy năm, dùng thuốc tả can an vị (thuốc làm dịu khí gan đang thái quá, làm yên dạ dày) hơn một năm, người bệnh suýt chết. Từ Linh Thai xem bệnh, bảo đó là chứng súc ẩm (nước dịch ứ đọng trong cơ thể), lập cho một phương thuốc, bệnh khỏi ngay. (Xem sách "Từ phê Lâm chứng chỉ nam".)
Tiết Sinh Bạch chữa cho Thái Phụ Nghi: ngày hè, Thái từ ngoài về, ngã một cái không dậy nổi, hơi thở thoi thóp, miệng mắt đều nhắm, sáu bộ mạch (mạch bắt ở ba vị trí trên cổ tay hai bên) đều trầm (chìm sâu, phải ấn mạnh mới thấy). Người vợ trẻ (?) khóc bên cạnh, họ hàng bạn bè đã bàn chuyện hậu sự. Tiết bảo đó là chứng đàm quyết (ngất lịm do đờm làm tắc), không cần kê đơn, tạm đổ cho uống Độc sâm thang (thang chỉ có một vị nhân sâm). Mọi người nhìn nhau không ai dám quyết. Có một người họ Phù, người Thường Thục, mở hiệu thuốc ở Phong Kiều, bèn mời vào xem. Phù nói: "Đây là trúng thử (bị khí nắng nóng mùa hè làm hại), không thể dùng sâm, nên uống thuốc thanh tán (thuốc mát, làm tan tà khí ra ngoài)." Mọi người thấy hai ý kiến trái nhau, lại nhìn nhau không dám quyết. Thầy dạy học trong nhà là Phùng Tại Điền nói: "Tôi nghe nói Lục nhất tán (thuốc bột gồm sáu phần hoạt thạch, một phần cam thảo) trừ được tà khí nắng nóng, sao không thử trước?" Mọi người đều cho là phải. Liền lấy ống sậy đổ thuốc vào, quả nhiên người bệnh dần tỉnh. Phù lại cho uống thuốc giải nắng nóng, bệnh khỏi hẳn. (Xem sách "Thính vũ hiên tạp ký" của Từ Hối Đường.)
Diệp và Tiết là những lương y của một thời mà còn không tránh khỏi sai lầm, huống chi người khác? Mới biết nghề y là nghề không thể làm được. Nhưng như ông họ Phù, xưa nay không có danh tiếng, mà chữa được bệnh do lương y chữa sai, thì nghề y tuy không thể làm mà cũng có thể làm được vậy.
Tú tài Ngô Hiểu Chinh (tên Kiếm Sâm) ở Chấn Trạch kể rằng: thời Càn Long, đất Ngô Môn (Tô Châu) có dịch lớn, phủ lập y cục (trạm chữa bệnh) để cứu giúp người nghèo, các danh y mỗi ngày đến đó một lần.
Có một người phu canh đêm, mình mẩy mặt mũi phù thũng, khắp người màu vàng trắng, đến y cục xin chữa. Tiết Sinh Bạch đến trước, xem mạch rồi xua đi, nói: "Thuỷ thũng (phù do nước ứ) đã nặng, không chữa được." Người bệnh vừa ra thì Diệp Thiên Sĩ đến, từ trong kiệu nhìn từ xa, nói: "Ngươi chẳng phải người phu canh đêm sao? Đây là bị nhiễm độc từ dây hun đuổi muỗi, hai thang là khỏi." Rồi kê đơn cho. Tiết vì thế tái mặt, nhân đó mới có chuyện (Tiết) đặt tên "Tảo Diệp trang" (trang quét lá — chữ "Diệp" là họ của Diệp Thiên Sĩ) và (Diệp) đặt tên "Đạp Tuyết trai" (phòng giẫm tuyết — chữ "Tuyết" là tên thật của Tiết Sinh Bạch). Hai người đem danh tiếng lớn ra chèn ép nhau là bắt đầu từ việc này. Chuyện ấy nghe từ một thầy thuốc họ Cố ở đất Ngô, Cố nghe từ thầy mình, mà thầy ông thì tận mắt chứng kiến.
Từ Linh Thai trong bài "Bàn về việc danh y khó làm" nói: Danh y giá cao, bệnh nhẹ thì người ta không mời ngay, đợi đến khi bệnh nguy kịch, các thầy thuốc đều bó tay, mới tìm đến. Vì thế người ta mong mỏi rất thiết tha, trách móc rất nặng nề, như thể danh y thật nắm quyền sống chết của người. Nếu biết bệnh ắt chết, báo cho hạn chết rồi từ chối ra về thì còn tránh được trách cứ. Nếu bệnh còn một tia hy vọng sống, mà dùng thuốc nhẹ cho xong trách nhiệm, khiến người bệnh hết đường sống, thì lòng không yên; còn dùng thuốc mạnh để liều một trận sống mái (nguyên văn: đánh một trận tựa lưng vào thành), lỡ có biến thì lời chê bai nổi lên như ong vỡ tổ, bao nhiêu trách nhiệm chữa sai của những người trước đều đổ về một mình. Cho nên danh y chữa bệnh khó gấp đôi thầy thuốc thường.
Đây là lấy chính thân mình ra mà nói, vẫn là nói cho bậc danh y thật sự. Còn những thầy thuốc thời thượng được tiếng hão, đã không có thực học lại rất tham, hễ ai đến cầu là xem bệnh cho hết. Với người đem tiền nhiều đến mời thì khi xem bệnh còn kỹ lưỡng, thận trọng; với người trong làng xóm lân cận, ứng phó qua loa, chỉ cốt cho xong việc nhanh, chẳng để tâm chút nào. Trước đây tôi có một người em trai và một người con trai đều bị danh y cho thuốc sai mà chết. (Em tôi là Dĩ Hạo, tết Trung thu ngắm trăng ngủ muộn, hôm sau sợ lạnh phát sốt, thầy nhầm cho là cảm lạnh, dùng quế chi, cát căn, phòng phong..., khiến tà khí (yếu tố gây bệnh) hãm vào bên trong, tinh thần mê man, mà không biết đó thật ra là chứng phục thử (khí nắng nóng mùa hè ẩn nấp trong người, đến thu mới phát). Con tôi là Bảo Chương bị chứng nội phong (phong sinh ra từ bên trong cơ thể, như do âm huyết suy, gây co giật, choáng váng), thầy nhầm là ngoại phong (phong tà từ bên ngoài xâm nhập), dùng toàn yết, ngưu hoàng..., đến nỗi bệnh biến.) Đều là do xem bệnh vội vàng, không kịp xét kỹ bệnh tình. Vì vậy người làm danh y nên tự lượng mỗi ngày xem được bao nhiêu người thì hạn định con số ấy. Nếu quá số đó thì bảo người bệnh đi thầy khác. Như vậy mới mong thong thả xem bệnh, tận tâm dùng thuốc, không đến nỗi làm hại tính mạng người.
"Phủ chí Dương Châu" nói nghề y của Trịnh Trọng Quang nối được mạch của Ngô Phổ, Hứa Thúc Vi, không kém Hoạt Thọ. "Huyện chí Giang Đô" xếp ông vào "truyện Đốc hạnh" (truyện những người có đức hạnh chân thành), "Nghi Chinh tục chí" tuy xếp vào mục "Phương kỹ" (những người làm nghề chuyên môn như thuốc, bói) nhưng chỉ khen bằng những lời chung chung. Thái sử công (Tư Mã Thiên) viết truyện cho Biển Thước và Tư Mã Quý Chủ đều kể kỹ tài nghề của họ, bởi người nhờ tài nghề mà được lưu truyền, không kể kỹ tài nghề thì chẳng bằng đừng chép người ấy. Lời bàn đó hợp nhất với điều cốt yếu của việc viết sách. Văn nhân gần đây viết truyện cho thầy thuốc thường khen bằng lời suông, không kể lần lượt những ca chữa có hiệu nghiệm; hoặc có kể ca chữa mà không ghi rõ phương án (đơn thuốc và diễn biến bệnh), đều là chưa biết thể lệ của việc ghi chép.
Tiên sinh Vương Phong Đình, tên Hữu Lượng, viết tiểu truyện Diệp Thiên Sĩ, nói từ mười hai đến mười tám tuổi, Diệp đã đổi mười bảy thầy. Nghe ai giỏi chữa chứng gì, liền đến làm lễ học trò rất cung kính, học được nghề rồi thì bỏ đi, nên gom được cái hay của mọi người mà thành danh. Hay thay! "Học thêm nhiều thầy, ấy mới là thầy của ta" (thơ Đỗ Phủ), tài nghề tinh thông chẳng phải là lẽ đương nhiên sao?
"Phủ chí Thiệu Hưng" chép: ông nội của Kim Lan, quan thái thường (quan coi việc lễ nghi của triều đình) ở Sơn Âm, tên là Lộ, tinh thông nghề chữa bệnh trẻ con, suốt đời không tính tiền lời, không tránh nóng lạnh, không ưu tiên nhà giàu rồi mới đến nhà nghèo. Tục đất Việt (vùng Chiết Giang), thầy thuốc phần nhiều đi lại bằng kiệu; ông Lộ hơn tám mươi tuổi vẫn đi bộ, nói: "Ta muốn cho nhà nghèo được nhờ chút ơn đỡ nửa quan tiền (?)." Lại có Tôn Tiếp Hoà ở Sơn Âm, tha thiết với chí cứu đời, chuyên tinh nghề Kỳ Hoàng (nghề y; lấy tên Kỳ Bá và Hoàng Đế, hai vị tổ của y học), người đến chữa không kể giàu nghèo, ông đều xét kỹ tỉ mỉ, tra cứu sách thuốc, gần như bỏ cả ăn ngủ. Những người này đều có thể làm khuôn mẫu cho nghề y (?).
Làm thầy thuốc mà không hiểu biết rộng thì không chữa được những chứng nghi nan (khó chẩn đoán), xin kể sơ hai việc để làm chứng. Ở Quảng Đông, con gái một người họ Lã bị mẹ kế là Doãn thị ghét bỏ; Doãn thị giả vờ thương, giặt áo cho cô, lén mài gỗ long não thành bột, trộn vào hồ bột gạo để hồ quần áo cô. Cô mặc vào ngứa không dứt, khắp người nổi cộm, rất giống bệnh phong (bệnh hủi). Mời thầy chữa, năm trời không khỏi. Người đến hỏi cưới tuyệt không ai đến nữa, nhà sắp đưa cô vào trại phong. Ông Lã không nỡ, lại mời danh y họ Trình chữa. Trình xem mạch, xét sắc mặt, thấy mặt không có vết loang đục, tay gãi da không ngớt, liền nói: "Đây ắt là do quần áo có độc." Bảo lấy áo đem giặt, hồ lắng xuống đáy nước, màu vàng đen mà mùi hăng gắt. Trình nói: "Đây là do mạt long não giã thành bột làm hỏng da thịt; ắt là người giặt áo bỏ thuốc vào, chứ không phải bệnh phong. Bỏ áo đi, đừng mặc, bệnh tự khỏi." Làm theo lời ấy, quả nhiên đúng. Ông Lã tra hỏi biết rõ sự tình, bèn đuổi Doãn thị đi. (Việc này xem trong sách "Ái lâu thặng lãm" của Âu Tô ở Đông Hoản.)
Con gái nhà họ Vương, bà con của tôi, khắp người nổi mụn đỏ, đau ngứa không thôi, ăn uống giảm sút. Mời thầy xem, cho là mụn nhọt, chữa mấy tuần không khỏi. Sau mời danh y Trương Mộng Lư chữa, ông xem đi xem lại mấy lần, nói: "Đây ắt là bị rệp cắn, không cần chữa." Về xem màn, gối, nhặt bỏ vô số rệp, quả nhiên khỏi.
Quyển một
Y giám (tấm gương soi của nghề y — những bài học để răn)
Hồng Ngu Lân ở Lâm Hải trong "Nam Sa văn tập" viết: Nhà tôi có người làm công coi việc, vì làm lụng vất vả mà nôn ra máu mấy thăng (thăng: đơn vị đo dung tích, khoảng một lít), mời thầy xem, thầy dùng xuyên liên (hoàng liên đất Tứ Xuyên), nhân sâm, đại [hoàng] (?)... (Tôi nói:) "Thế là làm cho mau chết." Vội bảo đừng uống thuốc, cho ăn cháo gạo cũ, thức ăn đậm đà, để ngủ nghỉ ăn uống mấy ngày, chưa đầy mười ngày đã khoẻ mạnh như cũ. Bởi người lao khổ chưa từng được hưởng miếng ăn ngon, được vài sớm tối yên ổn, như thế còn hơn thuốc tốt nhiều, khỏi bệnh là phải. Lại có người khiêng kiệu xưa nay không bệnh tật, bỗng đau lưng, bụng đầy không ăn được, thầy cho thuốc đại bổ, đêm ấy đau lưng càng dữ, bụng chướng to, thở gấp, sắp chết. Hôm sau thầy xem lại, nói: "Đây là trúng tên quỷ (bị quỷ bắn, tức trúng tà), thuốc không làm gì được, phải mau cúng giải." Tôi than: "Sao lại đổ tội cho quỷ! Đây là chứng trúng hàn thương thực (khí lạnh xâm vào bên trong và ăn uống không tiêu)." Cho uống hai thang lớn trừ lạnh tiêu thức ăn, đến ngày thứ ba người ấy lại khiêng kiệu như cũ. Tôi chép lại để báo cho những người đời lầm tin lang băm.
Tôi nghĩ: lầm tin lang băm là vì không rành sách thuốc, không thể không nhờ cậy thầy thuốc. Điều đáng giận là làm thầy thuốc mà không xét sâu y lý, gượng làm ra vẻ người hiểu biết, đến nỗi làm hỏng việc mà không tự biết.
Một thầy thuốc ở quận Ngô có được sách "Thương hàn cửu thập luận" của Hứa Thúc Vi, coi là sách bí truyền. Thấy sách nhiều lần dùng Ma hoàng thang, gặp lúc chữa một cô gái bị bệnh nhiệt (bệnh sốt) không ra mồ hôi, cho là biểu chứng của kinh Túc thái dương (bệnh còn ở phần ngoài cơ thể, thuộc đường kinh Thái dương ở chân — đường kinh bị hàn tà xâm nhập đầu tiên), cho uống ma hoàng, mồ hôi ra không dứt mà chết. Bởi người phương Nam ít khi bị thương hàn thật sự (bệnh do khí lạnh xâm nhập), phàm bệnh nhiệt không ra mồ hôi, dùng tía tô, hành trắng, đậu xị, bạc hà mà chữa là đủ, sao lại câu nệ phép xưa?
Chu Tử (Chu Hy) lúc tuổi già phát bệnh cước khí (bệnh chân phù, tê, yếu) (?) (nguyên văn chữ hỏng), Du Mộng Đạt tiến cử y sĩ Trương Tu Chi đến xem, Trương nói: "Phải hơi dùng thuốc công (thuốc mạnh để đánh đuổi tà), trừ chỗ ứ trệ, khí mạch mới lưu thông." Tiên sinh lúc đầu ngần ngại, Trương nài nỉ rất mạnh, bèn dùng thuốc của ông. Ban đầu dùng hoàng [kỳ] (?), túc xác (vỏ quả cây thuốc phiện)..., uống thấy hơi hiệu nghiệm, bèn dùng ba đậu, tam lăng, nga truật..., thấy khí khoan khoái, chân nhẹ, cái bệnh ăn nhiều không xuống khỏi ngực trước kia đều hết. Rồi đại tràng lại bí kết, uống thêm mấy viên Ôn bạch hoàn, đường ruột thông rồi đi tả không dứt; dùng hoàng nha, tuế đan (?) làm thang liều lớn cho uống, đều không hiệu nghiệm, đến nỗi qua đời. Thái Cửu Phong trong "Mộng táng ký" chép kỹ việc này. Xem đó thì biết người cao tuổi chữa bệnh, chớ dùng thuốc công.
