Thiên 2 — Quyển 2 — Người xưa, người nay, sách xưa, sách nay

 Quyển hai

 Người xưa

 Ở kinh sư (kinh đô) có Tiên y miếu (miếu thờ các bậc thầy thuốc đời đầu), bắt đầu có từ khoảng niên hiệu Gia Tĩnh đời Minh. (Xét: khoảng niên hiệu Nguyên Trinh đời Nguyên đã dựng miếu Tam Hoàng, tức ba vị vua thời thượng cổ. Trong miếu thờ Tam Hoàng cùng hơn mười danh y các đời. Đến thời Gia Tĩnh mới định gọi là Tiên y miếu.)

 Bản triều (triều Thanh) giữ theo lệ ấy. Chính giữa thờ Phục Hy, bên trái thờ Thần Nông, bên phải thờ Hoàng Đế, đều quay mặt về hướng nam. Câu Chi (có lẽ là Câu Mang) (?) và Phong Hậu ngồi bên đông, quay mặt về hướng tây. Chúc Dung và Lực Mục ngồi bên tây, quay mặt về hướng đông.

 Ở vũ phía đông (dãy nhà phụ chạy dọc hai bên chính điện) thờ Tựu Thải Quý, Thiên Sư, Kỳ Bá, Bá Cao, Thiếu Sư, Thái Ất, Lôi Công, Y Doãn, Thương Công Thuần Vu Ý, Hoa Đà, Hoàng Phủ Mật, Sào Nguyên Phương, Dược vương Vi Từ Tàng, Tiền Ất, Lưu Tông Tố (có lẽ là Lưu Hoàn Tố) (?), Lý Cảo; tất cả quay mặt về hướng tây. Ở vũ phía tây thờ Quỷ Du Khu, Du Phụ, Thiếu Du, Đồng Quân, Mã Sư Hoàng, Thần Ứng vương Biển Thước, Trương Cơ, Vương Thúc Hòa, Bão Phác Tử Cát Hồng, Chân nhân Tôn Tư Mạo, Khải Nguyên Tử Vương Băng, Chu Quăng, Trương Nguyên Tố, Chu Ngạn Tu; tất cả quay mặt về hướng đông. Thứ bậc lấy phía bắc làm trên.

 Hằng năm, vào ngày Giáp đầu tiên của tháng trọng (tháng giữa mùa) mùa xuân và mùa đông, triều đình sai quan đến làm lễ tế.

 Xét: Vi Từ Tàng tên là Tấn Đạo, người đời Đường, phát thuốc cứu người nên được gọi là Dược vương. Nay dân gian thờ Dược vương lại đắp tượng mặc áo kết bằng cỏ lá, và đổi chữ "vương" thành chữ "hoàng", chưa biết dựa theo điển tích nào.

 Tần Việt Nhân người Bột Hải được Tang Quân truyền bí thuật, nhờ đó thấu hiểu đạo làm thuốc. Vì ông giống Biển Thước thời Hiên Viên (tức Hoàng Đế) nên người ta gọi ông là Biển Thước. Ông lại sống ở nước Lư nên cũng được gọi là "Lư y" (thầy thuốc nước Lư). Người đời có kẻ cho rằng "Lư" và "Biển" là hai người, như thế là sai. Lời này thấy trong bài tựa sách "Tập chú Nạn kinh" của Dương Nguyên Thao.

 Phàm danh y ắt có thầy truyền dạy. Chẳng hạn thầy của Tôn Văn Viên (tên Nhất Khuê) là Hoàng Cổ Đàm, thầy của Trương Cảnh Nhạc (tên Giới Tân) là Kim Mộng Thạch. Đó đều là trường hợp "xanh từ chàm mà ra lại xanh hơn chàm" (trò giỏi hơn thầy), còn người thầy thì nhờ trò mà tên tuổi được lưu truyền. Trương Trọng Cảnh đời Hán được gọi là bậc thánh trong nghề y, thầy ông là Trương Bá Tổ. Nếu không có Trọng Cảnh thì còn ai biết đến Trương Bá Tổ? Truyền đạo quý ở chỗ chọn được đúng người, đâu chỉ riêng cửa thánh (đạo Khổng) mới như vậy.

 Trương Trọng Cảnh là bậc thánh trong nghề y. Hoa Nguyên Hóa (tức Hoa Đà) là bậc tiên trong nghề y. Hai người sống cùng thời, vậy mà ông Phạm (Phạm Diệp, người soạn sách "Hậu Hán thư") chỉ viết truyện cho Nguyên Hóa, sao có thể gọi là sử gia giỏi được?

 Đời Minh có hai người nhờ nghề y mà làm quan to, tên được chép trong truyện sử: Hứa Thân và Vương Luân. Hứa làm Thượng thư (quan đứng đầu một bộ trong triều), là người nhờ nghề y mới hiển đạt. Vương làm Tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh), là người đã hiển đạt rồi mà vẫn làm thuốc.

 Thế nhưng Hứa cứu sống được vua Thế Tông khi vua đã gần tắt thở. (Việc này chép trong "Minh sử", còn sách "Dã hoạch biên" và "Kim ngôn" chép kỹ hơn. "Dã hoạch biên" chép: năm Nhâm Dần niên hiệu Gia Tĩnh, vua ngủ ở chỗ Đoan phi. Cung nữ Dương Kim Anh cùng mấy người khác kết bè định giết vua: lấy dây thắt cổ, lấy vải nhét miệng, mấy người ngồi đè lên bụng vua mà siết, vua đã sắp tắt thở. May các cung nữ không biết cách thắt nút, dây chùng ra không siết chặt được. Người ngoài cửa nghe tiếng khục khặc, Hiếu Liệt hoàng hậu dẫn người vào cởi dây ra. "Kim ngôn" chép: trong vụ biến loạn của cung nhân ở Tây Uyển, thân vua rất nguy. Thân dùng các thuốc hạ huyết (làm tan và tống máu ứ ra ngoài) như đào nhân, hồng hoa, đại hoàng, dâng lên vào giờ Thìn (7–9 giờ sáng). Đến giờ Mùi (13–15 giờ), vua bỗng phát ra tiếng, thải ra mấy thăng (đơn vị đo dung tích xưa) máu tím. Đến giờ Thân (15–17 giờ) thì nói được. Uống thêm ba bốn thang (thang: thuốc sắc) thuốc bình khí hoạt huyết (điều hòa khí, làm máu lưu thông), vua bèn bình phục. Năm sau, Thân vì việc dùng thuốc này mà kinh sợ lo âu, sinh bệnh rồi chết.)