Thầy thuốc họ Hồ ở huyện Tường Phù, tay nghề tinh giỏi, các quan lớn đều mến danh mời đến. Con gái một viên đô đốc (chức quan võ cấp cao) tư thông với người, tình cờ cảm lạnh, mời Hồ đến. Hồ bảo đây là mạch có thai. Viên đô đốc hỏi: "Lời tiên sinh có thật không?" Hồ nói: "Không biết chắc thì không dám nói bừa." Viên đô đốc bèn gọi con gái ra, lấy dao mổ bụng, xem thì quả đúng. Hồ kinh hãi ngất ngã, hồi lâu mới tỉnh, về ốm mấy tháng thì chết. Tài nghề của Hồ giỏi thật! Tiếc là không biết giữ gìn kiêng dè. (Tiên tổ tôi là Thu Huề công khi làm quan huyện Mật biết rõ việc này, tiên tổ mẫu là Cố thái nhũ nhân (tước phong cho mẹ, bà của quan lại) thường kể cho tôi nghe (?).)
Thầy thuốc đời nay đọc được "Nội kinh" (Hoàng Đế nội kinh, bộ kinh điển gốc của Đông y) thì ít lắm, lại có kẻ dẫn bừa lời kinh, thành trò cười. Như chữa bệnh mất ngủ, dẫn câu "thang Bán hạ truật mễ (thang bán hạ và gạo nếp kê)" cùng câu "túc sinh đại đinh" làm bằng chứng chắc chắn, hiểu thành "chân mọc đinh nhọt lớn". Họ không biết chữ "túc" ở đây nghĩa là "đủ để, có thể" (câu ấy nghĩa là "đủ sinh ra đinh nhọt lớn"), chứ không phải chỉ riêng bàn chân. Lại có kẻ chữa chứng đản ngược (bệnh sốt rét chỉ nóng mà không rét), coi câu "âm khí tiên thương, dương khí độc phát" (âm khí bị tổn hại trước, dương khí phát lên một mình) là lời của sách "Dĩ nhậm biên"; ấy là vì chưa đọc "Nội kinh", "Kim quỹ", chỉ thấy "Dĩ nhậm biên" có câu ấy mà thôi. Sơ sài quê kệch như vậy, mà đều là những người treo bầu hành nghề (mở phòng chữa bệnh) có tiếng tăm.
Nghề y quý ở chuyên môn. Thái thú (quan đứng đầu một phủ) Ngô Chương Hầu ở Hấp, tên Đoan Phủ, soạn sách "Dịch giản lương phương", trong đó bài "Khuyên người hành nghề y" nói rất thiết thực, xin chép lại: "Phép xưa hành nghề y, mỗi người có chuyên khoa riêng. Gần đây thấy bọn treo bầu hành nghề, thường hôm nay mới theo thầy mà ngày mai đã ra làm nghề, biển đề được hai thầy nội khoa, ngoại khoa truyền dạy, thậm chí kiêm chữa cả sa (sởi, ban), đậu (đậu mùa), yết hầu. Xét đến gốc rễ thì chẳng giỏi môn nào, chỉ cốt nhiều môn để vơ tiền. Há biết tư chất trời cho có hạn, sao giỏi hết được? Người bệnh không biết, thường bị làm lỡ. Từng thấy có người bị phong sa (ban sởi do phong), thầy coi là bị sơn ăn (dị ứng nhựa sơn) mà dùng nhầm thuốc mát. Lại có người bị hoả diễm đinh (một loại đinh nhọt rất độc, sưng đỏ như lửa), thầy coi là nhọt nóng thường mà dùng nhầm các thuốc phát tán (thuốc làm ra mồ hôi, đẩy tà ra ngoài), suýt nữa không chữa được. Đều là do không chuyên môn cả, sao có thể không cẩn thận?"
Ở Tô Châu có thầy thuốc họ Tào, dáng người to cao, nhiều râu, nổi danh một thời, tự nâng giá mình cao, nhà nghèo mời thường không đến. Một ông nhà giàu có con gái còn ở khuê phòng (chưa chồng), vì bệnh sai đầy tớ đi mời Tào; người đầy tớ vốn ghét Tào, (bèn nói dối) rằng cô gái đã gả chồng, nay có thai mấy tháng. Tục đất Ngô, đàn bà nhà giàu tránh mặt khách, thầy thuốc đến thì đưa tay ra từ trong màn giường cho thầy xem mạch. Tào bắt mạch cô gái, nói bừa là có thai, ông chủ hết sức kinh ngạc. Hôm sau mời thầy đến, cho con trai giả làm con gái để thầy xem, Tào lại nói có thai. Người con trai vén màn ra nhìn, nói: "Ta là đàn ông mà có thai ư? Vu cho ta còn được, vu cho em gái ta thì không thể tha!" Quát đầy tớ đánh, lại bắt ăn phân; Tào quỳ khóc xin tha, bèn bị cạo râu, lấy phấn bôi mặt rồi thả đi. Về nhà đóng cửa không tiếp khách, nửa năm không ra ngoài, danh tiếng sụt hẳn.
Bên bờ Thái Hồ có thầy thuốc chữa mụn nhọt họ Tạ, nghề tinh thuốc tốt, nhưng bụng dạ tham lam gian xảo, thường nhân lúc người ta nguy gấp mà kiếm lời. Một nông dân làng bên có mẹ bị nhọt thư (nhọt độc mọc sâu), đến xin chữa, Tạ vì người ấy nghèo mà từ chối, nhọt vỡ, bà mẹ chết. Người nông dân căm giận lắm. Tạ có võ, mấy chục người không lại gần được. Người ấy cầm dao nấp trong ruộng lúa, chờ Tạ đi ra, bất ngờ nhảy lên đâm vào lưng. Tạ lấy thuốc mình chế ra đắp chữa, sắp lành, giận người kia đâm mình, vội kiện lên huyện, theo lệ được khiêng đến để khám. Quan huyện vén áo, dùng sức mạnh quá, áo mở thì da toác, trúng gió vết thương lại vỡ mà chết. Người nông dân theo luật phải đền tội, sau gặp ân xá được sống. Hai người này y thuật đều giỏi, một người vì kiêu ngạo mà hỏng danh, một người vì tham lam mà hại thân, đều đáng làm răn, nên tôi chép cả.
Từ Linh Thai trong "Thận tật sô ngôn" nói: Lúc nhỏ thấy các thầy thuốc già đời trước, ắt xét người giàu hay nghèo rồi mới dùng thuốc, càng thấy lòng dạ nhân hậu. Huống chi lúc ấy giá sâm... (?) (nguyên văn có lẽ sót chữ). Những kẻ xưng là danh y (ngày nay) thường thích dùng thuốc mới lạ để khoe mình học rộng, chẳng tính đến giá đắt. Thậm chí bị hiệu thuốc mua chuộc, hễ xem bệnh cho nhà giàu thì ắt cho vào những vị thuốc quý đắt, để hiệu thuốc được lời; điều này càng đáng khinh.
"Phủ chí Dương Châu", trong phần biện bác "Châu chí Cao Bưu", nói: (châu chí) khen Viên Thể Am, tên Ban, bắt mạch rất nhanh; (phủ chí) cho rằng thầy thuốc bắt mạch lấy thận trọng làm giỏi, bắt mạch nhanh là việc làm cẩu thả của thầy thuốc ngoài chợ, ông Ban quyết không như thế. Than ôi! Thầy thuốc ngày nay ít ai không lấy nhanh làm giỏi, ngay người mời thầy cũng cho nhanh là tài, sao không ngẫm kỹ lời này?
Phương Nam có thuật cắt "đường lang tử" (cục cứng ở mặt trong hai má của trẻ sơ sinh, dân gian gọi là "trứng bọ ngựa"), trẻ con phải chịu hại. (Từ Linh Thai trong "Lan đài quỹ phạm" biện kỹ việc này, bảo đó chỉ là chứng đố nhũ (?); cách chữa: dùng thanh tiền (?), nguyên minh phấn ba đồng cân (đồng cân: đơn vị cân, khoảng 3,7 gam), hàn the một đồng cân, bạc hà năm phân (phân: một phần mười đồng cân), băng phiến một phân, cùng nghiền nhỏ, xát vào mặt trong hai má, mỗi ngày bốn năm lần.) Phương Bắc có thuật cắt [chữ hỏng] (?), đàn bà phải chịu hại, lan cả đến trẻ con. (Ngô Cúc Thông trong phần "Tạp thuyết" của sách "Ôn bệnh điều biện" bác rằng: chữ ấy tra trong các sách tự điển đều không có, thì làm gì có bệnh ấy?) Đó đều là những kẻ tầm thường bịa ra tên bệnh, rồi những mụ đàn bà xấu bụng truyền bí mật cách làm, mượn đó để lừa đời kiếm lợi; người sáng suốt chớ để bị mê hoặc.
Chúng ta không thể cứu khắp nỗi khổ bệnh tật của dân, thì nên truyền rộng phương thuốc hay, may ra phần nào làm trọn tấm lòng làm lợi cứu người. Thường thấy kẻ có được một phương bí truyền thì giấu kín, thậm chí mượn đó để kiếm lợi, đòi tiền nặng, thật đáng khinh ghét. Đời Đường, Bạch Hoa giấu phương chữa phát bối (nhọt độc lớn mọc ở lưng), bèn bị hổ vồ. Tưởng Tử Viên ở Hấp giấu phương giải độc thạch tín, rốt cuộc bị âm phủ trừng phạt. Đều đáng làm gương.
Nữu Canh Mai ở Ô Trình, tên Phúc Nùng (?), từ chức trung thư (quan soạn thảo văn thư ở Nội các) làm đến chức lang trung (quan cấp trưởng ty ở các bộ), ở kinh đô hơn mười năm, ai cũng mến phục. Tháng ba năm Hàm Phong thứ tám, ông tình cờ bị chứng phong ôn (bệnh sốt mùa xuân do phong và nhiệt gây ra), sợ lạnh bắt đầu từ chân, dần lan khắp tay chân, mình nóng, mạch phù (mạch nổi, đặt nhẹ tay đã thấy), rêu lưỡi trắng. Thầy thuốc cho là phong hàn (cảm gió lạnh), dùng sài hồ, cát căn, phòng phong, thương nhĩ tử..., đến nỗi thần trí mê man, vật vã, quyết lạnh (chân tay giá lạnh, ngất lịm), rêu lưỡi vàng, đại tiện bí. Đổi thầy dùng thạch cao, đại hoàng..., bệnh càng nguy kịch. (Các thầy thuốc đều là người có tiếng ở kinh đô mà sai trái đến thế.) Lại đổi thầy dùng Lý âm tiễn, Phục mạch thang..., rốt cuộc không cứu được mà mất, mới năm mươi sáu tuổi. Canh Mai là con rể của cậu tôi, tiên sinh Chu Ngu Đường, hiếu học, phẩm hạnh đôn hậu, phong thái ung dung, ai cũng bảo sẽ được sống thọ và lên chức cao, thế mà bị lang băm làm hại, thật đáng tiếc!
Tôi thấy các chứng phong ôn, thấp ôn (bệnh sốt do thấp và nhiệt kết hợp), hễ dùng thuốc phong để thăng đề (đẩy khí lên, phát tán ra ngoài), thì nhiệt ẩn bên trong hãm vào tâm bào (màng bọc tim, theo Đông y là nơi che chở thần trí), không ai không mê man, quyết nghịch (chân tay giá lạnh, ngất) mà chết. Lúc ấy nếu dùng ngay Thanh doanh thang, Chí bảo đan, Tử tuyết đan..., rửa sạch nhiệt ở bên trong (?), thì còn cứu vãn được một phần vạn. Nếu nhận lầm là chứng kinh phủ Dương minh (chứng nhiệt thịnh ở đường kinh Dương minh và ở ruột, dạ dày), sai rồi lại sai, thì hết đường sống.
Làm việc nên thong thả, kỹ càng, cẩn thận; làm thầy thuốc lại càng phải cẩn thận. Không chỉ xét bệnh phải như thế, mà kê đơn cũng không được muốn nhanh mà gây lầm lỡ. Một thầy thuốc ở Hàng Châu chữa bệnh nhiệt, dùng sừng tê giác bảy phân, viết nhầm thành bảy đồng cân, người bệnh uống xong đau ngực, thở gấp mà chết. Nhà bệnh định kiện lên quan, phải đút tiền nặng mới thôi. Một thầy thuốc khác chữa chứng thử (bệnh do nắng nóng mùa hè) đã dùng Lục nhất tán lại dùng thêm hoạt thạch (trong khi Lục nhất tán vốn đã có hoạt thạch), uống không hiệu nghiệm, bị nhà bệnh mắng nhiếc thậm tệ. Đều do sơ suất mà mắc lỗi.
Phép chữa ung thư (nhọt độc; "ung" là nhọt nông, "thư" là nhọt sâu) không được dùng dao một cách dễ dãi; phép rạch tháo mủ, châm chữa bệnh, ắt trước phải xét tinh tường huyệt đạo (các điểm và đường đi của kinh mạch trên cơ thể), hơi bất cẩn là hại người. Có những việc đã qua đáng làm gương. Ở thành Hàng Châu có người làm việc thiện, lập y cục mời thầy cứu chữa người nghèo, thầy ngoại khoa họ Lý cũng ở trong đó. Một nông dân chân mọc nhọt, Lý mổ trúng gân lớn, người ấy thành tàn phế, người nhà nông dân đánh Lý suýt chết. Làng tôi có thầy thuốc dạo chữa bệnh hen cho một người, đâm kim xuyên ngực, trúng tim, chết ngay tức khắc, thầy thuốc trốn đi ngay trong ngày.
Học sĩ Chu Mân Phàm ở Ô Trình, tên Học Nguyên, tài văn chương đẹp đẽ. Năm Hàm Phong thứ chín, trong kỳ đại khảo (kỳ thi sát hạch các quan Hàn lâm), ông đỗ hạng nhất, xếp thứ hai, từ chức biên tu (quan biên soạn ở Hàn lâm viện) được thăng thị giảng học sĩ (quan Hàn lâm lo việc giảng sách), rồi gặp tang cha, về quê. Năm thứ mười một, ông lánh loạn ở phía nam sông Thiều; mông ông có khối u đã nhiều năm. Vì đi đứng ngồi nằm bất tiện, ông đến nhờ thầy chữa nhọt họ Phí ở Lăng Hồ chữa. Phí bảo có thể dùng thuốc phá khối u đi, cho dùng Tam phẩm nhất điều thương (thuốc dạng que có thạch tín, cắm vào để ăn mòn khối u), đau dữ dội mấy ngày, chỗ bệnh lở loét, thịt lật ra như hoa; lại cho uống Ngũ hổ tán, thuốc gồm rết, bọ hung, toàn yết (con bọ cạp nguyên con)..., uống xong người mỏi mệt, thần trí mê muội, rồi chết đột ngột, mới bốn mươi tuổi.
Năm trước tôi dạy học ở thành Hồ Châu, rồi ở trọ kinh đô, thường cùng Mân Phàm bàn văn nghệ, luận thời thế, sớm tối quên mệt. Nay nghe tin ông mất, tôi căm giận cái độc ác của lang băm chẳng khác gì giặc cướp, nên ghi lại ở đây để tỏ nỗi đau. (Năm ấy tôi lánh nạn ở Liễu Ti, có cô hàng xóm Trần Quế Thư tay mọc nhọt độc, cũng bị Phí mổ trúng gân, đau lắm, vết thương không liền miệng, đến nhờ tôi chữa mới khỏi. Đại khái thầy chữa nhọt đời nay đều theo phép chữa của sách "Ngoại khoa chính tông", chuyên dùng cách mạnh bạo cưỡng ép, hại người rất nhiều, người học nên lấy đó làm răn.)
Quyển một
Thận tật (cẩn thận với bệnh tật)
Vương Thúc Hoà trong phần "Tự lệ" của sách "Thương hàn luận" (sách bàn về các bệnh sốt do ngoại tà, nhất là do khí lạnh) nói: Phàm người có bệnh mà không chữa ngay, nhịn chịu mong tự khỏi, đến nỗi thành bệnh cố tật (bệnh lâu năm khó chữa). Trẻ con và đàn bà con gái lại càng nặng thêm. Khi khí trời trái thường thì nên nói sớm, tìm cho ra nguồn gốc tà khí (yếu tố gây bệnh), lúc tà còn ở thấu lý (thớ da, khe giữa da và thịt — phần nông nhất của cơ thể) mà chữa kịp thời thì hiếm khi không khỏi. Người bệnh nhịn chịu, mấy ngày mới nói, tà khí đã vào tạng thì khó mà chế ngự. Từ Linh Thai trong "Y học nguyên lưu luận" nói: Phàm người hơi thấy khó chịu thì phải điều trị ngay, quyết không được coi thường là bệnh nhỏ mà để dần sâu nặng, lại càng không được gắng gượng chống chọi khiến bệnh tăng thêm, để lại tai hại vô cùng.
Khi tôi ở Thai Châu, có ông bạn đồng liêu là Vương Ngu Am tiên sinh, tuổi ngoài năm mươi, bị chứng thời cảm (bệnh cảm nhiễm theo mùa), khăng khăng giữ lời răn "không uống thuốc cũng bằng được thầy thuốc bậc trung", kéo dài mấy ngày, nhiệt tà bế tắc bên trong, thần trí mê man, người nhà mời thầy thì đã không kịp mà chết. Lại có con trai nhà họ Vương ở Tú Thuỷ, bà con của tôi, tuổi còn nhỏ, tình cờ bị mình nóng, ho; cha mẹ không để ý, mặc cho ra gió chơi đùa, ăn uống không kiêng, qua một ngày thì sởi mọc không thấu (nốt không mọc ra hết), ngực tức thở gấp, các biến chứng hiện ra đủ cả. Thầy thuốc nói nhiệt tà bị phong hàn (khí gió lạnh) chặn lại bên trong, uống thuốc không hiệu nghiệm mà chết. Đó đều là do không chữa ngay.
Sư chùa Chân Không chữa được bệnh tâm cho Quảng Tử Nguyên, bảo ông ở một mình một phòng, gạt sạch mọi vướng bận, ngồi tĩnh hơn một tháng, các bệnh đều như biến mất. Sư chùa Hải Diêm chữa được mọi chứng lao thương hư tổn (cơ thể suy kiệt do làm lụng quá sức), nôn ra máu, can lao (lao gầy khô). Vị sư này không biết "Thần Nông bản thảo", "Hoàng Đế nội kinh", chỉ giỏi sắp đặt sinh hoạt hợp lẽ, ăn uống có chừng mực; người bệnh ở trong chùa ba tháng, nửa năm, mười người khỏi tám chín. Xem đó mới biết cách giữ thân trừ bệnh, không gì quan trọng bằng vui vẻ nuôi dưỡng tính thật, cẩn thận điều độ ăn uống, chứ không thể chỉ trông cậy vào thuốc men.
Giường lò (giường xây bằng gạch, đốt lửa bên dưới) mà người phương Bắc nằm, người phương Nam dùng thì những ai có thể chất âm hư (cơ thể thiếu phần âm — tức tân dịch, máu huyết — nên dễ nóng trong) thường bị hoả khí vào sâu, hay sinh bệnh. Cử nhân Trương Hầu Phảng ở huyện tôi, tên Duy, trọ ở kinh đô, nằm giường lò lâu ngày, bèn bị ho. Thầy thuốc nhầm cho là phế hư (phổi suy yếu), cho dùng ngũ vị tử, ngũ bội tử..., đến nỗi mất mạng. Trương nghèo mà hiếu học, phẩm hạnh lại ngay thẳng cẩn trọng, chết giữa tuổi trung niên, giới sĩ phu đều thương tiếc.
Phàm người từ trên cao ngã xuống mà ngất lịm, chớ di chuyển, đợi khí huyết định lại rồi mới cứu, có người sống được. Nếu hoảng hốt dìu đỡ làm rối loạn, thì trăm người không sống được một. Con gái nhà họ Thẩm, bà con của tôi, mới mười tuổi, từ trên lầu ngã xuống đất ngất đi, vội mời thầy xem, thầy nói: "May mà chưa di chuyển, còn mong sống được, nếu không thì nguy rồi." Bèn đổ thuốc cho uống, một lúc sau dần tỉnh lại và yên ổn. Chữa người ngã bị thương, lấy nước tiểu người nấu nóng để rửa và cho uống là tốt.
Đọc "Tục danh y loại án" mới biết điều cấm di chuyển không chỉ đúng với người bị ngã, nay chép đủ ra đây. Trương Tử Hoà chữa một ông lão hơn sáu mươi tuổi bị chứng nhiệt quyết (ngất lịm, chân tay lạnh do nhiệt uất bên trong) kèm đau đầu. Vì đã dùng thuốc dũng (thuốc gây nôn) được một tháng, lại thêm dùng lửa, người ấy trước đó đã đi lỏng, tuổi cao thân mệt, ra cửa gặp nắng thì ngã lăn không biết gì. Người nhà hoảng sợ định xoa bóp vỗ đập, Trương nói: "Hoả không được làm động." Cho dùng dưa hấu, nước lạnh, mật, tuyết, một lát thì tỉnh. Bởi người bệnh tuổi cao lại bị nôn và tả thì mạch dễ loạn, trong người có lửa nóng, bên ngoài có nắng mặt trời, nên mới ngã; nếu lại làm rối thì không cứu được.
Uông Thạch Sơn chữa một người chợt ngất như chết đột ngột, không biết gì. Trước đó người ấy hơi lạnh rồi phát sốt, sắc mặt vàng như gừng, sáu bộ mạch trầm (chìm sâu), huyền (căng như dây cung) mà tế (nhỏ), ông biết đó là do trúng phong uất lâu ngày, bảo một người ôm chặt, kề miệng tiếp hơi cho, rồi từ từ đổ nước gừng nóng, cấm ồn ào, (vì) di chuyển thì khí không trở lại. Một lúc sau quả nhiên tỉnh, bồi dưỡng bằng thuốc ấm nửa tháng thì khỏi. Không riêng chứng này, phàm trúng phong (đột quỵ), trúng khí (ngất do giận dữ uất ức), trúng hàn (bị khí lạnh xâm nhập đột ngột), bạo quyết (ngất đột ngột), đều không được động bừa để làm đứt khí. "Nội kinh" nói rõ: khí trở lại thì sống. Nếu không biết mà làm rối, khí không trở lại được, người chết oan nhiều lắm.
Nguỵ Ngọc Hoàng nói: Gặp bệnh đột ngột, nhà bệnh và thầy thuốc đều nên biết điều này. Bởi bệnh đột ngột phần nhiều do hoả, làm rối thì chính khí (sức sống, sức chống bệnh của cơ thể) tan mà chết. Con gái tôi mười tám tuổi, bỗng ngất lịm, người nhà không biết điều này, xúm lại ồn ào, lại dìu sang chỗ khác, đến nỗi đã tỉnh lại tắt thở, cứu không kịp nữa. Nay chép hai ca của Trương và Uông mà ruột gan vẫn còn đau xé.
Quyển một
Bảo sinh (giữ gìn sự sống)
Tô Tử Chiêm (Tô Thức) nói: "Những việc làm hại sự sống không chỉ một, nhưng kẻ háo sắc ắt chết." Lời ấy thật sâu sắc! Sĩ đại phu khi bổng lộc chức vị đã cao, lại nghĩ đến chuyện thoả lòng sướng ý. [Đàm Luân] (?) (nguyên văn sót chữ) học phép phòng trung (thuật giao hợp nam nữ) từ Đào Trọng Văn, lúc ấy còn làm quan nhỏ, làm theo thì thấy hiệu nghiệm. Lại đem truyền cho Trương Giang Lăng (tức Trương Cư Chính, tể tướng đời Minh), rồi Trương được làm quan hiển đạt. Đàm thực hành hai mươi năm, một đêm ăn nằm với kỹ nữ mà hỏng thân, khi ấy mới ngoài sáu mươi, tự biết không qua khỏi, dặn Giang Lăng phải cẩn thận. Trương vẫn dùng thuật của Đàm không thôi, ngày càng khô gầy, cũng không đến được tuổi hạ thọ (sáu mươi) mà chết. Đàm và Trương đều là bậc vĩ nhân một thời, vẫn vì buông thả dục vọng mà mất mạng, đủ thấy sắc dục dễ làm người chìm đắm. Nếu không thoát hẳn khỏi tình dục riêng tư, lại thêm giữ mình thật vững vàng, thì làm sao khỏi bị hại!
Phàm người ta, tình dục là thứ khó cắt đứt nhất. Xem trong "Lý Trang Giản tập" đời Tống, có khách đem tặng thuốc ấm nóng, nói có thể làm mạnh nguyên dương (dương khí gốc, tức sinh lực của nam giới), ông nhân cảm mà làm thơ:
"Thầm than chỉ tổn thân thôi.
Đời người hẹn tuổi trăm năm, nam bắc theo nóng lạnh.
Anh xem nơi đồng ruộng, các cụ già phần nhiều khoẻ mạnh.
Dưới mái tranh đùa con cháu, trên gò xuân lùa trâu dê.
Nào từng biết thuốc tiên, chỉ thích mùi thơm lúa nếp, lúa kê.
Ta hơn mười năm bị đày, ngày ngày nghe quý nhân chết.
Kim đan (thuốc tiên luyện từ khoáng chất) không rời miệng, gái đẹp (?) thường ở bên.
Chân nguyên (khí gốc của sự sống) ngày ngày rò rỉ, cặn bẩn đọng trong ruột rỗng.
Tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, gió, lửa hợp thành thân thể, theo nhà Phật) chợt chia lìa, chẳng mang theo được một vật.
Giọng hát hoá tiếng ai, áo múa đổi thành áo tang (?).
Lò còn sót chu sa hình mũi tên, rương còn dư bột sừng hươu.
Vụng thay kẻ ngu ấy, tìm thuốc mãi chưa thôi.
Ta có phép thoát đời, cũng như phương bất tử.
Chống rét cần vải lụa, muốn no nhờ lúa gạo.
Đầu giường một bầu rượu, trên gối một cây đàn.
Hứng lên có khi gảy, khách đến cũng nâng chén.
Rửa nghiên bên ao trong, chép sách cạnh cửa sáng.
Hằng ngày chỉ như thế, liền thấy tháng ngày dài.
Sâm, linh (nhân sâm, phục linh) tính hoà bình, giúp lúc suy đâu dễ quên.
Cậy thuốc buông thanh sắc, như người nuôi sói dữ.
Lẽ này rất rõ ràng, lời ta há hoang đường.
Viết làm lời răn bên chỗ ngồi, gọi là chữa mù cho đời."
Đọc thơ này đủ thấy sự tu dưỡng thuần khiết, hèn chi ông ở lâu nơi đất lam chướng (vùng rừng núi khí độc) mà tinh thần không suy, sống được đến thượng thọ. Sĩ đại phu mà giữ thân được như ông, lẽ nào lại không khoẻ mạnh gặp lành? Ông lại viết thư cho Tiêu Đức Siêu rằng: "Trương Toàn Chân ở Cối Kê tìm kiếm gái đẹp, ăn đan sa, lộc nhung, phụ tử như ăn cá thịt, chỉ để thoả ham muốn. Tự cho là hưởng vinh hoa phú quý, được hời, nay thành một nắm xương khô, hời ở chỗ nào? Đến nước ấy, dù đức Thế Tôn (Phật) cùng các vị đại Bồ Tát hiện ra cũng không cứu được, há chẳng đáng thương sao!" Lời này có thể làm tiếng gậy hét vào đầu (cách thức tỉnh đột ngột của nhà Thiền) cho những kẻ chìm đắm chuyện phòng the.
Nhà dưỡng sinh có những ngày kiêng chuyện vợ chồng, người ta thường cho là cổ hủ mà coi thường, không biết đời thường có người đang tuổi trai tráng mắc bệnh chết đột ngột, chưa chắc không phải do điều này. Còn chọn ngày lành cưới hỏi, thường không tránh các ngày phân, chí (xuân phân, thu phân, hạ chí, đông chí) và các tiết khí (hai mươi bốn mốc thời tiết trong năm); trai trẻ buông thả dục vọng, ngấm ngầm làm trái sự hoà hợp của âm dương, gốc bệnh có khi từ đó mà ẩn nấp, không thể không lưu ý.
Thuật "thái chiến" (thuật giao hợp "hái âm bổ dương", cho là lấy được tinh khí của người nữ bổ cho mình) là tà thuyết. Tôn chân nhân (Tôn Tư Mạo) trong thiên "Phòng trung bổ ích" của sách "Thiên kim phương" kể kỹ thuật phòng trung, lại nói có thể giao hợp với mười hai người nữ mà không xuất tinh. (Nhưng) thấy sắc ắt động lòng, huống chi lúc giao hợp, lửa dục theo đó mà bùng lên, dù không xuất tinh thì tinh thật cũng ắt vì thế mà hao, sao kéo dài tuổi thọ được? Lại có phương chữa dương vật không cương, làm mạnh đường sinh dục, dùng ngài tằm lứa đầu, xà sàng tử, phụ tử..., đem điều đó chỉ cho người, ắt người ta sẽ mượn thuốc nóng để buông thả dục vọng mà để lại tai hại vô cùng. Lẽ nào một bậc cứu người, giữ gìn sự sống như chân nhân lại nỡ làm thế sao?
Con trai phá thân muộn thì tinh lực mạnh mẽ bền vững. Phàm nuôi con, phải đề phòng nhất là sự hiểu biết (về chuyện nam nữ) mở ra sớm, chân tính hao tổn, thường đến nỗi hại thân. Khi trẻ đến tuổi đi học, càng nên chọn bạn bè cẩn thận, chớ để gần kẻ xấu mà bị tổn hại. Một đứa cháu họ của tôi, khi mười lăm tuổi đến nhà bà con học, cùng trường có sáu người; có con nhà họ Thẩm lớn tuổi nhất, dẫn dắt bọn trẻ làm chuyện dâm uế. Mấy năm sau, trong bọn trẻ chết vì bệnh lao ba người, cháu tôi cũng một trận ốm suýt chết. Lại như đầy tớ trai đẹp, tì nữ xinh, đều không nên để cho gần gũi. Một công tử họ Trần ở Trường Châu mới cưới đã khạc ra máu, mẹ lo con chìm đắm ân ái, bảo ở phòng sách, cho một đầy tớ già và một tiểu đồng hầu ngủ. Đầy tớ già nghiện rượu, đêm ngủ say, công tử bèn tư thông với tiểu đồng, bệnh chuyển nặng; đến khi mẹ biết thì bệnh đã sâu, rốt cuộc không dậy được nữa. Đây gọi là biết một mà không biết hai, sao không lấy làm gương? (Con nhà họ Thẩm tôi từng gặp, thi đồng tử (kỳ thi đầu tiên để lấy tư cách sinh viên) mấy lần không đỗ, hơn bốn mươi tuổi lận đận mà chết, có lẽ là quả báo của hạnh kiểm xấu.)
Người đến tuổi trung niên thường tìm cách kéo dài tuổi thọ. Có người bảo nên tuyệt dục, có người bảo nên uống thuốc bổ. Tôi cho rằng thọ hay yểu đều có số, vốn không thể cưỡng cầu; nếu muốn làm hết phần sức người, thì tuyệt dục và bớt lo nghĩ, hai việc đều quan trọng ngang nhau, mà tuyệt dục lại càng thiết yếu. Còn uống thuốc bổ thì phải xét thể trạng hợp với thứ gì, phân biệt thuốc cẩn thận, không thể tin vào phương có sẵn mà thiên lệch, trái lại bị hại.
Lư Tử Do trong sách "Thương hàn luận sớ sao kim [?]" (?) nói: "Người không thấy gió, rồng không thấy đá, cá không thấy nước, quỷ không thấy đất (ý nói: vật ở ngay trong thứ gì thì không nhận ra thứ ấy), cũng như kẻ cầu bổng lộc không thấy cái hại." Tôi nối thêm: "Người không thấy gió, rồng không thấy đá, cá không thấy nước, quỷ không thấy đất, cũng như kẻ háo sắc không thấy bệnh."