 Vậy mà ông không tự chữa được chứng kinh quý (hồi hộp, sợ hãi) của chính mình. ("Minh sử" chép: Thân mắc bệnh, nói: "Lần cung biến trước, ta tự nghĩ nếu thuốc không hiệu thì ắt bị giết. Vì thế mà sinh kinh quý, thuốc men không chữa được.")

 Còn Vương thì đi đến đâu chữa bệnh cũng hiệu ngay, vậy mà không tự biết mình uống thuốc sai. ("Tục danh y loại án" chép: Tiết Trai (hiệu của Vương Luân) mắc bệnh vùng ngực bụng, tìm đến một đạo sĩ núi Nga Mi nhờ chữa. Đạo sĩ hỏi: "Trong các thuốc ông uống, có thứ nào làm từ loài vật có máu thịt mà sao chế chưa kỹ không?" Ông đáp: "Có. Tôi uống Bổ âm hoàn mấy chục năm nay, trong đó có mai rùa tẩm rượu nướng." Đạo sĩ nói: "Đúng rồi, ông nên về nhà ngay." Tiết Trai vội nộp đơn xin thôi quan. Về đến Ngô Xương (cửa Xương Môn ở Tô Châu) thì đi ngoài ra vô số rùa nhỏ màu đỏ rồi chết.) Nghề y há dễ làm sao!

 Trong "Nguyên sử", phần truyện Phương kỹ (truyện những người giỏi các nghề kỹ thuật), giới thầy thuốc chỉ chép Lý Đông Viên. Sử nói ông học theo sách "Thương hàn", giỏi nhất về nhọt độc và bệnh mắt, nhưng không nhắc đến tì vị (lá lách và dạ dày, tức hệ tiêu hóa, vốn là sở trường nổi tiếng nhất của ông). Sử chép sáu ca ông chữa khỏi, mà ca nào cũng không ghi rõ thuốc đã dùng. Lệ chép sử đại để là như thế, nhưng như vậy là sơ sài.

 Trong giới đạo sĩ, người hiểu y nổi tiếng nhất là Thôi Tử Hư. Trong giới nhà sư có Thâm Sư, Kinh Sơn Phù Đồ và Thận Nhu hòa thượng (?). Trong giới hoạn quan có La Đại Vô (tên Tri Đễ). Trong giới phụ nữ có bà Từ thị là mẹ của Hồ Tông Nhân, và bà Lý thị là vợ ông. Nghề y gánh việc sống chết hệ trọng, lại thông hiểu chỗ tinh vi của sinh mệnh con người, vốn ai cũng nên học, chỉ là không phải ai cũng học được.

 Thời thượng cổ, Du Phụ chữa bệnh có thể rạch da, tách thịt, rửa ruột và dạ dày, súc rửa ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, lá lách, phổi, thận). Hoa Nguyên Hóa vẫn còn được truyền thuật ấy, chính là điều sử chép: "mổ phanh bụng lưng, cắt bỏ khối u tích tụ". Sau Hoa Đà thì không nghe ai làm được nữa. Tuy ông có học trò là Ngô Phổ và Phàn A, nhưng họ cũng không nắm hết chỗ sâu xa. Phải chăng thuật thần kỳ, không gặp đúng người thì không truyền?

 Sách "Tục danh y loại án", quyển ba mươi, mục "Kỳ tật" (bệnh lạ), có lời chú ở ca bệnh của Tiền Quốc Tân rằng: ông người Tiền Đường, sống thời Vạn Lịch, có sách "Thọ thế đường y án" gồm bốn mươi tắc, phần nhiều nói về bệnh lạ. Đó là bản khắc mượn được ở chỗ quan Thái sử Hàng Cận Phủ. Tất cả ba mươi hai chữ (?); bản ở Các (thư khố triều đình) không có, bản họ Ngụy cất ở nhà thì có mục Kỳ tật.

 Lời bàn của Tiền về chứng "nhục hành" (thịt chạy) có thể bổ sung chỗ thiếu của các sách về ôn dịch (bệnh dịch truyền nhiễm). Ông viết: "Mùa đông năm Quý Hợi, vùng Sơn Hải quan có thời dịch (bệnh dịch theo mùa) lan rộng. Người bệnh đau đầu, sốt, buồn nôn, khát nước, tinh thần mê man muốn ngủ, tay chân không nhấc lên được. Thịt trên người hễ đẩy thì dồn lại thành một đống, vuốt phẳng thì lại như cũ. Có thầy thuốc cho là thương hàn (bệnh do cảm lạnh từ bên ngoài, có sốt, sợ lạnh), có thầy cho là thời khí (bệnh do khí trời thất thường theo mùa). Họ cho uống thuốc phát tán (thuốc làm ra mồ hôi để đẩy tà khí ra ngoài), ai uống cũng nặng thêm, chết đến mấy trăm người. Bấy giờ quan Đốc sư các bộ họ Tôn và quan Tán họa (quan tham mưu) mỗi người đều mất một người hầu.

 Mùa xuân năm Ất Sửu, tôi (Tiền) đến cửa ải bái kiến quan Thái sư. Trong lúc chuyện trò, ông hỏi đến bệnh này. Tôi đáp: "Đây là thời dịch, tên là nhục hành. Thịt người thuộc hành Thổ (một trong ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ). Đất khô thì lở, đất ướt thì trôi. Tà khí (khí độc gây bệnh từ bên ngoài) cảm vào huyết mạch và cơ thịt, không giống cách chữa thương hàn. Sách y xưa nay không chép, chỉ trong sách 'Quan để tiện phương' (?) có thấy một khoản về chứng lạ này. Bệnh do máu người khô kiệt, lại cảm phải khí trời không chính. Nên đại bổ huyết, dùng các vị hà thủ ô, câu kỷ, đương quy, địa hoàng, thêm chút khương hoạt là vị thuốc trừ phong, như thế là đủ đối phó với bệnh. Nếu đã dùng thuốc phát tán thì chắc chắn chết ngay."

 Ông còn chữa một người có tiếng vang từ gót chân lên tận đầu, tiếng như sấm. Bắt mạch thấy năm bộ đều hòa, riêng mạch thận khâu đại (mạch to mà rỗng giữa như cọng hành): đặt nhẹ ngón tay mới thấy, ấn xuống thì gần như không còn. Đó là thận đã suy bại.