Bởi người ta nếu không bị tiền của và sắc dục làm chìm đắm, thì đạo giữ gìn sự sống đã hiểu được quá nửa.
Khi ăn nằm mà nín tinh không cho xuất, chặn lại giữa chừng, thường thành bệnh. Như bên trong thì thành chứng lâm trọc (tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục), bên ngoài thì thành tiện độc (hạch độc sưng ở bẹn)..., người bệnh không tự biết nguyên do, thầy thuốc cũng ít ai xét ra, dùng thuốc sai, mất mạng nhiều lắm, sao có thể không cẩn thận? Sử ký, truyện Thái thương công (Thuần Vu Ý, danh y đời Hán) chép hai mươi bốn ca ông chẩn bệnh, trong đó bảy ca mắc bệnh do chuyện phòng the, bốn ca chết không chữa được. Một ca do uống rượu rồi ăn nằm, một ca do đang giận dữ mà ăn nằm, một ca mắc bệnh do phòng the rồi lại làm việc nặng. Người dưỡng sinh biết điều này thì nên biết điều phải răn.
Nuốt khí mà không đúng phép thì trái lại có hại. Chỉ có nuốt nước bọt là dễ hơn, mà cũng rất có ích. Mỗi ngày lúc rảnh rỗi, ngồi ngay ngắn nhắm mắt, lấy lưỡi khuấy khắp trong miệng ba mươi sáu lần, nước bọt đầy rồi thì chia ba lần nuốt xuống (khi nuốt trong cổ phải có tiếng kêu (?)), dùng ý đưa xuống đan điền (vùng bụng dưới rốn, nơi chứa khí theo đạo dưỡng sinh). Làm lâu dài thì rất có thể trừ bệnh, kéo dài tuổi thọ. Anh họ bên ngoại của tôi là Chu Lệ Viên (tên Thổ Dục), tuổi trung niên đi ngoài ra máu, uống nhầm thuốc nóng, thành bệnh lâu năm, người gầy yếu, chân liệt, mười năm không khỏi; sau bỏ hết thuốc men, chuyên làm phép này, một năm sau các bệnh đều khỏi, thân thể khoẻ mạnh như xưa.
Lang Nhị Tùng ở Hàng Châu mười ba tuổi bị bệnh lao sắp chết, nghe nói ở am nọ có đạo sĩ công phu tu hành rất cao, bèn đến xin chữa. Đạo sĩ dạy tập Bát đoạn cẩm (bài tập dưỡng sinh gồm tám động tác), bảo có thể chữa bệnh lại kéo dài tuổi thọ. Làm theo, ba tháng sau bệnh hết như chưa từng có.
Trương Cảnh Nhạc kể cha mình là Thọ Phong công, mỗi khi canh năm (khoảng ba đến năm giờ sáng) thì nuốt khí, rồi nhân ợ mà đẩy lên cho nôn ra; mỗi tháng làm phép nôn một hai lần, trải hơn bốn mươi năm [không hề] tổn hại (?). Trương Thọ Phong nhờ phép nôn mà sống thọ, ắt là thể chất khoẻ mạnh, hoặc vốn có chứng đàm ẩm (đờm và nước dịch ứ đọng), nên nhờ nôn mà đẩy sạch cặn bã tích tụ; người khác không được dễ dàng bắt chước.
Quyển một
Thận dược (cẩn thận khi dùng thuốc)
Thói xin đơn thuốc cầu cơ (lên đồng viết chữ trên mâm cát, cho là thần tiên giáng xuống ban đơn) ngày nay càng thịnh. Thần tiên đâu có chữa bệnh cho người, phần nhiều chỉ là quỷ thiêng mà thôi, nên có khi linh có khi không. Những việc tôi tận mắt thấy: Chương Tử Nhã ở kinh đô bị chứng hàn nhiệt (lúc rét lúc nóng), đơn cầu cơ dùng nhân sâm, hoàng [kỳ] (?), đờm tắc mà chết. Lý Nghi Hiên ở Tiêu Sơn tuổi già chân liệt, đơn cầu cơ dùng phụ tử, thục địa, khương hoạt, tế tân..., mất máu mà chết. Những kẻ mê tín điều ấy, có hiệu nghiệm thì bảo tiên linh, không hiệu nghiệm thì bảo người ấy số phải chết, nên tiên mượn tay mà giết đi. Ôi! Còn nói được gì với họ nữa?
Thuốc để nuôi sống, mà cũng để hại sống, người dùng thuốc phải hết sức cẩn thận. Cử nhân Uông Tử Hoàng ở Tú Thuỷ, người đỗ cùng khoa với tôi, tên Đảo, giỏi thơ, viết chữ đẹp, lại hiểu y thuật. Năm Ất Mùi niên hiệu Đạo Quang, tôi cùng ông trọ ở ngõ Khố Đôi trong kinh thành, người đến nhờ ông chữa bệnh nối gót nhau. Tháng giêng năm Bính Thân, Uông bỗng mình nóng, ra mồ hôi, tự cho là nhiệt tà ở kinh Dương minh (một đường kinh mạch; bệnh ở đây thường sốt cao, ra mồ hôi, khát), nên dùng thạch cao, uống một thang thì nhiệt liền hãm vào trong; da lạnh, tiêu chảy, thần trí mê man, ba ngày thì chết đột ngột. Các thầy thuốc nói vốn là chứng nên dùng Quế chi thang, không nên dùng thạch cao làm tà khí ở phần biểu (bên ngoài cơ thể) bị chặn lại.
Minh kinh (học trò được tuyển vào Quốc tử giám) Ngô Phu Hiên ở huyện Thặng, tên Bằng Phi, làm quan coi việc học ở Thái Bình. Tháng sáu năm Nhâm Dần có kỳ khoa thi, trời rất nóng, người yếu việc nhiều, cảm tà khí rất sâu. Đến giữa mùa thu thì bệnh phát, ban đầu sợ lạnh, phát sốt, bệnh thế chưa nặng. Tục đất Thiệu Hưng, Thai Châu, người bệnh đều uống nước gừng, mà không biết rằng cảm lạnh thì hợp, còn cảm nắng nóng thì kỵ. Uống hai chén, tà khí nắng nóng càng bừng lên, đến nỗi không cứu được.
Lại có trường hợp không phân biệt được thuốc mà gây lầm. Trần Long Quang ở Quy An làm nghề ngoại khoa, nhân đau răng, bảo con dâu sắc thang thạch cao uống, con dâu nhầm dùng thạch tín trắng, vừa nuốt xuống bụng đã đau, chốc lát đau dữ dội, hỏi ra mới biết nhầm, vội uống nước phân trong cho nôn ra, mệt lả mấy ngày mới yên. May chỉ uống nửa chén, vì thấy vị lạ mà bỏ, nếu không thì nguy rồi. Con trai nhà họ Lý ở Trần Trang huyện tôi, mùa hè bị hoắc loạn (nôn mửa, tiêu chảy dữ dội cùng lúc), mời thầy kê đơn, có vị bán hạ đã chế hai đồng cân. Vừa lúc hiệu thuốc ít người mà khách mua đông, có người làm công mới vào, nhầm đưa phụ tử. Uống thuốc xong bụng đau dữ dội, phát cuồng, miệng chảy máu mà chết. Nhà họ Lý đổ lỗi cho thầy thuốc, thầy nói thuốc không sai, ắt có nguyên do khác, đòi xem bã thuốc thì thấy có phụ tử. Bèn kiện hiệu thuốc lên quan, hiệu thuốc phải đền tiền mới xong.
Người đời thích uống thuốc bổ nóng như quế, phụ tử, cao ban long (keo nấu từ sừng hươu)..., người già lại càng thích, vì chúng làm mạnh dương khí (sinh lực); mà không biết người tuổi cao phần lớn bị âm hư (thiếu phần âm — tân dịch, máu huyết), uống vào ắt dịch hao, nước cạn, trái lại làm giảm tuổi thọ. Tôi đã thấy nhiều người vì thế mà bị hại.
Chim muông, sâu bọ đều có trí khôn: như hổ trúng tên tẩm thuốc độc thì ăn bùn xanh, lợn rừng trúng tên độc thì ăn cỏ tề [ni] (?), chim trĩ bị diều hâu làm bị thương thì dán lá địa hoàng, chuột trúng độc phèn thì uống nước bùn, nhện bị ong đốt thì lấy phân giun đắp vết thương, lại biết gặm rễ khoai sọ để xoa, trứng cò vỡ thì lấy lậu lô (?) quấn lại. Sách thuốc ghi chép không kể xiết. Người đời nay không phân biệt vị thuốc, hễ gặp bệnh là phó mạng vào tay lang băm, nhẹ thành nặng, nặng đến chết, thật đáng thương.
Phàm uống thuốc bổ, phải xét thể trạng hợp với thứ gì, không thể thiên về một bề mà gây hại. Diệp Thiên Sĩ trong "Cảnh Nhạc toàn thư phát huy" kể: Thẩm Xích Văn năm hai mươi (?) tuổi, học hành sáng dạ hơn người, cha mẹ rất yêu. Sắp cưới vợ, nhà làm một liều Toàn lộc hoàn (thuốc viên làm từ nguyên cả con hươu, tính rất nóng), bốn thiếu niên chia nhau uống. Xích Văn từ mùa đông uống đến đầu xuân, bỗng khắp người đau nhức, dần dần trong bụng có khối đau, gầy rộc không ăn, khát, thích uống đồ lạnh. Sau uống Tửu chưng đại hoàng hoàn (viên đại hoàng hấp rượu), đi ngoài ra vô số khối đen, ngâm vào nước thì nở to như hạt đậu đen, mới biết là do Toàn lộc hoàn hoá thành; không mấy ngày nhiệt quá cực mà chết. Ba thiếu niên cùng uống, một người bị hầu tý (họng sưng đau, tắc nghẹn), một người bị nhọt độc ở hậu môn, một người bị nôn ra máu và ho, đều chết. Đó là cái hại của việc uống thuốc nóng.
Sách "Diệp Thiên Sĩ y nghiệm lục" kể: Hoàng Lãng Lệnh tháng sáu mà sợ lạnh, mặc áo bông dày và áo da, đội mũ da dê đen; ăn cơm thì đặt lò lửa trước giường, cơm vừa nhấc khỏi nồi nóng hổi, người khác không ăn nổi mà hắn còn chê lạnh. Mạch phù (nổi), đại (to), trì (chậm), nhuyễn (mềm), ấn xuống thì nhỏ như sợi tơ. Đây là chứng chân hoả (ngọn lửa gốc duy trì sự sống) tắt hẳn, dương khí không còn chút nào. Đang tuổi trẻ dương khí thịnh, không hiểu vì sao đến nỗi thế; xét kỹ nguyên do, mới biết cha hắn lầm tin người ta nói: "Cao Nhị đông (thiên môn đông và mạch môn đông), người trẻ uống thường xuyên là tốt nhất." Bèn nấu hai vị ấy thành cao, bắt uống sáng tối hằng ngày không ngừng, uống suốt ba năm. Một vị làm lạnh phổi, một vị làm lạnh thận, khiến khí lạnh dần thấm vào tạng phủ, dương khí dần suy. Mùa xuân năm ấy, dần phát chứng triều nhiệt (sốt từng cơn theo giờ như thuỷ triều), thầy thuốc cho thuốc phát tán, sốt không lui mà mồ hôi ra không dứt, dần dần sợ lạnh; thầy lại cho hoàng liên, thiên hoa phấn, đan bì, địa cốt bì, bách hợp, biển đậu, bối mẫu, miết giáp, uy nhuy..., đến nỗi hiện ra chứng như thế.
(Diệp) bèn kê đơn: nhân sâm tám đồng cân, phụ tử ba đồng cân, nhục quế và bào khương (gừng khô sao cháy) mỗi thứ hai đồng cân, xuyên tiêu năm phân, bạch truật hai đồng cân, hoàng kỳ ba đồng cân, phục linh một đồng cân, đương quy một đồng cân rưỡi, xuyên khung bảy phân. Uống tám thang thì cởi được áo bông, nhưng ăn uống vẫn sợ lạnh; nhân đó dùng Bát vị hoàn gia giảm, riêng dùng lưu huỳnh chế thành Kim dịch đan, tính ra uống trăm ngày mới khỏi hẳn. Đó là cái hại của việc uống thuốc mát. Người thương con, sao không lấy đó làm gương mà thận trọng khi cho uống thuốc bổ?
Trình Hạnh Hiên chữa cho người thợ mộc họ Uông, mùa hè bị lúc rét lúc nóng, nôn, tả, tự ra mồ hôi, đau đầu. Thầy khác cho thuốc sơ biểu hoà trung (thuốc giải tà ở bên ngoài, điều hoà tỳ vị), nôn tả ngừng nhưng vẫn phát sốt, không khát, người mệt mỏi lười nói, rêu lưỡi hơi vàng mà ướt, mạch hư (yếu, ấn vào thấy trống) tế (nhỏ). Căn cứ lời Kinh "mạch hư mà mình nóng là do thương thử (bị khí nắng nóng làm hại)", bèn dùng Thanh thử ích khí thang gia giảm, uống một thang thì đêm sốt càng dữ, nói sảng, cuồng loạn không yên. Sáng hôm sau xem lại, mạch càng nhỏ, rêu lưỡi màu tím, thịt lưỡi nát, đọng vết máu, khát, thích uống lạnh. (Trình biết) đây ắt là nhiệt tà ẩn bên trong chưa thấu ra, nên bỏ mạch theo chứng (căn cứ vào triệu chứng mà không theo mạch), đổi dùng Bạch hổ thang thêm sinh địa, đan bì, sơn chi, hoàng cầm, lá tre, đăng tâm. Uống thuốc xong, khắp người ra mồ hôi, nói sảng cuồng loạn tuy đã dứt, nhưng thần trí ngây dại, tay chân lạnh buốt, ấn mạch đến tận xương cũng không thấy (chứng mạch phục — mạch ẩn sâu — này có thể đối chiếu với ca Hồ Tiên Ông chữa chứng phong nhiệt), nhắm mắt không biết gì. Biết đó là nhiệt quyết (ngất lịm, chân tay lạnh do nhiệt uất bên trong). Rêu lưỡi hình ngắn mà dày, khắp lưỡi nổi bọng tím to như quả nho, lại có các màu xanh, vàng, đen, lục lẫn lộn phủ lên trên, (Trình) từ chối không chữa.
Mẹ người bệnh khẩn khoản van xin cứu giúp, (Trình) bèn bảo lấy Tử tuyết đan hoà mật bôi lên lưỡi; phương trước thêm sừng tê giác, hoàng liên, huyền sâm để thanh nhiệt (làm mát, trừ nóng), thêm kim trấp (nước phân lắng lâu năm dùng làm thuốc), nhân trung hoàng (thuốc chế từ cam thảo ngâm trong phân), kim ngân hoa, đậu xanh để giải độc, riêng dùng nước tuyết để sắc thuốc. Uống xong thì hết quyết, mạch hiện ra, bọng lưỡi xẹp, rêu lưỡi lui, chỉ còn màu tím khô. Uống thêm một thang nữa thì hết sạch nhiệt, thần trí tỉnh táo, lưỡi trở lại như thường. Qua việc này, Trình nói mình về sau xét ra được chứng dương mà giống âm (chứng nhiệt thịnh mà biểu hiện như chứng lạnh), nhưng trước đó chưa xét ra được chứng thực mà giống hư (chứng tà khí thịnh mà biểu hiện như cơ thể suy yếu), tự trách học lực chưa tới, ấy là vì lúc đầu dùng nhầm Thanh thử ích khí thang. Nhân đó nghĩ rằng thang này rất không nên dùng dễ dãi, huống chi vì thương thử mà mạch hư, bên ngoài thấy ra nhiều mồ hôi, miệng khát, thì lại càng không nên dùng.
Thầy thuốc dùng hoàn (thuốc viên) và tán (thuốc bột) để chữa bệnh, không thể dễ dàng tin mà uống. Làng tôi có người mắc chứng bĩ (bụng đầy tức, có khối cứng chặn bên trong), đến nhờ một thầy thuốc ở Hồ Châu chữa. Thầy đưa thuốc viên cho uống, chứng bĩ khỏi nhưng chuyển thành chứng bành trướng (bụng trướng to như trống) rồi chết.
Lại có đứa trẻ bị kinh phong (chứng sốt cao co giật ở trẻ nhỏ), mời một thầy thuốc chữa. Thầy đổ thuốc bột cho uống không biết bao nhiêu mà kể, kinh phong khỏi nhưng đứa trẻ thành ngây dại, đến lớn vẫn không khỏi. Đó là vì trong thuốc dùng nhiều chu sa (một loại khoáng chất màu đỏ chứa thủy ngân, có độc).
Người đời thích uống sâm, truật (nhân sâm và bạch truật, hai vị thuốc bổ khí). Người hư (cơ thể suy yếu, thiếu hụt) uống thì quả có lợi, còn người mắc thực chứng (bệnh do tà khí hay vật ứ đọng tích lại thừa thãi trong người) thì chỉ thêm hại. Mẹ của một viên quan ở Tô Châu, tình cờ bị thương thực (ăn uống không tiêu gây bệnh), lại nhiễm phong tà (yếu tố gây bệnh từ bên ngoài như gió lạnh), người sốt, không ăn được. Thầy thuốc cho rằng bà tuổi cao, thể chất hư yếu, nên trong thuốc phát tán (thuốc làm ra mồ hôi để đẩy tà khí ở bên ngoài cơ thể ra) lại xen thêm sâm, truật, bệnh chuyển thành nguy kịch.
Có người cháu bên nhà vợ của viên quan biết nghề thuốc, vừa từ nơi khác đến. Ông bắt mạch, lại hỏi nguyên do phát bệnh, rồi nói: "Mạch tay phải trầm (phải ấn sâu mới thấy), sác (đập nhanh) mà có lực; người tuy mệt lả nhưng tinh thần vẫn tỉnh táo. Đây là sau khi bị thương thực lại bị thuốc bổ làm hỏng, phải dùng thuốc mạnh để tẩy xổ." Bèn dùng các vị như đại hoàng, binh lang, hậu phác, lai phục tử (hạt củ cải). Uống một thang, bệnh vẫn như cũ. Mọi người ngờ là ông chữa sai, ông bảo sức thuốc chưa tới, lại cho uống hai thang nữa, bà đi ngoài ra vô số chất ứ đọng tích lại, bệnh liền khỏi. Việc này có thể làm gương cho những ai uống thuốc bổ bừa bãi.
Người đời thường bảo đơn phương (bài thuốc dân gian, chỉ một vài vị) dùng để chữa ngoài da thì không như thuốc uống trong, có thể mạnh dạn mà dùng; họ không biết rằng cũng có người bị hại vì thế. Sách "Tục danh y loại án" (sách ghi chép các ca bệnh của danh y) chép: Một nhà sư mắc ghẻ lở, tự dùng hùng hoàng (khoáng chất màu vàng có chứa thạch tín) và lá ngải đốt trong chăn để xông. Hôm sau khắp người sưng phù (?), da vỡ chảy nước, ăn uống không vào, cho uống thuốc giải độc không công hiệu rồi chết. Ấy là vì thuốc độc xông vào trong bụng làm tán mất chân khí (khí căn bản duy trì sự sống của con người), tai họa đến như thế.
Sách ấy lại chép: "Cả nhà tôi đều lên ghẻ, người nhà cũng dùng bài này xông, ghẻ không khỏi; ít lâu sau đứa con tên Loan lên đậu (bệnh đậu mùa), bệnh rất hung hiểm, thuốc không nuốt xuống được, rồi chết, có lẽ cũng là vì nhiễm độc ấy." Tôi trộm nghĩ, bệnh ghẻ (?) mà họ mắc hẳn là do nhiệt độc (chất độc thuộc tính nóng), lấy nóng mà đánh nóng nên độc càng bùng lên. Cho nên phàm dùng thuốc, trước hết phải xét rõ âm dương hư thực (bệnh thuộc lạnh hay nóng, do cơ thể thiếu hụt hay do tà khí thừa thãi), không được cho rằng chữa ngoài da thì vô hại mà thử bừa.
Thân hình béo hay gầy thì có can hệ gì đến lợi hại? Thế mà Tùy Quận vương Tử Long vì người béo, bèn uống hoàn Lô gia (?) để làm cho gầy đi. Danh vị lên hay xuống thì có dính gì đến vinh nhục? Thế mà Khấu Lai công (Khấu Chuẩn, tể tướng đời Tống) mong được làm tể tướng, bèn uống địa hoàng lại ăn kèm củ cải (theo lời truyền, hai thứ này kỵ nhau, ăn chung làm tóc bạc nhanh, để trông già dặn cho xứng chức tướng). Suy rộng ra, uống kim đan (thuốc đạo sĩ luyện từ khoáng chất, mong được thành tiên sống mãi) để cầu thành tiên thì lại rút ngắn tuổi thọ, ăn thuốc kích dục để cầu có con thì ngược lại làm hại đến sự sống. Đều là những kẻ chạy theo cái ngọn mà quên cái gốc.
Danh y ở Bà Dương là Chu Thuận nói rằng bài thuốc cổ không thể dùng bừa. Như các sách "Thánh huệ phương", "Thiên kim phương", "Ngoại đài bí yếu", những điều bàn về nguồn gốc bệnh, mạch và phép cứu (đốt ngải hơ lên huyệt) đều không thể bỏ, nhưng cách kê đơn và liều lượng thì khác hẳn bây giờ, người không xét kỹ ý chỉ thì xin chớ dùng bừa. Có người bị bệnh mắt, dùng bài cổ phương chữa, mắt liền lồi ra. Lại có người đàn bà mắc bệnh sau khi sinh, dùng bài thuốc tọa đạo (thuốc nhét vào âm đạo) trong sách "Ngoại đài bí yếu", ngược lại mắc bệnh ác lộ (sản dịch, máu huyết sau sinh ra mãi không dứt), suốt đời không khỏi.
Tôi cho rằng bài cổ phương đã không được dùng bừa, thì các đơn phương lưu truyền gần đây lại càng phải thận trọng chọn mà dùng. Chu Tử Phiên lông mày rất thưa, một phương sĩ (người làm nghề phù phép, luyện thuốc) bảo ông uống thuốc bột sáu bảy li (li: đơn vị khối lượng rất nhỏ, chừng vài phần trăm gam), lông mày sẽ mọc ngay, và dặn uống xong phải tránh gió. Tối hôm uống thì ra mồ hôi, tình cờ có trộm đến, ông bèn ra sân; đến khi về nằm, mồ hôi ra đầm đìa không cầm được, suýt đến mức vong dương (dương khí thoát hết ra ngoài, nguy đến tính mạng), sau rốt cuộc không sống thọ. (Chép trong sách "Chiết quăng mạn lục".)
Con nhà họ Hồ ở Hồ Châu mắc bệnh thủy thũng (phù nước), uống thuốc không hiệu, có người chỉ cho lấy một con cá quả, nhét lục phàn (một loại khoáng chất phèn màu xanh) vào bụng cá, đốt thành tro mà uống; uống xong bụng đau dữ dội rồi chết ngay. Bài cổ phương hay đơn phương, dùng đúng chỗ thì công hiệu rất nhanh, nhưng phải xét xem hợp với bệnh chứng nào, lại chớ dùng thuốc mạnh dữ, may ra mới có lợi mà không có hại.
Hàng sĩ đại phu không biết nghề thuốc, gặp bệnh thường bị thầy thuốc tầm thường làm hỏng; lại có người thích bàn chuyện thuốc men nhưng nghiên cứu không tinh, uống thuốc liều lĩnh mà tự hại mình. Như việc của Tô Văn Trung công (Tô Thức, tức Tô Đông Pha) thật đáng thương tiếc.
Năm Kiến Trung Tĩnh Quốc thứ nhất (năm 1101), ông từ ngoài biển (đảo Hải Nam, nơi bị đày) trở về, tuổi sáu mươi sáu, qua sông đến Nghi Chân, đậu thuyền dưới đình Đông Hải. Khi lên đài Diệu Cao ở Kim Sơn, ông quyết ý về Tỳ Lăng, rồi lại cùng Mễ Nguyên Chương (Mễ Phất) đi chơi Tây Sơn, tránh nóng dưới hàng thông trúc bên cửa sổ hướng nam. Lúc ấy đang nóng gắt, ông ở ngoài biển lâu năm, thấy trong thuyền nóng không chịu nổi, đêm nào cũng ngồi ngoài trời, lại uống đồ lạnh quá độ, nửa đêm đi ngoài dữ dội, đến sáng mệt lả, ăn cháo hoàng kỳ (?) thấy hơi dễ chịu.
Vừa lúc Nguyên Chương hẹn hôm sau bày tiệc, bỗng chướng độc (khí độc ở vùng rừng núi nóng ẩm) phát dữ, đi ngoài không dứt, từ đó vùng ngực trướng đầy, không muốn ăn uống, đêm không ngủ được. Ngày mười một rời Nghi Chân, ngày mười bốn bệnh tăng thêm một chút, ngày mười lăm nhiệt độc càng nặng, các thuốc đều không nhận, dùng sâm và phục linh nấu nước uống thì khí nghịch dần lắng xuống, nhưng từ đó nằm không yên.
Ông viết thư cho Tiền Tế Minh rằng: "Tôi một đêm sốt nóng không sao tả được, chân răng ra máu như giun đất không biết bao nhiêu, đến sáng mới dứt, mệt lả vô cùng. Xét kỹ bệnh trạng, toàn là nhiệt độc, gốc rễ không nông, nên dùng thuốc mát. Tôi đã sai dùng ba vị nhân sâm, phục linh, mạch môn đông nấu thành nước đặc, khát thì nhấp chút ít, các thuốc khác đều bỏ cả. Trang Tử nói chỉ nghe việc để thiên hạ tự nhiên, chưa nghe việc cai trị thiên hạ; ba vị này có thể gọi là để cho tự nhiên vậy. Thế mà không khỏi thì là trời, không phải lỗi của tôi." Ngày hai mươi mốt, có vẻ hồi phục; ngày hai mươi lăm bệnh nguy kịch; ngày hai mươi bảy trên khô nóng dưới lạnh, khí không chống đỡ nổi; ngày hai mươi tám ông mất.
Tôi xét: bị nắng nóng, uống đồ lạnh mà đi ngoài dữ dội thì không nên dùng hoàng kỳ, vậy mà lại uống nhầm. Ngực trướng, nhiệt bế tắc, máu chân răng trào ra, lại không nên uống nhân sâm, mạch môn đông. Than ôi! Đó chẳng phải là bị thuốc bổ làm hại sao?
(Gần đây đọc sách "Xạ ưng thi thoại" của hiếu liêm (cử nhân) Lâm Xương Di ở Hầu Quan, có viết: "Lúc ông đi ngoài dữ dội là dương khí bị âm hàn đè nén, nên dùng Đại thuận tán làm chủ; nếu không thì Thanh thử ích khí thang, Ngũ linh tán, Lãnh hương ẩm tử, cùng Nhị trần thang hay Trị trung thang đều có thể chọn dùng. Đã ăn cháo hoàng kỳ thì tà khí đã hãm vào trong, ngực trướng mà cho là chướng khí phát dữ, thật sai lắm; chướng độc cũng không phải cháo hoàng kỳ mà giải được. Sau đó chân răng ra máu, là do trước đó không dùng thuốc điều hòa thông đạt, nên tà khí nắng nóng xâm vào trong dạ dày, nên dùng Cam lộ ẩm, Tê giác địa hoàng thang làm chủ; thế mà lại uống Mạch đông ẩm tử và ba vị nhân sâm, phục linh, mạch môn đông, thuốc không đúng bệnh đến nỗi mất mạng, trộm vì ông mà tiếc", v.v. Tôi cho rằng dùng Cam lộ ẩm, Tê giác địa hoàng thang thì quả hợp với bệnh này. Còn các vị như quế, phụ tử (thuốc rất nóng), nhiệt độc của ông nặng đến thế thì cũng không thể dùng.)
Dùng thuốc kỵ nhất là pha tạp, trong một bài chỉ cần có một hai vị không hợp là khó thấy công hiệu. Cuối mùa xuân năm Mậu Ngọ, tôi từ Vũ Lâm (Hàng Châu) về quê, người lái thuyền họ Trần mắc ôn bệnh (bệnh sốt do nhiệt tà gây ra), sốt cao không có mồ hôi, bảy ngày không ăn, miệng khát, ngực đầy tức, ho, đau đầu, mạch sác (nhanh), tay phải rõ hơn tay trái. Thầy thuốc Hàng Châu kê đơn dùng liên kiều, vỏ qua lâu, ngưu bàng tử, lá dâu mùa đông, hạnh nhân đắng, sơn chi sao đen, tượng bối, lá tre, rễ lau; các vị đều trúng bệnh, tiếc là thừa hai vị linh dương giác (sừng linh dương) và chỉ xác. Uống một thang, bệnh không giảm, ngực bức bối, sốt càng nặng, anh ta nhờ tôi mời thầy.
Tôi bỏ linh dương giác, chỉ xác, thêm đạm đậu xị và bạc hà. Uống một thang, mồ hôi ra khắp người, liền mát người và ăn được. Lại bỏ đạm đậu xị, ngưu bàng tử, thêm thiên hoa phấn, hai thang thì khỏi hẳn. Nhân đó nghĩ: thói thường chữa bệnh ôn nhiệt, vừa ra tay đã dùng linh dương giác, tê giác; tà khí vốn ở phế và vị (phổi và dạ dày), lại bị dẫn vào can và tâm (gan và tim), bệnh nhẹ thành nặng, chính là vì lẽ đó.
Sách "Thanh dị lục" của Đào Cốc chép: Xương Lê công Hàn Dũ, lúc tuổi già khá gần gũi nữ sắc, nên theo phép phục thực (uống ăn những thứ đặc chế để bồi bổ, dưỡng sinh): lấy bột lưu huỳnh trộn cháo cơm cho gà trống ăn, nuôi suốt nghìn ngày (?) rồi đem nấu, gọi là "Hỏa linh khố", ông cách một ngày ăn một con; lúc đầu cũng thấy công hiệu, cuối cùng đến mất mạng. Tôi (?) xét: câu "Thoái Chi uống lưu huỳnh" trong thơ Bạch Lạc Thiên (Bạch Cư Dị), người xưa đã biện rằng không phải là Xương Lê công; thuyết của họ Đào chưa hẳn đáng tin, nhưng cũng đủ chứng tỏ việc phục thực phải thận trọng.
Quyển một
Tìm thầy thuốc
Quách Ngọc đời Hán (danh y, thầy thuốc trong cung) nói: "Người sang ở ngôi cao mà đối với thần, thần mang lòng sợ hãi mà phụng sự, việc chữa trị ấy có bốn cái khó: tự theo ý mình mà không tin dùng thần, là cái khó thứ nhất; giữ gìn thân thể không cẩn thận, là cái khó thứ hai; xương cốt không cứng cáp, không chịu nổi thuốc, là cái khó thứ ba; ham nhàn hạ ghét khó nhọc, là cái khó thứ tư." Quách Ngọc là bậc thầy giỏi một đời mà còn như thế, huống hồ thầy thuốc bậc trung; nếu đem uy nghiêm mà đối với họ, ắt họ sợ run lúng túng, mà việc mời thầy sẽ hỏng.
Sách "Tiết Lập Trai y án" chép: Một bà đỡ chỉ có một đứa con gái, lúc con gái sắp sinh, viên ngự sử tuần phố (quan giám sát đi tuần trong thành) vừa phát bài lệnh gọi bà đến xem cho vợ mình; đứa con gái đang sinh vì kinh sợ, chưa sinh đã chết. Sau đó gặp ngự sử dùng vẻ mặt uy nghiêm mà sai bảo, đến khi xem người mẹ sắp sinh, thai tuy thuận nhưng đầu (?) lệch về một bên nên khó đẻ; bà vì sợ uy ông ta mà không dám ra tay, do đó mẹ con đều không cứu được. Từ đó suy ra, phàm tìm thầy chữa bệnh, tuyệt đối không được cậy vào thế lực, địa vị tôn quý.