 Kinh thận (đường kinh lạc của thận) đi từ chân lên đầu. Thận chủ về xương. Thận hư thì thân thể rỗng, rỗng thì kêu, nên xương phát tiếng vang. Ông cho uống Lục vị hoàn (hoàn: thuốc viên) thêm cao tử hà xa (nhau thai người), cao xương hổ, tủy lợn, câu kỷ, đỗ trọng thì khỏi.

 Ông lại chữa một người hai cánh tay nổi hơn chục vệt đỏ, đầu to đuôi nhọn, giữa phình ra, dài chừng một thước (khoảng 30 cm), rộng chừng một tấc (khoảng 3 cm). Ông nói: "Đây là khí lạ của rắn xanh. Không chữa gấp thì hình rắn chạy vào bụng mà chết. Nếu mọc ở bắp chân, đùi mà đầu hướng lên trên thì chạy vào bụng cũng chết." Ông lấy kim chích rách đầu và đuôi vệt đỏ để nó không chạy được, cho chảy máu độc ra. Lại nghiền minh hùng hoàng, hòa với nước bọt bôi lên chỗ bệnh. Bên trong cho uống Thanh lương bại độc tán (tán: thuốc bột) thì khỏi. (Gồm phòng phong, kinh giới, bạch chỉ, khương hoạt, hoàng cầm, hoàng liên, kim ngân hoa, hòe tử, cam thảo, đương quy, sinh địa, mỗi vị một chỉ (chỉ: đơn vị cân xưa, khoảng 3,7 gam).)

 Xem vậy thì Tiền cũng là tay giỏi đương thời, mà nay ít ai biết đến. Nếu không có sách "Tục danh y loại án" thì há chẳng gần như bị mai một, không truyền lại được sao?

 Sách "Cổ kim y án loại án" chép: "Tiên sinh Cao Quả Tai là học trò giỏi của Vương Kim Đàn, tức người mà bài tựa sách 'Chuẩn thằng' gọi là 'ẩn sĩ họ Cao ở Gia Thiện'. Lúc tôi còn nhỏ thường nghe các bậc cha chú kể rằng ông chữa bệnh như thần. Ông soạn hai sách 'Y lâm quảng kiến' và 'Tạp chứng', chưa từng in; ai có được thì quý như ngọc bích lớn phải ôm bằng hai tay. Ông lại có mấy quyển y án, lập phương thuốc phần nhiều kỳ diệu khéo léo, nhưng thuốc mạnh và hiểm nên khó dám thử bừa. Tôi chọn sơ mấy điều để giữ lại văn hiến cho ấp nhà."

 Một điều ở quyển bảy chép: Ngụy Tử Nhất bị khô môi, tự uống mạch môn một lạng (đơn vị cân xưa, bằng mười chỉ, khoảng 37 gam), sinh địa bốn chỉ, huyền sâm hai chỉ, ngũ vị một chỉ, cam thảo sáu phân (một phân bằng một phần mười chỉ), ô mai ba quả. Tuy có đỡ chút ít, nhưng gốc bệnh vẫn không hết. Cao nói: "Chứng này nên dùng thần thủy."

 Cách làm thần thủy như sau: nấu chảy chì, rưới xuống đất cho thành miếng mỏng, nhặt lên cắt thành mấy dải dài, dùi lỗ một đầu rồi treo trong nồi. Trong nồi đổ rượu trắng. Phía trên rượu đặt ngửa một cái chậu sát với các miếng chì. Đốt lửa dưới nồi cho rượu sôi, hơi bốc lên xông vào miếng chì, từ miếng chì có nước nhỏ xuống chậu, gọi là thần thủy, lấy ra cho uống. Vì nước này đi từ dưới lên trên, nên có thể đưa nước trong thận lên, cứu chứng khô ở phần trên.

 Xét: "Bản thảo cương mục" chép thần thủy là nước mưa đọng trong ống tre vào giờ Ngọ ngày mồng năm tháng năm, công dụng cũng khác. Điều này có thể bổ sung chỗ thiếu của sách thuốc, nên đặc biệt chép lại.

 Quyển hai

 Người nay

 Tiên sinh Trương Vân Hoàn ở làng tôi (tên Quý Doanh, người huyện Đồng Hương) học y rất sâu, người đến xin chữa đông như chợ. Anh họ tôi là Chu Sĩ Huân, mùa hè mắc bệnh, [người ta cho là] chứng thử (bệnh do nắng nóng mùa hè) (?). Uống thêm thuốc thanh thử (thuốc giải nóng mùa hè) lần nữa thì sinh chứng thoát (khí lực suy kiệt, nguy kịch). Trương cho uống thang đại bổ Bát trân thì khỏi.

 Con ông là Thượng xá (học trò trường Quốc tử giám) Thiết Hồ (tên Hòa) cũng tinh thông y lý, xem bệnh gan dạ và có kiến thức hơn người. Có một người nông dân bị suyễn hơn mười ngày, uống thuốc không đỡ, đến nhà xin chữa. Ông bảo uống Tiểu thanh long thang. Người nông dân tỏ vẻ ngần ngại. Trương nói: "Uống thuốc này hai thang mà vẫn không nằm được thì tôi cam chịu lỗi." Người nông dân đi rồi, người nhà lấy làm lạ vì thấy ông nói quá lời. Trương nói: "Người ấy suyễn kéo dài hơn mười ngày mà không chết, nếu không phải thực chứng (chứng do tà khí mạnh mà sức người còn khỏe) thì không thể như vậy, còn nghi ngờ gì nữa?" Mấy hôm sau, người nông dân quay lại, quả nhiên bệnh đã khỏi.

 Hiếu liêm (người đỗ cử nhân) Hồng Lục Viên (tên Dụ Phong) người Lâm Hải tinh thông y lý. Ông thường nói: "Sách phương cổ như 'Thương hàn', 'Kim quỹ', sách phương nay như 'Lâm chứng chỉ nam', nếu chuyên tâm nghiền ngẫm thì khám bệnh tự nhiên có kết quả. Quận Thai ít thầy thuốc giỏi là vì họ mù mờ không biết nên theo đâu, chỉ đọc 'Dược tính phú', 'Thang đầu ca quát' và 'Y tông tất độc' mà thôi."

 Ông chữa bệnh thường dùng phương cổ mà hiệu. Con trai quan Tham quân (quan tham mưu) họ Văn bị chứng thử: lúc đầu hơi sợ lạnh, sau sốt cao, ra mồ hôi, ợ hơi, bụng đầy tức, miệng khô khát, mặt sưng, đau đầu, đại tiểu tiện ít. Thầy thuốc dùng các vị cát căn, cát cánh, chế bán hạ, bạc hà, bội lan, xích linh, thông thảo, hạnh nhân, lô căn. Người bệnh dần thấy thở gấp, tinh thần mê man. Lục Viên khám, nói mạch đại, lưỡi vàng, đó là chứng hợp với Bạch hổ thang. Cho uống một thang, các chứng đều giảm. Sau đổi dùng tiên thạch hộc, hoàng liên, sinh cam thảo, kim ngân hoa, quát lâu thực, rồi khỏi hẳn.

 Trương Minh Kính bị xuân ôn (bệnh sốt nóng mùa xuân), sợ lạnh, phát sốt, họng lở loét. Thầy thuốc dùng cam thảo, cát cánh, kinh giới, phòng phong, ngưu bàng, bệnh không giảm. Lục Viên cho uống Hoàng cầm thang thêm vỏ liên kiều, hạnh nhân, một thang thì khỏi. Đó thật là người giỏi dùng phương cổ!

 Anh ruột ông là tiên sinh Tinh Tra (tên Hãn), lúc trẻ ham học, vì hay ốm nên đọc thêm sách y, lâu ngày thành tinh thông. Ông làm quan cai trị huyện Hóa (?), già thì thôi quan, nghèo không có tiền về quê, bèn treo bầu (tức hành nghề thầy thuốc) ở tỉnh thành, tại huyện Thuận Đức.

 Con trai quan huyện lệnh họ Từ, mùa hè bị tiêu chảy, uống thuốc thanh thử lợi thấp (thuốc giải nóng và đẩy khí ẩm thấp ra theo đường tiểu) không đỡ, dần dần phát sốt, không ăn được, tinh thần mệt lả, hơi thở yếu ớt. Từ đã cao tuổi, chỉ có mỗi đứa con ấy, không biết tính sao, bèn mời ông anh đến chữa. Ông nói: "Đây là do thuốc lạnh làm hại tì, dương khí (khí ấm, sinh lực của cơ thể) hư suy sắp thoát, nên cho thuốc ấm để cứu." Ông dùng Phụ tử lý trung thang. Từ ngờ vực không dám cho uống. Ông nói: "Đây là lúc sống chết. Thuốc trước đã sai, há lại sai nữa sao? Nếu thuốc này có gì sơ suất, tôi xin chịu lỗi." Uống thuốc rồi, các chứng đều nhẹ đi, uống liền mấy thang thì khỏi hẳn. Từ rất mừng, dốc hết túi tặng ông thật hậu, lại xin các quan đồng liêu giúp đỡ, nhờ vậy cả nhà ông được về quê. Ông có soạn sách "Chế phương chuế thuyết" lưu hành ở đời.

 Tư mã (quan phó ở một phủ) Lã ... Thôn (?) (tên Chấn Danh) người Tiền Đường, làm quan ở Hồ Bắc, có tiếng cai trị tốt. Bỗng nhiên ông muốn về, đến ở trọ đất Ngô Môn (Tô Châu), chữa bệnh cho người phần nhiều có hiệu.

 Thái sử Phan Tuân Kỳ bị bệnh đản (bệnh vàng da), uống Nhân trần thang không đỡ, uống Bình vị tán cũng không đỡ. Trong vùng trên dạ dày như chứa bùn đáy giếng, cháo nước vừa đưa đến miệng là nôn ọe. Lã khám rồi nói: "Thấp (khí ẩm thấp gây bệnh) thì đúng là có, nhưng đây là hàn thấp (ẩm thấp kèm lạnh), nên làm ấm." Ông cho Ngũ linh tán thêm phụ tử. Thuốc vừa nuốt xuống, trong ngực đã nhẹ nhõm.

 Con trai họ Phương bị thương hàn đến lúc nguy kịch, có người bàn dùng Ngưu hoàng thanh tâm hoàn. Lã nói: "Tà khí ở phủ (các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột), bốc lên che lấp tâm bào (lớp màng bao tim). Dùng thuốc mở tâm bào lúc này chẳng khác gì cúi chào mời giặc vào nhà (tức dẫn tà khí vào sâu hơn). Nên gấp dùng thuốc tẩy xuống để giữ phần âm dịch (chất lỏng nuôi dưỡng cơ thể)." Ông cho Tê liên thừa khí thang, uống một lần thì bệnh khỏi.

 Con gái họ Diệp mới một tuổi, mắc bệnh sắp nguy, nằm ngửa, vùng ngực gồ lên như gò đất, rên rỉ, không cho ấn vào. Lã nói: "Đây là kết hung (tà khí kết đọng ở ngực)." Cho uống Tiểu hãm hung thang, hiệu ngay.

 Lã rất thích sách y, đọc khắp trăm nhà, nhưng nhất mực lấy Trọng Cảnh làm gốc. Ông thường nói: "Trọng Cảnh lập phép chữa thương hàn. Nếu biết dựa vào lục kinh (sáu tầng bệnh: Thái dương, Dương minh, Thiếu dương, Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm) mà phân biệt chứng bệnh, thì dù rắc rối như thương hàn cũng không bị nhiều ngả đường làm lạc; còn các tạp chứng thì cũng theo một lẽ mà thông suốt." Khi làm thuốc, ông hỏi bệnh và bắt mạch rất tinh tường, không chen một lời nào khác. Kê phương ông đều viết nháp, xem đi xem lại mấy khắc mới yên tâm. Một nhà có mấy người bệnh, ông kê cho từng người, không hề lộ vẻ mệt mỏi. Lúc rảnh, ông tự tay viết luận, làm sáng tỏ học thuyết của Trọng Cảnh, soạn sách "Thương hàn tầm nguyên" lưu hành ở đời.

 Hà Thư Điền (tên Kỳ Vĩ) người Thanh Phố, nhà nhiều đời làm thuốc. Lúc đầu ông là chư sinh (học trò trường huyện), chuyên lo học hành, giỏi làm thơ cả lối cổ thể lẫn cận thể, chưa từng làm thuốc. Từ khi cha là tiên sinh Nguyên Trường mất, ông nghĩ nghiệp nhà không thể không có người nối, bèn dần dần làm thuốc, tiếng tăm vang dội.