Phàm bệnh không tự chữa được, ắt phải nhờ thầy thuốc chữa, mà điều cốt yếu thì có bốn.
Một là chọn người phải nghiêm. Phẩm hạnh và học thức của thầy thuốc không giống nhau, phải chọn người lòng dạ thành thật cẩn trọng, nghề nghiệp tinh thông, may ra mới có công hiệu.
Hai là kể bệnh phải tường tận. Lẽ mạch sâu xa tinh vi, người hiểu được rất ít, chỉ có hỏi mới xét rõ được tình bệnh; thế mà những thầy thuốc tự cho mình là phải thường chán nghe người ta nói lặt vặt, còn nhà bệnh cũng không kể được tường tận, đó là sai lầm lớn. Cho nên phàm tìm thầy mời thầy, phải kể kỹ nguồn gốc bệnh, chớ ngại phiền.
Ba là xem thuốc phải cẩn thận. Thuốc giả thì khỏi phải bàn, ngay cả các vị thường dùng, người ở hiệu thuốc cẩu thả, thường lấy thứ khác trộn lẫn vào, phải tự mình xem xét mới tránh khỏi nhầm lẫn; đến các phép bào chế và sắc thuốc cũng nên xét kỹ, uống vào mới có hiệu.
Bốn là chép đơn phải chăm chỉ. Thói thường với đơn thầy thuốc đã kê, uống thuốc xong là tiện tay vứt đi. Tôi cho rằng nên chép gom thành một tập để tiện tra xem; đó chẳng qua là việc nhấc tay. Người có lòng xem đến thì những ca chữa có hiệu của bậc thượng công (thầy thuốc giỏi nhất) có thể chọn lấy làm phép, còn đơn thuốc của bậc trung công (thầy thuốc hạng vừa) cũng có thể nhờ đó mà biết học thức nông sâu, phẩm cách cao thấp, rồi định việc chọn hay bỏ.
Sách "Tiền Đường huyện chí", truyện Phương kỹ (truyện những người làm nghề thuốc, nghề kỹ thuật) chép: Thẩm Hảo Vấn giỏi chữa bệnh trẻ em, nhất là chữa đậu. Con một tuổi của Giang Lỗ Đào lên đậu chỉ có ba nốt, mọc ở trán, sau tai và bên môi. Hảo Vấn nói: "Vị trí nốt đậu của đứa trẻ cho thấy ba kinh tâm, thận, tỳ truyền ngược (kinh: đường vận hành khí huyết ứng với tạng phủ; ở đây bệnh truyền theo chiều nghịch), thổ khắc thủy, thủy khắc hỏa (theo lẽ ngũ hành tương khắc), nên dùng phép công (đánh đuổi tà độc) chứ không nên dùng phép bổ; công thì độc tan, bổ thì các tạng phủ hại lẫn nhau." Chữa đến ngày thứ mười bốn, nốt đậu tươi nhuận sắp thành. Hảo Vấn nói: "Dùng thạch cao để chữa, vì sợ thổ của vị (dạ dày) làm tổn thủy của thận." Có thầy thuốc tầm thường thương đứa trẻ còn nhỏ, cho uống nhầm nhân sâm. Hảo Vấn thấy, kinh hãi nói: "Uống sâm rồi ư? Không qua được ngày hai mươi mốt đâu." Đứa trẻ rốt cuộc chết. Chữa đậu đã có kết quả mà rốt cuộc bị thầy thuốc dở làm hỏng, là do lòng người thường tình đều sợ phép công mà thích phép bổ. Việc này cũng có thể làm răn cho những ai giao việc cho thầy thuốc mà không chuyên nhất.
Thơ tặng thầy thuốc ít bài hay. Gần đây đọc "Hảo vân lâu sơ tập" của Lý Hồi Khanh (tên Liên Tú (?), hiệu Tiểu Hồ) ở Lâm Xuyên, có bài tặng thầy thuốc Phí Tấn Khanh, một minh kinh (danh hiệu dành cho người học trò được tiến cử do thông kinh sách), lời lẽ rất đáng răn. Đời Hàm Phong, Hồi Khanh làm đốc học (quan coi việc học) Giang Tô, biết Giang Tô có hai danh y: một là Ngô Trọng Sơn (tên Phỉ Dung) ở Dương Hồ, sống ở Ấn Thự; một là Phí Tấn Khanh (tên Bá Hùng) ở Vũ Tiến, sống ở thành Mạnh Hà, bèn đến thăm cả hai. Họ Ngô vì Hồi Khanh chưa có con, cho thuốc bổ để mưu việc sinh con nối dõi. Họ Phí bảo Hồi Khanh can dương quá vượng (dương khí ở gan bốc lên quá mạnh), tâm và thận đều suy kém, cho thuốc dưỡng tâm bình can (nuôi tim, làm dịu gan). Hồi Khanh theo thuyết của họ Phí, nhân đó tặng thơ rằng:
"Nho lâm cùng Văn uyển (những thiên chép truyện các nhà nho, nhà văn trong sử), nghìn thu rạng sách vở; há không có truyện Nghệ thuật (truyện chép những người làm nghề thuốc, bói toán), riêng nêu bậc hiền đứng đầu đời. Hoa Đà, Hứa Dận Tông, đàn bà trẻ con kinh sợ như thần tiên; bản thảo (sách về vị thuốc) ba nghìn vị, sách 'Nạn kinh' tám mươi thiên. Cách trí (tìm hiểu đến cùng lẽ của sự vật) chính là học của thánh nhân, tên tuổi cùng tinh thần lưu truyền; huống chi dùng để cứu kẻ nguy nan, giành được quyền của tạo hóa. Cứu người so với làm tướng giỏi, chưa biết ai trước ai sau; những bậc như Y Doãn ở đất Sằn, Lã Vọng ở sông Vị (những người tài ẩn dật rồi được vua trọng dụng) không thể gặp ngoài ngõ, một tay khó xoay chuyển trời. Một kẻ thường dân ở thành Mạnh, ai gặp được đều được sống toàn; mỗi ngày cứu hàng chục hàng trăm người, công đức mấy vạn mấy nghìn. Lớn lao thay sự nghiệp của Thần Nông, Hiên Viên (những vị vua thời thượng cổ được coi là tổ nghề thuốc), gửi gắm…(?)"
Quyển một
Phép chẩn đoán
Khấu Tông Thích (?) nói: "Phàm xem bệnh đàn bà, vào cửa trước hết hỏi kỳ kinh nguyệt." Trương Tử Hòa nói: "Phàm xem bệnh đàn bà, nên trước hết hỏi có thai không." Lại nói: "Phàm chữa bệnh đàn bà, không được dễ dàng dùng thuốc phá khí hành huyết (thuốc mạnh làm tan khí, đẩy huyết lưu thông), sợ có thai còn ở lúc ngờ ngợ chưa rõ." Bành Dụng Tiên nói: "Phàm xem bệnh sau khi sinh, phải hỏi ác lộ (sản dịch, huyết dịch ra sau khi sinh) nhiều hay ít, có hay không." Đó là bí quyết của khoa phụ nữ.
Thẩm Thiên Lục nói: "Trẻ sơ sinh khí của tạng phủ chưa đầy đủ, không chịu nổi sức thuốc; trong một năm đầu nếu không phải bệnh nặng thì chớ dễ dàng cho thuốc, phải liệu cách mà chữa. Ngay cả trong hai ba tuổi, hình thể và khí lực rốt cuộc vẫn non yếu, dùng thuốc không được quá mạnh; công mạnh hay bổ mạnh đều ngược lại bị thuốc làm hại." Đó là bí quyết của khoa trẻ em.
Vương Hồng Tự nói: "Ung (nhọt nông, sưng đỏ nóng đau) và thư (nhọt sâu, màu trắng lõm xuống) là hai đường khác hẳn nhau: sưng đỏ là ung, nên chữa bằng thuốc mát để giải; trắng lõm là thư, nên chữa bằng thuốc ấm để làm tiêu." Lại nói: "Chỉ có đinh (mụn đinh: nhọt nhỏ, cứng, chân ăn sâu) thì dùng phép chích, ngoài ra đều không dễ dàng dùng dao kim, và cấm dùng hai thứ thăng dược, giáng dược (thuốc luyện từ thủy ngân, dùng ăn mòn làm thối rữa thịt) (?)." Đó là bí quyết của khoa ngoại.
Đề cương sáu kinh (sáu đường bệnh truyền theo thứ tự nông sâu: thái dương, dương minh, thiếu dương, thái âm, thiếu âm, quyết âm) trong sách "Thương hàn luận", phần lớn dựa vào việc hỏi. Như bệnh thiếu dương thì miệng đắng, họng khô, mắt hoa; và chứng của bài Tiểu sài hồ thang thì lúc rét lúc nóng xen nhau, ngực sườn đầy tức khó chịu, lặng lẽ không muốn ăn uống, trong lòng bứt rứt, hay buồn nôn, v.v., đều nhờ hỏi mà biết. Đó là lý do Tôn chân nhân (Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường) chưa bắt mạch đã hỏi trước.
Quyển một
Mạch
"Mạch của đại trường (ruột già) xem ở bộ thốn tay trái, mạch của tiểu trường (ruột non) xem ở bộ thốn tay phải" (thốn: vị trí bắt mạch ở cổ tay gần bàn tay nhất; cổ tay chia ba vị trí thốn, quan, xích), đó là lời của sách "Mạch quyết". Từ khi Hoạt Bá Nhân xem đại trường, tiểu trường ở hai bộ xích (vị trí bắt mạch xa bàn tay nhất), Lý Sĩ Tài khen là "con mắt riêng nghìn đời", người sau bèn đều tin theo.
Tôi xét sách "Mạch quyết san ngộ" của Uông Thạch Sơn, biện chính rất nhiều thuyết của Vương Thúc Hòa, mà riêng câu "thốn trái xem tâm và tiểu trường, thốn phải xem phế và đại trường" thì chưa từng cho là sai, bảo rằng lấy phủ phối với tạng, mạch của hai kinh nối nhau nên cùng một bộ. Lại Hoàng Khôn Tái (tên Nguyên Ngự) ở Xương Ấp nói rằng mạch khí đi lên thì bệnh hiện ở trên, mạch khí đi xuống thì bệnh hiện ở dưới. Ba kinh dương ở tay đi từ tay lên đầu; đại trường, tiểu trường ở vị trí thấp nhất nhưng mạch lại đi lên cao nhất, nên cùng xem với tâm, phế ở hai bộ thốn. Thuyết ấy cũng tinh, có thể sửa cái sai của thuyết họ Hoạt.
Dương Nhân Trai nói các loại mạch trầm tế (chìm và nhỏ như sợi chỉ), trầm trì (chìm và chậm), trầm tiểu (chìm và nhỏ), trầm sáp (chìm và rít, đi không trơn), trầm vi (chìm và yếu mờ) đều thuộc âm; các loại trầm hoạt (chìm mà trơn tru), trầm sác (chìm mà nhanh), trầm thực (chìm mà mạnh chắc), trầm đại (chìm mà to) đều thuộc dương. Một khi dùng sai thì sống chết chỉ trong trở bàn tay. Tôi cho rằng cũng có khi không hẳn như vậy.
Xét sách "Danh y loại án", mục Hỏa nhiệt: Hồ Tiên ông chữa một người bị phong nhiệt (bệnh do gió và nóng xâm vào) không giải, mạch hai tay đều phục (ẩn sâu, ấn đến xương mới thấy hoặc gần như không thấy). Lúc ấy ôn dịch đang hoành hành, các thầy khác bảo bệnh dương mà thấy mạch âm thì không chữa được, muốn dùng Dương độc thăng ma thang để đẩy bốc lên. Ông nói: "Đây là phong nhiệt đến cực điểm, hỏa thịnh thì mạch phục, không phải dịch theo mùa; đẩy bốc lên thì chết." Cho uống thuốc Liên kiều lương cách (bài thuốc làm mát vùng ngực), một lần uống là giải.
Lại xét bài ca trong "Mạch quyết" nói: bệnh thương hàn một tay mạch phục gọi là đơn phục, hai tay gọi là song phục, không được chẩn là bệnh dương mà thấy mạch âm, mà là hỏa tà uất ở trong không phát ra được, dương đến cực điểm giống như âm nên mạch phục, ắt phải ra mồ hôi nhiều thì giải. Các bệnh theo mùa thấy loại mạch này không ít, người học thuốc nên xét kỹ, không được chuyên theo thuyết họ Dương.
Còn trong "Thương hàn luận" của Trọng Cảnh: chứng kết hung (tà khí kết tụ ở ngực) do nhiệt thực, mạch trầm mà khẩn (căng như dây thừng xoắn), dưới tim đau, ấn vào cứng như đá, thì dùng Đại hãm hung thang làm chủ. Sách "Kim quỹ": chứng sán (đau bụng từng cơn) đau quanh rốn, khi phát thì vã mồ hôi lạnh, tay chân giá lạnh, mạch trầm khẩn, thì dùng Đại ô đầu tiễn làm chủ. Cùng một loại mạch trầm khẩn mà một thuộc nhiệt, một thuộc hàn, vậy thì người khám bệnh há có thể chỉ dựa vào mạch sao?
Sách "Thượng Hải huyện chí", mục Nghệ thuật chép: Diêu Mông giỏi nghề thuốc, nhất là tinh phép mạch Thái Tố (phép xem mạch để đoán cả sang hèn, họa phúc, thọ yểu). Tuần phủ Trâu Lai Học mời ông xem bệnh. Diêu nói: "Dương vật của ngài có một lỗ chảy ra nước." Trâu kinh hãi nói: "Đây là bệnh kín của ta, ngươi do đâu mà biết?" Diêu nói: "Biết qua mạch: bộ quan (vị trí bắt mạch ở giữa) tay trái hoạt mà hoãn (trơn và chậm rãi), vì lá thứ tư của gan có chỗ rò thông xuống dưới." Trâu xin thuốc. Diêu nói: "Không cần thuốc, đến Nam Kinh sẽ khỏi." Rồi bấm tay tính: "Hôm nay là mùng bảy, khoảng ngày mười hai thì tới." Trâu liền đi, quả nhiên sáng ngày mười hai tới Nam Kinh thì chết. Đoán trước ngày chết thì người tinh thông lẽ mạch làm được, còn nhân mạch bộ quan hoạt mà hoãn mà biết có chỗ rò thông xuống dưới thì e không có chuyện ấy. Sách địa chí thích lời khoa trương, thường như thế.
Sách "Kỳ kinh bát mạch khảo" của Lý Đông Bích (Lý Thời Trân) nói: Tám mạch này không bị ràng buộc bởi mười hai chính kinh (mười hai đường kinh chính, mỗi đường ứng với một tạng hay phủ), không có sự phối hợp biểu lý (cặp đôi trong-ngoài giữa tạng và phủ), nên gọi là "kỳ". Chính kinh ví như kênh rạch (?), kỳ kinh ví như hồ đầm; mạch của chính kinh đầy thịnh thì tràn sang kỳ kinh. Cho nên Tần Việt Nhân (Biển Thước) ví như trời mưa đổ xuống, kênh rạch đầy tràn, nước mưa lớn (?) chảy tràn lan, đổ vào hồ đầm. Theo đó thì chữ "kỳ" phải đọc là "cơ" như trong "cơ ngẫu" (lẻ và chẵn, tức là lẻ, không có cặp). (Vì không có phối hợp biểu lý.) Có người đọc là "kỳ" như trong "kỳ chính" (khác thường và chính thường), là sai.