 Có người họ Từ mê man, sốt nóng, phát cuồng, sức mạnh đến mức trèo được qua tường nhà. Hà nói: "Đây là tà khí và thức ăn kết lại với nhau." Quả nhiên người ấy giữa trời nắng gắt đã ăn cơm chan nước lạnh, rồi nằm ngay dưới bóng liễu. Ông dùng đại hoàng, chỉ thực cho tẩy xuống thì khỏi.

 Ở trấn Kim Trạch có một học trò quá hai mươi tuổi chưa vợ, mắc chứng cuồng. Ông dùng phép Ngưu hoàng thanh tâm có gia thêm vị, lại dặn người nhà khi sắc thuốc thì phủ áo lót của con gái lên trên. Hai thang thì khỏi. Học trò lấy làm ngờ, Hà nói: "Đây là phép âm dương dịch (lấy vật của người khác giới để dẫn bệnh ra), tôi dùng tình cờ mà hiệu thôi."

 Ông từng làm bài thơ luận về y như sau:
Chữa bệnh với làm văn, đạo vốn một lẽ thông.
Người bệnh là đề văn, bắt mạch thấy bên trong.
Thấy rõ chẳng lưỡng lự, lập phương quý quả quyết.
Bệnh nào dùng thuốc nấy, một vị không được lộn.
Lòng sáng thì tay lẹ, phép thuộc dùng càng thông.
Theo bệnh có điều mới, há để bệnh làm khó?
Chẳng thấy nhà cổ văn, vạn bài vạn bố cục.
Qua đó đủ thấy cái sở đắc cả đời ông.

 Anh họ tôi là Học bác (quan dạy học ở trường địa phương) Chu Ất Lê (tên Chiếu) chuyên tâm nghiên cứu y lý. Ông từng chữa cho vợ quan Điển sử (quan nhỏ coi việc tù ngục ở huyện) họ Vương ở Phân Thủy. Bà bị co rút hai cánh tay, không nhấc lên được, sắc mặt sạm tối, mạch trầm hoãn (mạch chìm sâu và chậm), uống các thuốc đều không đỡ. Ông bảo uống Hoạt lạc đan mấy lần thì khỏi. Về sau ông dùng thuốc này chữa các chứng co rút, sưng ở tay chân thuộc loại hàn thấp, đều hiệu nghiệm.

 Người vợ họ Trương, bà con của Ất Lê, người yếu, chán ăn, kinh nguyệt đã ngừng tám tháng. Bà đến khám thầy thuốc giỏi họ Hà ở Tô Châu, họ Hà bảo là bế kinh, cho uống thuốc thông kinh. Ất Lê khám rồi nói: "Sáu bộ mạch đều hoạt tật (trơn và nhanh), bộ thốn tay phải càng rõ, đây là có thai, lại chắc chắn là con trai." Ông cho thuốc an thai. Bốn tháng sau, quả nhiên sinh con trai.

 Điện soạn (người đỗ đầu kỳ thi Đình, được giữ chức Tu soạn) Nữu Tùng Tuyền (tên Phúc Bảo) người Ô Trình. Cha ông là Phong ông (người được triều đình ban tước nhờ con hiển đạt) Tình Lam (tên Phương Đỉnh), tinh thông ngoại khoa. Người nghèo đến xin chữa, ông không lấy tiền mà còn biếu thuốc. Ông bào chế thuốc không tiếc tiền mua vị đắt, cứu được rất nhiều chứng nguy.

 Điện soạn lại càng thích sách Kỳ Hoàng (sách y, gọi theo tên Kỳ Bá và Hoàng Đế). Ở kinh đô, ông thường chữa khỏi bệnh nguy cho người. Ông từng chữa cho mẹ của một người đỗ cùng khoa: bà đã cao tuổi, bị lỵ, thầy thuốc dùng Thược dược thang không đỡ, lại càng thêm nguy ngập, sốt và không ăn được. Điện soạn hỏi ra mới biết trước khi phát bệnh bà đã ăn nhiều cua. Bắt mạch thấy tay trái huyền sác (căng như dây đàn và nhanh), tay phải sác mà nhược (nhanh mà yếu), rêu giữa lưỡi màu đen, đau bụng mà lại thích được ấn. Ông gạt bỏ ý kiến mọi người, chủ trương dùng thuốc nóng: thục phụ tử tám phân, bào khương một chỉ, bạch thược một chỉ, ngô thù du năm phân, tiêu bạch truật ba chỉ, phục linh ba chỉ, nhục quế tám phân, chích cam thảo một chỉ, sa nhân năm phân, trần bì năm phân, sinh khương hai lát.

 Uống một thang thì lỵ thưa đi, sốt giảm. Bỏ ngô thù du, trần bì, thêm đinh hương, mộc hương, uống hai thang thì dứt lỵ. Sau đổi dùng Bổ trung ích khí thang, thêm phụ tử, quế, bào khương thì khỏi hẳn. Điện soạn có một tập y án tên là "Xuân băng tập" (tập băng mùa xuân), ý nói phải thận trọng như đi trên băng mỏng mùa xuân.

 Mậu tài (tức tú tài) Trần Mộng Cầm (tên Hy Thứ) người Ngô Giang, nhà ở Lô Khư. Cụ cố của ông là một chư sinh tên Sách, được nhà ngoại họ Phan truyền cho phương bí truyền về ngoại khoa, từ đó bắt đầu làm thuốc.

 Mậu tài từ nhỏ ham học, có tiếng trong trường học. Đến tuổi tráng niên, nhà sa sút, mẹ bảo ông học nghề nhà, vừa giữ được sức khỏe vừa kiếm sống được. Ông bèn theo anh là Thượng xá Tỉnh Ngô (tên Hy Tằng) học, một năm thì thành nghề. Các bệnh ông chữa trong đời đều được ghi chép thành sách, gom được ba trăm hai mươi hai quyển. Ông tự tay rút ra phần cốt yếu làm thành mười tập để dạy con cháu. Con rể ông là Học bác Thẩm Ốc Chi (tên Viết Phú) chọn lọc lại, làm thành sách "Phụ ông Trần tiên sinh trị tật ký" (Ghi chép việc chữa bệnh của bố vợ là tiên sinh họ Trần). Bài dài nên không chép hết, chỉ chép những điều đặc sắc nhất.

 Có một người vô cớ thè lưỡi ra khỏi miệng hơn một tấc. Thầy thuốc khác theo phương cổ, hun bằng khói ba đậu, cho uống thuốc làm mát tim và tì, đều không hiệu. Tiên sinh sai lấy máu mào gà bôi lên lưỡi, rồi sai một người cầm cái chiêng đồng đứng sau lưng người bệnh, ném chiêng xuống đất. Tiếng vang rất to, người bệnh giật mình ngoảnh lại thì lưỡi thụt vào.

 Có người hỏi duyên cớ, tiên sinh nói: "Lưỡi là mầm của tâm (tim), tâm chủ về huyết, nên dùng thứ cùng loại. Phải dùng mào gà vì đó là chỗ cao và trong sạch, nơi tinh hoa tụ lại. Ném chiêng xuống đất là để khí kinh sợ đi vào tâm trước, tức là chữa từ gốc." (Dĩ Điềm (tức tác giả) xét: Chu Chân chữa một người phụ nữ sau khi sinh thè lưỡi không thu vào được, lấy chu sa bôi lên, sai người ở ngoài tường đánh rơi chậu sành cho phát tiếng thì lưỡi thu vào. Cách này có lẽ biến hóa từ phép ấy.)

 Tiên sinh chữa bệnh theo thứ tự ai đến trước khám trước. Một hôm, ông bỗng gọi một người trong đám đông lên trước, hỏi mắc bệnh gì. Người ấy đáp: "Cánh tay hơi sưng." Xem thì chỉ thấy một [nốt] nhỏ (?). Tiên sinh lén nói với người đi cùng: "Đây là bạch nhẫn đinh (một loại mụn độc rất nguy). Thử nhìn đầu trán anh ta xem, đã nổi sắc trắng rồi. Mau đưa về đi, nguy đến nơi rồi." Người ấy vừa ra khỏi cửa, sắc trắng trên mặt đã dần lan xuống khóe miệng, chưa về đến nhà thì chết.

 Con trai họ Từ hơn hai mươi tuổi, tay chân không nhấc lên được, mê mệt muốn ngủ, ăn xong lại càng nặng, không ai biết là bệnh gì. Tiên sinh nói: "Bệnh này có chép trong sách 'Trửu hậu phương', tên là cốc lao (mệt vì cơm), do ăn no rồi nằm ngay mà mắc." Ông lấy xuyên tiêu, can khương, mạch nha sấy làm viên cho uống, bèn khỏi.

 Có người hút thuốc phiện, khắp người nổi [ban] (?), vừa đau vừa ngứa, gãi vào thì tróc da, suốt ngày mê muội, nói năng hoang đường. Tiên sinh nói: "Đây là trúng độc nặng nhất, cách giải độc thông thường e không kịp." Ông dùng một lạng chu sa nghiền thành bột cùng với hổ phách, mài sừng tê giác lấy nước, hòa với Tam đậu thang cho uống. Người bệnh lập tức tỉnh táo, nhưng khắp người không còn da, đau không chịu nổi. Ông lại mài thạch xương bồ và đậu xanh thành bột mịn, rắc lên chiếu, người bệnh mới nằm yên được. Chưa đầy nửa tháng thì khỏi.

 Con trai họ Hồ đau họng, thở gấp, một thìa nước cũng không nuốt được. Có người nói là phong ôn (bệnh sốt do cảm gió nóng), có người nói là phong đờm. Tiên sinh bắt mạch thấy tế vi (nhỏ và yếu), tay chân lạnh mà (mạch) tì hoạt (?). Ông nói: "Đây là hầu tý (họng sưng tắc) thể hư hàn (yếu và lạnh bên trong)", rồi dùng Lý trung thang. Người đứng xem đều hoảng sợ nhìn nhau. Tiên sinh nói: "Mau cho uống, chậm sẽ không kịp. Nếu không hiệu, tôi xin chịu lỗi." Uống cạn chén thuốc thì bệnh bình phục.

 Học bác Trương Mộng Lư (tên Thiên Lý) ở ấp tôi, lúc trẻ giỏi thơ văn, lớn lên tinh thông nghề y, nhà ở thôn Hậu Châu. Thuyền chở người đến khám mỗi ngày tính đến hàng trăm. Tiền chữa bệnh thu được, ông dùng một nửa giúp người thân và bạn bè, không mua sắm ruộng vườn sản nghiệp, chỉ gom góp được mấy vạn quyển sách mà thôi.

 Bấy giờ Hiếu liêm Tang Thọ Cung người Trường Hưng có tiếng văn chương, được Trương mời về dạy các con. Tang cũng hiểu y lý, từng hỏi Trương: "Ông Diệp ở Trường Châu (Diệp Thiên Sĩ) kiêng dùng sài hồ, ông Từ ở Ngô Giang (Từ Linh Thai) chê việc ấy. Tiên sinh cũng không dùng vị này một cách dễ dãi, phải chăng đã bị thuyết của ông Diệp làm mê hoặc?" Trương đáp: "Không phải. Người vùng Giang Chiết mắc bệnh phần nhiều kèm thấp. Dùng bừa thuốc thăng đề (thuốc đẩy khí lên trên) thì chắc chắn sinh choáng váng, còn hiệu quả thì xa vời lắm. Lời ông Diệp thật là lời từ kinh nghiệm, thuyết ông Từ là câu nệ. Vì thế mà Hà Gian (Lưu Hoàn Tố) mới có lời luận gay gắt rằng phép xưa không thể cứ theo."

 Tang hỏi: "Nghe nói tiên sinh chữa mụn nhọt không dùng thăng dược, vì sao?" Đáp: "Thăng dược (thuốc luyện từ khoáng chất như thủy ngân bằng cách đun cho bốc hơi rồi ngưng lại) chính là 'ngũ độc dược' đời Hán. Cách làm thấy ở lời chú của Trịnh Huyền sau mục 'Dương y' (thầy thuốc chữa nhọt) trong sách 'Chu lễ'. Xưa nay thầy chữa nhọt đều dùng. Nhưng các chứng nhọt đều thuộc về tâm, mà tâm là tạng hỏa. Lại nữa, nhọt của người phương nam đều do thấp nhiệt (ẩm thấp kèm nóng). Nếu lại cho thứ thuốc luyện cứng mạnh dữ dội thì người yếu ắt bị tổn thương nặng tâm khí, người khỏe ắt lại tăng nhiệt độc. Vì vậy mới nói là không thể dùng bừa."