Mạch tượng ở chỗ ngờ ngợ giữa hư và thực là khó xét nhất. Diệp Tư Lan trong y án chữa một sản phụ có nói: "Phàm bắt mạch gặp mạch cực to hoặc cực nhỏ thì cần xét kỹ nhất (?). Như cực to mà không có lực, phải đề phòng dương khí trôi tản ra ngoài. Như mạch cực nhỏ, tìm hồi lâu mới thấy, ngón tay hơi thêm sức, ấn đến xương lại càng cứng chắc, thì không được nhận là hư hàn. Nay chứng này sáu bộ (thốn, quan, xích ở cả hai tay) đều không có mạch, sau bộ xích thì thực sác có lực, đó là cái gọi là mạch phục nặc (mạch ẩn giấu). Dương ẩn ở dưới, đã cương thịnh đến cực điểm, há có thể câu nệ vào điều sau khi sinh cấm dùng thuốc hàn lương sao?" Ông phân biệt mạch tượng rất tinh tế, làm thầy thuốc nên đọc đi đọc lại lời ấy.
Mạch của chứng quỷ ám (bệnh xưa cho là do ma quỷ quấy nhiễu) lúc to lúc nhỏ, lúc nhanh lúc chậm. Mạch của chứng giun sán thì chợt to chợt nhỏ. Đều không có hình dạng nhất định. Còn chứng khí uất (khí bị dồn nén bế tắc), thường vì đường mạch không thông lợi nên nhanh chậm không đều, cần xét kỹ nhất. Mạch người hư cũng có khi nhịp đập không đều. Sách "Uông Thạch Sơn y án": một người mắc chứng di tinh, mạch khi thì phù nhu mà nhanh (nổi, mềm yếu mà đi gấp), khi thì trầm nhược mà hoãn (chìm, yếu mà chậm). Họ Uông nói: "Mạch không đều là do hư." Dùng nhân sâm làm quân (vị thuốc chủ đạo trong bài), tăng dần đến…(?).
Mạch còn có loại lục âm (bẩm sinh cả sáu bộ mạch đều nhỏ chìm mà không phải bệnh), lại có loại phản quan (mạch không chạy ở chỗ bắt mạch thông thường mà chạy ra mu cổ tay); người khám bệnh đều nên xét kỹ. Có một thầy thuốc ở Ngô quận nổi tiếng một thời; một vị quan to mới nạp thiếp, người thiếp bỗng mắc bệnh tim, đờm dâng lên, tay giá lạnh. Ông ta bắt thấy hai tay không có mạch, từ chối không chữa. Đổi thầy khác bắt mạch, biết là mạch phản quan, một thang là khỏi; danh tiếng ông ta liền sụt hẳn.
Vương Văn Khác công (Vương Ngao) đời Minh trong sách "Chấn Trạch trường ngữ" chép: Từ Văn Định công khi làm chức chiêm sự (quan coi việc nhà của thái tử), đến thành Tô Châu, nghe Vương Thời Miễn là thầy thuốc giỏi, sai bắt mạch cho mình. Thời Miễn thấy mạch ông có lúc ngưng nghỉ, không dám nói. Ông bảo: "Mạch ta xưa nay khác thường." Thời Miễn nói: "Như vậy thì không sao." Thế thì mạch lại có lúc ngưng nghỉ mà không phải là bệnh, người khám bệnh có thể không xét kỹ sao? (Sách "Miết ký" của Lương Ngọc Thằng ở Tiền Đường nói gần đây có người chỉ một tay có mạch, một tay không có mạch; lẽ này rất khó hiểu, đó cũng là điều người khám bệnh nên biết.)
Sách "Uông Thạch Sơn y án" chép: Vương nghi nhân (nghi nhân: tước phong cho vợ quan) sau khi sinh vì tắm gội mà phát sốt, buồn nôn, khát muốn uống nước lạnh, ăn dưa quả, nói mê như điên, không ăn uống được (?). Thân thể béo tốt, không chịu được thuốc bổ. Thầy thuốc dùng thuốc mát, sốt càng tăng dữ. Thạch Sơn xem mạch, sáu bộ mạch phù đại hồng sác (nổi, to, cuồn cuộn và nhanh), nói: "Sau khi sinh khí huyết bị tổn hại đột ngột, dương khí đơn độc trôi nổi ra ngoài, bên trong thật là hàn mà bên ngoài giả là nhiệt, nên bổ mạnh khí huyết." Cho uống Bát trân thang thêm tám phân can khương sao cháy, sốt giảm quá nửa.
Người bệnh tự biết mình xưa nay không hợp sâm, không chịu uống nữa; qua một ngày lại sốt nóng như lửa. Lại cho uống bài cũ, lén thêm sâm, hoàng kỳ (?), can khương sao cháy, liền uống hai ba lần, sốt lui, người mát mà khỏi. Bệnh tình mạch tượng trong đoạn này không có điểm nào có thể dùng ôn bổ (thuốc ấm và bổ), thầy thuốc sao lại không dùng thuốc mát? Đến khi uống thuốc mát mà sốt tăng dữ mới biết phải dùng ôn bổ. Nhưng nếu không có gan dạ và kiến thức như họ Uông thì cũng không thể quả quyết mà dùng. Lại nữa, mạch tuy phù đại hồng sác, nhưng ấn xuống ắt không có lực, hợp với lời Diệp Tư Lan (xem ở trên); điều này có thể hiểu ra ngoài lời.
Giang Cấn Đình (tên Thanh) ở Nguyên Hòa trong sách "Luận ngữ sĩ chất" cho rằng Khổng Tử là thánh nhân không gì không thông, đâu có lẽ không biết nghề thuốc; việc ngài thò tay qua cửa sổ nắm tay (Bá Ngưu, học trò bị bệnh nặng) là để bắt mạch; đã bắt mạch biết bệnh không chữa được nên mới nói: "Mất người này rồi, số mệnh thay!" Thuyết ấy chưa ai từng nói, nhưng sách chú giải "Lễ ký" có nói đến "mạch quyết của Phu Tử", thì thuyết của họ Giang cũng có căn cứ. Huống chi bệnh tật là điều Khổng Tử thận trọng, lẽ nào lại hờ hững giao cho thầy thuốc mà không xét lẽ của nó?
Có người hỏi: Khổng Tử đã biết nghề thuốc, sao khi Quý Khang Tử biếu thuốc lại nói "chưa hiểu rõ (nên không dám uống)"? Tôi đáp: thuốc ấy hẳn là loại thuốc viên thuốc bột, không biết là thứ gì; dù biết cũng không phân biệt được tốt xấu.
Cho nên sách "Ngụy thư", truyện Thuật nghệ chép: Hiển Tổ muốn thử tài Từ Kiển, đặt các người bệnh sau màn, cho Kiển cách màn mà bắt mạch, ông biết rõ bệnh lại biết cả sắc mặt. Sau Cao Tổ bệnh nặng dần, Kiển chữa có hiệu, được ban thưởng rất hậu, xuống chiếu có câu "thành tâm và y thuật đều dâng hết, lòng trung và tài giỏi đều trọn vẹn", tài nghề ông có thể gọi là tinh rồi. Thế mà khi Văn Chiêu hoàng thái hậu mang thai Thế Tông, nằm mộng bị mặt trời đuổi, mặt trời hóa thành rồng quấn quanh bà, bà tỉnh dậy kinh sợ hồi hộp, thành bệnh tim. Vương Hiển bắt mạch nói: "Không phải bệnh tim, mà là dấu hiệu có thai sinh con trai." Còn Kiển thì bảo là gió nhẹ vào tạng, nên uống thuốc thang và châm kim. Đúng là người khôn nghĩ nghìn điều ắt có một điều sai, nghề thuốc thật không dễ nói.
Mạch nhanh mà thỉnh thoảng ngưng một nhịp gọi là mạch xúc, xúc chủ về nhiệt; nhưng cũng có khi do hàn, như bệnh thương hàn mạch xúc, tay chân giá lạnh, có thể dùng phép cứu (đốt ngải hơ huyệt). Nhà chú giải bảo đó là khí vốn đang động, bị hàn bức bách nên nhanh mà ngắt quãng. Mạch chậm mà thỉnh thoảng ngưng một nhịp gọi là mạch kết, kết chủ về hàn; nhưng cũng có khi do nhiệt, như bệnh thái dương (giai đoạn đầu, nông nhất của bệnh thương hàn) mà người vàng, mạch trầm kết, bụng dưới cứng, tiểu tiện thông, người như điên, thì chắc chắn là chứng huyết (huyết ứ), dùng Để đương thang làm chủ. Nhà chú giải bảo thấp và nhiệt quấn lấy nhau, mạch hoãn là do thấp, nên mạch của thấp ở bên trong phải thấy trầm kết. Xem thế càng biết người khám bệnh không thể chỉ dựa vào mạch.
Quyển một
Dùng thuốc
Mười loại phương thuốc (thập tễ) của Từ Chi Tài là: tuyên (làm khai thông chỗ ủng tắc), thông (làm thông chỗ bế), bổ (bồi bổ chỗ suy), tiết (tẩy xổ chỗ ứ đọng), khinh (thuốc nhẹ để tán tà bên ngoài), trọng (thuốc nặng để trấn), hoạt (làm trơn để đẩy chất dính), sáp (làm se để cầm), táo (làm khô để trừ thấp), thấp (làm nhuận để chữa khô). Vương Hảo Cổ bổ thêm hai loại: hàn có thể trừ nhiệt, như các vị đại hoàng (?), mang tiêu; nhiệt có thể trừ hàn, như các vị phụ tử, quan quế. Cách dùng thuốc đã không còn sót.
Sách "Tâm ấn cám châu kinh" nêu tên mười tám loại phương thuốc: khinh, giải, thanh, hoãn, hàn, điều, cam, hỏa, thử, đạm, thấp, đoạt, bổ, bình, vinh, sáp, ôn…(?).
Trịnh Khang Thành chú thiên "Tật y" trong sách "Chu quan": năm thứ lúa là gai, kê nếp, kê tẻ, lúa mì, đậu. Sách "Tố vấn" lấy năm thứ lúa mì, kê nếp, kê tẻ, lúa gạo, đậu phân thuộc vào tâm, can, tỳ, phế, thận (tim, gan, lá lách, phổi, thận); chữa bệnh nên theo đó. Sách "Trình Hạnh Hiên y án tập lục" chữa chứng ngực và vùng thượng vị trướng đau, lợm giọng muốn nôn, ăn đồ bột mì thì còn yên, hơi uống nước cơm là trong vùng thượng vị liền thấy khó chịu; bảo rằng thứ lúa của gan là lúa mì, vị (dạ dày) yếu nên ăn gạo không yên, gan mạnh nên ăn lúa mì chịu được; nên dùng phép yên vị chế can (làm yên dạ dày, kiềm chế gan). Đó là người hiểu được ý chỉ của "Nội kinh".
Các danh gia chữa bệnh, thường chỉ thêm một vị vào bài thuốc mọi người đang dùng là có hiệu. Như Tống Huy Tông ăn đá lạnh quá nhiều mắc bệnh tỳ (lá lách, ở đây chỉ chức năng tiêu hóa), Dương Cát Lão cho uống Đại lý trung hoàn; vua nói: "Uống nhiều lần rồi." Dương nói: "Bệnh do ăn đá lạnh, xin lấy nước đá mà sắc thuốc này, đó là chữa cái nguồn gốc sinh bệnh." Quả nhiên khỏi.
Đỗ Thanh Bích mắc chứng não thư (nhọt sâu ở gáy), tự uống Phòng phong thông thánh tán mấy lần không khỏi. Chu Đan Khê xem, nói: "Sao không dùng rượu để chế thuốc?" Thanh Bích bèn hiểu ra, uống chưa hết thang đã khỏi. Trương Dưỡng Chính chữa bệnh gầy yếu cho Văn giáo dụ (giáo dụ: chức quan trông coi việc học ở huyện), các thầy thuốc đất Ngô đều dùng Tam bạch thang không hiệu; Trương cho thêm hai ba lát thục phụ tử, sắc uống liền khỏi.
Mâu Trọng Thuần chữa cho Vương Quan Thọ mắc chứng di tinh, nghe tiếng đàn bà là tinh xuất, gầy đến sắp chết, các thầy đều nói hết cách. Học trò của Mâu dùng viễn chí làm quân (vị chủ đạo), liên tu, thạch liên tử làm thần (vị phụ giúp chính), long xỉ, phục thần, sa uyển tật lê, mẫu lệ làm tá sứ (các vị hỗ trợ và dẫn đường), làm viên cho uống thì hơi bớt nhưng rốt cuộc không dứt; Mâu thêm một vị bóng cá (keo bong bóng cá), chưa hết thang đã khỏi.
Diệp Thiên Sĩ chữa đẻ khó, các thầy dùng thuốc thúc đẻ không hiệu; hôm ấy đúng tiết Lập thu, Diệp thêm một chiếc lá ngô đồng, thuốc vừa nuốt xuống là đẻ. Hà Biện Bá ở Gia Định mắc chứng nôn mửa, thầy thuốc dùng Nhị diệu hoàn không hiệu, Từ Linh Thai thêm cho bốn lạng hạt chè, sắc nước uống liền khỏi; vì bệnh ông do tích chè nên dùng vị này làm thuốc dẫn kinh (vị thuốc dẫn sức các vị khác đến đúng chỗ bệnh). Tạm ghi vài điều để thấy người chữa bệnh phải xét lẽ tinh tường và vận dụng nhạy bén mới mau có công.
Trâu Nhuận Am chữa một người mùa hè bứt rứt đầy tức, dùng thuốc thổi vào mũi mà không hắt hơi được, bức bối quá, bèn lấy bốn năm tiền chủy (tiền chủy: lượng thuốc bột xúc đầy một đồng tiền) thuốc ấy mà uống, bứt rứt đầy tức càng nặng, mê man không biết người, không nói được; là vì trong thuốc có những vị như bán hạ sống, nam tinh sống. Trâu nói: "Độc của nam tinh, bán hạ phải dùng nước gừng mới giải được, nhưng giữa mùa nắng to lại bứt rứt thì sao có thể uống nước gừng? Tất phải dùng cam thảo để giải, nhưng vị nó rất ngọt, dùng ít thì độc khí không giải, uống đến một hai tiền là không uống thêm được." Nhân đó lấy một cân cam thảo chưng cất lấy nước cho uống, uống hết thì bệnh lui. Phàm người bệnh sợ hơi thuốc gắt, ghét vị thuốc nặng, đều có thể theo phép này.
Trần Tái Am từng chữa một người sốt nặng đau họng, dùng các vị cam thảo, cát cánh, liên kiều, mã bột, ngưu bàng, xạ can, huyền sâm; người ấy bình sinh uống thuốc là nôn, nhất định không chịu uống mà bệnh nặng thêm, lại không thể không uống thuốc, bèn cho sắc thuốc rồi chưng cất lấy nước, uống hơn hai mươi bát thì khỏi hẳn.
Hứa Dận Tông chữa cho Vương thái hậu trúng phong không nói được, dùng phòng phong, hoàng kỳ (?) sắc mấy hộc nước (hộc: đơn vị đo dung tích lớn thời xưa), đặt dưới giường xông hơi, cho miệng mũi đều hít vào, tối hôm ấy liền nói được. Lục Nghiêm chữa người vợ họ Từ sau khi sinh huyết dồn lên làm bức bối mà ngất lịm như chết, vùng ngực còn hơi ấm, dùng mấy chục cân hồng hoa, nấu nước trong vạc lớn, đựng vào thùng gỗ, cho người bệnh nằm bên trên mà xông; hơi nước yếu đi lại thêm vào, bèn tỉnh lại. Đó là người khéo học phép xưa.
Lý Ngọc chữa chứng nuy (chân tay mềm yếu, liệt), bảo bệnh ở ngoài biểu mà sâu, không phải thang nhỏ mà khỏi được, bèn nấu hai nồi thuốc đổ vào chum, để hơi nguội, cho người bệnh ngồi vào trong, lấy thuốc dội lên; qua một lúc mồ hôi ra nhiều, khỏi ngay. Đó lại là dựa vào phép ấy mà biến hóa. Làm thầy thuốc được như thế là rất hợp với đạo vậy.