 Cả đời Trương cứu được nhiều bệnh nguy. Nổi bật nhất là trường hợp một người họ Quy ở Hồ Châu mắc hàn sán (đau thắt bụng dưới do lạnh) kèm túc ẩm (nước đọng lâu ngày trong dạ dày), dây dưa suốt bốn năm, các thuốc đều không ăn thua. Ông cho một phương thì hiệu ngay, đổi phương ba lần thì khỏi hẳn. Nay chép lại như sau.

 Lần khám đầu: "Can dương uất bột (khí dương của gan bị dồn nén rồi bừng lên), động đến tâm, phạm vào vị (dạ dày). Lâu ngày vị khí bị tổn thương nặng, mất hẳn công năng điều hòa ở trung tâm. Đến nỗi cái khí dồn nén của gan tụ lại thành sán, cái nước đình đọng của dạ dày tụ lại thành ẩm. Sán động ở dưới thì ẩm tràn ở giữa. [Có chữ bị mất] thông, đại tiểu tiện dần đi được (?). Đó gọi là hàn sán và túc ẩm cùng gây bệnh. Bệnh đã mấy năm, nên chữa từ từ. Nếu giữ được lòng vui vẻ, cởi mở được uất ức thì có thể khỏi hẳn." [Phục linh ba chỉ, quế chi ba phân, sinh đông truật một chỉ rưỡi, chích cam thảo bốn phân, tiểu xuyên liên ba phân, ngô thù du (ngâm cho nhạt) ba phân, can khương ba phân, chế bán hạ một chỉ, chỉ thực (sao) năm phân, bạch thược (sao rượu) một chỉ rưỡi, sinh khương ba phân, trúc nhự bảy phân.]

 Lần khám thứ hai: "Hàn sán và túc ẩm chiếm giữ ở giữa, lâu ngày không hòa, Dương minh (đường kinh Dương minh, ở đây chỉ dạ dày và ruột) mất nhiều công năng điều hòa. Nay ruột đã dần thông xuống, nhiều lần đi ra phân khô cứng màu đen vàng, vừa nhiều vừa thông, thì chất tích tụ trong ruột đã dần được loại bỏ. Ruột thông rồi dạ dày mới hòa, đây là bước ngoặt lớn của bệnh trong mấy năm nay. Bởi ẩm và sán quấy nhau đều ở Dương minh; dòng dưới tắc nghẽn thì dòng trên làm sao nhận chứa và chuyển đưa được? Chậu đầy ắt tràn lên trên, lẽ này dễ hiểu. Nay nên chuyên nuôi dưỡng dạ dày, để dần dần hồi phục chức năng nhận chứa và chuyển đưa. Thời cơ không thể bỏ lỡ, chính là lúc này. Còn chứng trĩ [?] và tiểu ít đều thuộc Dương minh, có thể chữa cùng một mối." [Đảng sâm ba chỉ, quất bì một chỉ rưỡi, phục linh hai chỉ, chế bán hạ một chỉ, mạch môn (bỏ lõi) một chỉ rưỡi, hỏa ma nhân hai chỉ, ba hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn) hai chỉ, bạch tật lê (sao, bỏ gai) hai chỉ, đao đậu tử (sao, nghiền) ba chỉ, mè đen ba chỉ, hồng khô (nướng) nửa quả, gạo tẻ trắng một nhúm.]

 Lần khám thứ ba: "Bệnh dây dưa ba bốn năm, đến mùa thu này ruột mới thông nhuận, phân khô dần ra, tiếp đó phân mềm nhão, sau đó mạch của dạ dày mới không nghịch lên nữa, nôn dứt mà ăn uống được. Đủ thấy bệnh ở Dương minh thì lấy thông làm bổ. Nay đang cuối thu, mùa khô ráo, chứng trĩ ắt sẽ đỡ phần nào. Vẫn nên nhẹ nhàng nuôi dưỡng Dương minh để mong dần dần hồi phục." [Đảng sâm ba chỉ, quất bì một chỉ rưỡi, phục linh hai chỉ, chế bán hạ một chỉ, mạch môn (bỏ lõi) một chỉ rưỡi, thuật mễ (kê nếp) hai chỉ, kim thạch hộc ba chỉ, táo nhân (sao, nghiền) hai chỉ, sinh cam thảo bốn phân, cao da lừa hai chỉ, hồng khô nửa quả, lá sen một góc.]

 Các đời tể tướng hiểu y lý, sau Y Doãn thì có Địch Lương công (Địch Nhân Kiệt), Lục Trung Tuyên công (Lục Chí), Phạm Văn Chính công (Phạm Trọng Yêm). Triều ta có Uông Văn Đoan công người Sơn Dương cũng am hiểu y lý. Ông bình sách "Ôn bệnh điều biện" của Ngô Cúc Thông rằng: "Ôn nhiệt và thấp ôn là hai cương lĩnh lớn của sách này. Ôn nhiệt hít vào từ mũi miệng, hoàn toàn không có chứng hàn, kỵ nhất là thuốc cay ấm làm ra mồ hôi. Chỉ cần nhận định đúng đường lối, đừng lẫn với thương hàn. Lại biết theo tam tiêu (ba phần của thân: thượng tiêu ở ngực, trung tiêu ở bụng trên, hạ tiêu ở bụng dưới) mà cho thuốc, phân rõ khí, huyết, dinh, vệ (bốn tầng bệnh từ nông đến sâu), không sai thứ tự trước sau, gấp hoãn, thì không đến nỗi sai lầm. Thấp ôn là ba thứ khí lẫn lộn cảm vào, khí âm đục tràn lan, có hàn có nhiệt, biến chuyển không nhất định. Cần xét kỹ các chứng kèm theo, phân rõ kinh lạc, tạng phủ, khí huyết, âm dương, xem hai khí thấp và nhiệt bên nào nhiều bên nào ít, rồi mới bàn cách chữa."

 Ông lại nói: "Chứng nhiệt thì làm mát là khỏi. Chứng thấp thì tuyên (khai thông cho khí ẩm tản ra) là khỏi. Người bệnh nặng thường tuyên rồi mà chưa khỏi, phải đợi nó hóa thành nhiệt rồi làm mát, mát rồi mới khỏi. Một bên là bệnh dương, một bên kiêm cả bệnh âm, khó dễ thấy rõ." Xem vậy đủ biết học thức của ông tinh thâm.