Người đất Ngô sợ uống thuốc mạnh. Mã Nguyên Nghi ngâm trước đậu với ma hoàng cho nảy mầm (?); phàm gặp ca cần dùng ma hoàng thì trong đơn viết "đại đậu hoàng quyển" (mầm đậu đen phơi khô), khiến nhà bệnh không sợ. (Thời ấy chữa bệnh đều lấy thuốc ở nhà thầy thuốc.) Từ Linh Thai chữa bệnh cho một người họ Trương lẽ ra phải dùng đại hoàng, sợ ông ta không chịu uống, bèn nói dối là dùng cóc tuyết phối thuốc làm viên, cho uống liền khỏi. Có thể hình dung được lòng khổ tâm của bậc thầy giỏi, không phải kẻ câu nệ đơn thuốc theo kịp.
Có bệnh do thiên lệch ham một món ăn mà thành, không hỏi kỹ mà biết thì do đâu có hiệu? Xin ghi sơ vài ca chữa có hiệu của người trước để giúp ngẫm nghĩ.
Chu (Đan Khê) chữa cho ông chú họ bị tiêu chảy, mạch sáp (rít, đi không trơn) mà kèm huyền (căng như dây đàn), hỏi biết ông thích ăn cá chép, bèn dùng các vị ngô thù du, trần bì, gừng sống, đường cát để gây nôn ra đờm dính như keo, thì tiêu chảy dứt. Lâm học sĩ mặt bỗng xanh, người gầy gò, đêm hay kinh sợ hồi hộp; một người họ Đỗ hỏi biết ông thích ăn ngao biển vị mặn, nên tâm huyết suy, cho uống nhiều thuốc sinh tân dịch (thuốc làm sinh nước bọt, dịch thể trong người) mà khỏi bệnh.
Một nhà buôn giàu mắc chứng bụng trướng, trăm thuốc không hiệu, lại thêm nôn mửa, ăn ít, gầy còm (?). Một thầy lang dân dã hỏi biết mùa hè ông ăn nhiều dưa quả ướp đá, mát lạnh quá mức, khí của tỳ bị lạnh, thầy thuốc lại dùng thuốc hàn lương làm tổn thương vị khí thêm nữa; bèn dùng đinh hương, mộc hương, quan quế để kiện tỳ hòa vị (làm mạnh lá lách, điều hòa dạ dày), khí của phế đi xuống, từ đó bệnh khỏi. Viên huyện lệnh họ Triệu thích ăn gạo sống mà sinh giun, tiều tụy vàng vọt, không muốn ăn uống; dùng thương truật ngâm nước vo gạo một đêm, thái nhỏ sấy khô tán bột, lấy bánh hấp viên lại, uống với nước cơm mà khỏi.
Ngô Phu Tiên chữa một người giữa mùa hè vô cớ tay chân giá lạnh, mê man không nói; hỏi ra từng ăn phổi lợn, bèn cho sắc hai lạng khoản đông hoa đổ cho uống mà khỏi, vì thứ đã ăn là phổi lợn bị dịch. Thẩm Dịch chữa Túc vương ham ăn váng sữa mà mắc bệnh, cho uống mấy bát chè đặc để rửa sạch trong ngực mà khỏi.
Tiết Lập Trai chữa một ông già như kiết lỵ mà không phải kiết lỵ, ngực không thông thoáng, dùng các thuốc chữa đờm, chữa lỵ không hiệu; hỏi biết ông thường uống rượu chung với sữa, sữa gặp vị chua thì đông lại, gặp vị đắng thì tan ra, bèn lấy chè làm viên, thường dùng nước chè trong chiêu ba năm chục viên, uống chưa mấy lần đã khỏi.
Ngô Đình Thiệu chữa Phùng Diên Tị đau trong ngực, hỏi biết ngày thường ăn nhiều gà rừng, chim đa đa, cho uống thang cam thảo mà khỏi. Dương Cát Lão chữa Dương Lập Chi họng đau loét, ăn uống không vào, hỏi biết ngày thường ăn nhiều thịt chim đa đa, cho ăn một lát gừng sống, ông thấy mùi vị thơm khác thường, dần tăng lên đến hơn nửa cân, họng hết đau ngay, ăn uống như cũ.
Lương Tân chữa một nhà buôn giàu chết đột ngột, bảo là do ngộ độc thức ăn, hỏi biết ông thích ăn gà tre (một loại chim rừng), bèn cho giã gừng vắt nước, cạy răng đổ vào thì tỉnh lại. Có thầy thuốc chữa một người đàn bà mặt nổi mấy chấm tàn nhang đen, lâu ngày đen khắp mặt, hỏi biết hằng ngày ăn chim cu gáy, dùng một cân gừng sống thái nhỏ nghiền lấy nước, đem bã sấy khô, lại dùng nước gừng sống nấu thành hồ, viên lại cho ăn, một tháng thì trở lại như cũ. Ấy là vì gà rừng, chim đa đa, gà tre, chim cu gáy đều ăn bán hạ (một vị thuốc có độc), nên dùng gừng để giải độc.
Thẩm Tông Thường chữa một người ở Lư Lăng bụng trướng mà thở gấp, ba ngày ăn không nuốt được; xem mạch không có gì lạ, hỏi biết gần đây ăn mỡ dê, nói: "Mỡ lạnh thì đông lại, đây là việc chườm ấm làm được." Chườm ấm thì đi ngoài được mà khỏi.
Chữa bệnh lâu năm, bệnh cũ có khi không thể cầu khỏi nhanh. Như Chu Đan Khê chữa chứng hư tổn (cơ thể hao mòn suy kiệt) gầy rộc, dưới sườn phải đau, tay chân mềm yếu, dùng Nhị trần thang thêm bạch giới tử, chỉ thực, hoàng liên sao gừng, trúc lịch, tám mươi thang mới yên. Chúc Trọng Ninh chữa chứng tê đau đầu gối và chân, uống Thanh táo thang một trăm thang mà khỏi. Loại này rất nhiều; lúc mới uống vài thang ắt chưa thấy hiệu, nếu không tin tưởng sâu sắc thì ai chịu được lâu dài? Than ôi! Người đời mời thầy chữa bệnh thường cầu khỏi nhanh, đổi thầy liên tục, uống thuốc lẫn lộn mà bệnh lại nặng thêm, thật nhan nhản như vậy.
Viên Tùy Viên (Viên Mai) viết "Truyện tiên sinh Từ Linh Thai" có nói: Con của Trương Vũ Thôn mới sinh không có da, tiên sinh bảo lấy gạo nếp tán bột rắc khắp người, bọc lụa đặt vào trong đất, để hở đầu ra, cho bú sữa; hai ngày hai đêm thì da mọc. Việc này hẳn có chỗ dựa. Sách "Đắc hiệu phương" của Nguy Diệc Lâm đời Nguyên chép: con sinh ra không có da, mau dùng bột gạo sớm trắng rắc khô lên, đợi mọc da mới thôi. Cát Khả Cửu đời Minh chữa cho con một người chèo thuyền sinh ra không có da lành, bảo đào một cái hố bên bờ, đặt đứa trẻ vào, lấy đất mịn cách một lớp chăn mà phủ lên, lại dặn chớ động đậy; lâu sau thì mọc da. Vì người mẹ mang thai trên thuyền, lâu không lên bờ, thiếu khí của đất. Họ Từ dùng xen cả hai phép mà có hiệu; thật vậy, thầy thuốc quý ở chỗ đọc rộng.
Chữa bệnh can (gan) ở đàn bà, người ta thường dùng thuốc sơ tiết công phạt (thuốc làm khai thông, đánh đuổi mạnh) mà không biết âm bị tổn thương. Chữa kinh phong ở trẻ em, thường dùng thuốc thơm xuyên xộc và thuốc nặng để trấn, mà không biết (?) để lại cái hại ngầm. Chữa can không gì hay bằng phép tư thủy (bồi bổ phần thủy, tức âm dịch) của Cao Cổ Phong, chữa phong không gì hay bằng thiên "Giải nhi nạn" (thiên giải những cái khó trong chữa bệnh trẻ em) của Ngô Cúc Thông, thật có thể cứu vãn thói tệ lâu đời, cứu người đời.
Người ta theo thuyết dẫn hỏa quy nguyên (kéo hỏa bốc lên trên trở về gốc ở thận dưới) mà dùng quế, phụ tử, nhưng không biết chỗ sai trong cách dùng, hễ động là làm hại người. Nay xem lời bàn của Tần Hoàng Sĩ về chuẩn mực dùng quế, phụ tử, xin chép riêng ở đây:
"Triệu Dưỡng Quỳ dùng phụ tử, quế là thuốc cay nóng để ôn bổ tướng hỏa (hỏa phụ trợ ẩn trong gan và thận, khác với quân hỏa ở tim), mà không biết người xưa ví hỏa của can thận với lửa long lôi (lửa rồng, sấm sét) là vì hai kinh ấy một chủ về mộc, một chủ về thủy, đều có tướng hỏa ẩn trong đó, cho nên nói ất quý đồng nguyên (gan và thận cùng một nguồn). Chân thủy (phần âm dịch căn bản) của hai kinh không đủ thì dương vượng âm hư, tướng hỏa nhân đó mà phát ra; nên chữa bằng cách bồi dưỡng chân âm của can thận để chế ngự nó. Nếu dùng thuốc cay nóng để thu phục thì há chẳng sai sao? Dẫn hỏa quy nguyên mà dùng phụ tử, quế, thực ra là chữa chứng chân dương (dương khí căn bản) không đủ: hỏa không có gốc bị âm tà bức bách, mất chỗ giữ mà bốc lên trên, như chứng đái dương (hàn thịnh ở dưới đẩy dương nổi lên, mặt đỏ như say) và âm táo (vật vã bứt rứt do âm hàn), không phải là lửa long lôi."
(Hà Tây Trì nói: "Phụ tử, quế dẫn hỏa quy nguyên là nói cho chứng dưới lạnh trên nóng; nếu là chứng thủy cạn hỏa bốc, trên dưới đều nóng, thì không biết dẫn hỏa này về đâu?" Thuyết này có thể đối chiếu với lời bàn của họ Tần.)
"Lửa long lôi là chân âm của can thận không đủ, tướng hỏa của can thận bốc lên, thủy thiếu hỏa vượng, từ dưới xông lên trên. Đây không giống với tà khí lục dâm (sáu thứ tà khí bên ngoài: gió, lạnh, nắng, ẩm, khô, nóng) từ ngoài trời ập tới mà dùng thuốc đắng lạnh đánh thẳng xuống; lại không thể theo phép 'hỏa uất thì phát ra' mà dùng phép thăng dương tán hỏa (đẩy dương lên, làm tan hỏa ra). Nên chữa bằng cách dưỡng âm chế hỏa, như các loại Lục vị hoàn hợp với Tư thận hoàn, và Can thận hoàn bí truyền trong nhà (địa hoàng, thiên đông, quy thân, bạch thược, hoàng bá, tri mẫu, cùng tán bột mịn, dùng cao mai rùa làm viên)."
Có bệnh mà trên và dưới khác hẳn nhau, dùng thuốc rất khó. Sách "Lục Dưỡng Ngu y án" có ca đáng làm phép, xin chép lại. Lục Tiền Xuyên xưa nay mắc chứng trường phong (đi ngoài ra máu) và táo bón, mùa đông thích ăn hồng đồng bồn (một loại quả hồng), đến nỗi vùng thượng vị ngay chỗ tim đau. Thầy thuốc dùng thuốc ôn trung hành khí (làm ấm phần giữa, cho khí lưu thông) chữa đau tim, đau chưa giảm mà ruột ra máu như rót; lại dùng thuốc hàn lương nhuận táo chữa huyết, đại tiện chưa thông mà tim đau như dao đâm.
Lục xem mạch, bộ trên trầm nhược mà trì (chìm, yếu và chậm), bộ dưới hồng hoạt mà sác (cuồn cuộn, trơn và nhanh), nói: "Đây là cái gọi là trong dạ dày lạnh tích, trong ruột nóng." Dùng ba tiền Nhuận tự hoàn, lấy trầm hương bọc áo ngoài, sắc nước gừng đặc chiêu hai tiền, khoảng nửa ngày lại chiêu một tiền. Ngày thường uống thuốc hàn lương vừa qua vùng thượng vị là đau như cắt, nay hai lần uống thuốc viên, ngực không đau; đến nửa đêm đi ngoài phân rất cứng mà không đau lắm, máu giảm sáu bảy phần so với ngày thường; một lát lại đi một lần, hơi đau mà máu cũng ít, phân cũng không cứng; sáng sớm lại đi một lần phân nát, hơi thấy máu mà hoàn toàn không đau nữa.
Chỉ có cơn đau ở vùng tim chưa dịu, nhân đó làm Tạng liên hoàn, cũng dùng trầm hương làm áo, chiêu bằng nước gừng, để thanh nhiệt ở hạ tiêu (phần dưới của thân thể, vùng bụng dưới gồm ruột, thận, bàng quang) và làm nhuận chỗ khô; lại dùng các vị trong bài Phụ tử lý trung làm thuốc bột để làm ấm phần giữa, trộn với mạch nha cho nuốt, để thuốc lưu lại ở ngực, không cho xuống nhanh. Chưa hết thang mà hai chứng vốn cản trở nhau đều khỏi. Đó là phép chữa trên ấm dưới mát.
(Lư Thiệu Am nói: "Hoàn nghĩa là chậm, xuống tới dưới rồi mới tan, không phạm vào cái lạnh của trung cung (vùng giữa, tức tỳ vị). Tán nghĩa là tan, qua khỏi họng ngực là tan ngay, không phạm vào cái nóng ở phách môn (hậu môn). Chỗ hay là ở việc dùng trầm hương và mạch nha.")
Vợ của Trần Thự Thương ho khạc đờm có máu, đêm sốt, chóng mặt, ngực không thông thoáng, đầu gối chân không có sức; thầy thuốc dùng thuốc tư âm giáng hỏa (bổ âm dịch, hạ hỏa) đã nửa năm, ăn uống ngày càng ít, tinh thần ngày càng suy. Xem mạch, hai bộ thốn và quan trầm sác có lực, hai bộ xích sáp nhược mà ngược lại hơi phù. Ông nói: "Đây là chứng thượng thịnh hạ hư (trên thừa dưới thiếu). Trên thịnh là giữa tim và phổi có nhiệt lưu lại và huyết ứ; dưới hư là khí của gan thận không đủ."
Dùng Nhân sâm cố bản hoàn, dặn uống lúc bụng đói; giữa ngày dùng bối mẫu, tô tử, sơn tra, đan bì, đào nhân, hồng hoa, tiểu kế, lấy rễ cỏ tranh nấu nước thay nước lã để sắc thuốc. Uống mười thang, đờm trong, máu cầm (?). Sau dùng Thanh khí dưỡng vinh thang (phục linh, bạch thược, quy thân, xuyên khung, mộc hương, bạch đậu khấu, trần bì, hoàng liên) uống xen với Cố bản hoàn; ba tháng sau bệnh khỏi mà có thai. Đó là phép chữa trên thanh dưới bổ.
Tính chất các vật có cái kỵ nhau, có thể nhân đó mà chữa bệnh. Như sắt sợ phác tiêu: Trương Cảnh Nhạc chữa đứa trẻ nuốt đinh sắt vào bụng, dùng nam châm sống và hai tiền phác tiêu cùng tán bột, lấy mỡ lợn rán chín thêm mật ong trộn đều, cho nuốt hết, bèn bọc đinh sắt mà theo đại tiện ra ngoài. Đậu phụ sợ củ cải: sách "Diên thọ thư" chép có người thích ăn đậu phụ bị trúng độc, thầy thuốc không chữa được; người làm đậu phụ nói củ cải bỏ vào nồi thì đậu không thành, bèn lấy nước củ cải chiêu thuốc mà khỏi. Củ ấu sợ dầu trẩu: sách "Quất bàng tạp luận" chép một thầy thuốc chữa người thích ăn ấu, ăn quá nhiều, người nóng, ngực đầy, bụng trướng không ăn được, bệnh thế sắp nguy; biết hoa ấu gặp hơi dầu trẩu là héo, bèn lấy cặn dầu trên chiếc thuyền mới sửa làm viên, cho vào thuốc tiêu thực hành khí mà cho uống, liền đi ra phân đen khô mà khỏi. Loại này còn nhiều, không thể kể hết; người học nghề thuốc thật không thể không hiểu rộng biết nhiều.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video