 Thượng xá Khổng Hành Chu (tên Quảng Phúc) ở làng tôi giỏi y, chữa bệnh ngoại cảm (bệnh do cảm tà khí từ bên ngoài) lại càng tinh. Ông thường nói: "Lỵ cấm khẩu (lỵ nặng đến mức không ăn uống được) một nửa là do dùng thuốc sai mà ra. Thầy thuốc chữa lỵ hay dùng ngay cát căn, đưa thấp nhiệt lên Dương minh, đến nỗi nấc ngược, không ăn được, thành chứng hiểm. Phải gấp cho hoàng liên, can khương, may ra cứu được."

 Tôi thấy đời gần đây chữa ngoại cảm không phân biệt sáu kinh ở tay và chân, hễ gặp là dùng cát căn, sài hồ. Bệnh ôn mà gặp phải thì ít khi không từ nhẹ thành nặng, từ nặng thành chết. Nhà bệnh không biết tính thuốc, cứ cho là bệnh không chữa được, mà không biết thật ra chính thầy thuốc đã giết người. Thật đáng than thay!

 "Tục danh y loại án" chép: Bào Lục Ẩm hơn hai mươi tuổi, mùa hè đến đất Hấp bị cảm nắng, chảy máu cam. Khỏi rồi, tình cờ ăn lê, bèn mắc chứng nôn; đó là can hỏa (gan nóng) mà vị hàn (dạ dày lạnh). Trăm cách chữa đều không hiệu, hễ nghe nói đến chữ "nôn" là ọe ra ngay. Sau đến Ngô Môn khám ông Diệp. Ông Diệp thấy mạch trầm tế (chìm và nhỏ), bảo uống Phụ tử lý trung thang, nhân sâm, gừng, phụ tử đều dùng ba chỉ. Uống xong ra cửa, đi được nửa dặm, thấy đầu nặng mắt hoa, vội quay về chỗ trọ, đến cửa thì ngã gục. Cha anh hiểu tính thuốc, cho là chắc chắn trúng độc phụ tử, vội sắc cam thảo đổ cho uống, hồi lâu mới tỉnh. Sau bỏ phụ tử, vẫn uống ba thang, nôn lại càng nặng. Lại đến khám, ông Diệp vẫn bảo uống phương cũ.

 Anh bèn đổi sang khám ông Tiết, kể rõ đầu đuôi. Ông Tiết dùng Lục quân tử thang, uống bốn thang không thấy hiệu. Mùa đông cảm lạnh, thêm ho, dây dưa đến mùa hè. Tôi (tức Ngụy Chi Tú, tác giả sách) tình cờ đến thăm thì bệnh đã nặng. Hỏi ra mới biết anh vốn bị nôn, gần đây lại bí cả đại tiểu tiện, đã bảy tám ngày không ăn, chỉ khát uống nước trà. Đã đổi mấy thầy thuốc, có người bảo lấy ngải cứu hơ rốn, đều không ăn thua. Nhà mời tôi khám. Thấy sắc mặt xanh xao tiều tụy, mạch huyền phục (căng mà chìm khuất) mà bộ thốn tràn lên trên, tôi cho rằng đó là do tì âm (phần dịch nuôi dưỡng của lá lách) thiếu hụt nhiều, thủy hỏa bốc mạnh (?). Lại thêm ho lâu ngày làm phế (phổi) hư, gan không còn gì kiềm chế, bèn xuống lấn tì, lên lấn vị, thành chứng quan cách (trên thì nôn, dưới thì bí, trên dưới cách tuyệt). May là mạch không sác (không nhanh), nên dễ chữa.

 Nên trước hết bình can (làm dịu gan), để gan không xung lên thì nôn dứt, phổi được giáng xuống thì đại tiểu tiện thông. Tôi bảo lấy hoàng liên, nhục quế mỗi thứ năm phân, chưng cách thủy cho uống. Uống xong thấy nôn hơi dứt, ăn được mấy miếng bánh, nhưng đại tiểu tiện căng tức không chịu nổi. Tôi bảo lấy một con ốc ruộng to giã nát, đắp lên đan điền (vùng bụng dưới rốn), lấy vật buộc chặt lại. Chẳng bao lâu (?), đại tiểu tiện đều thông, thứ đi ra đều màu xanh, rồi khỏi hẳn. Lúc ấy là ngày hai mươi bảy tháng năm năm Giáp Tuất. (Xét: năm Giáp Tuất là năm Càn Long thứ mười chín, mà Diệp Thiên Sĩ mất năm Càn Long thứ mười, nên người khám bệnh hẳn là con cháu ông. Nếu do chính tay Thiên Sĩ chữa thì ắt không đến nỗi như thế.) Sau đó dùng Lục vị gia giảm, thêm sa sâm, mạch môn, thì dứt cả ho. Về sau anh thường uống thuốc dưỡng vinh (bồi bổ khí huyết), không nôn lại nữa.

 Tôi xét: Bào cho khắc in sách "Danh y loại án", Ngụy hiệu đính. Bào làm thơ "Tịch dương" (Bóng chiều), Ngụy cũng làm thơ họa lại. Tình bạn giữa hai người không phải tầm thường, hẳn là có duyên cớ như vậy.

 Áo vải (người thường dân) Cát Chi Sơn (tên Dung) người Thượng Nguyên, nhỏ mồ côi, rất nghèo, đọc sách ở chùa. Ông gặp một người lạ trao cho một quyển sách, đó là sách y của nhà Kỳ Hoàng, phương thuốc rất bí. Ông học theo mà chữa bệnh thì hiệu như thần.

 Có lần một đám trẻ con đùa nghịch. Một đứa há miệng nhảy lên, vấp ngã sấp vào bậc cửa, lưỡi đứt rơi xuống đất. Một đứa khác cưỡi lên bậc cửa ngồi mạnh quá, rách bìu, tinh hoàn sa ra ngoài. Cát đều chữa lành cả.

 Từ sáng đến trưa, cửa nhà ông đông như chợ, ông vừa giảng giải vừa vẽ chỉ không lộ vẻ mệt mỏi. Quá trưa, ông mang theo trăm đồng tiền đi chơi một mình, khi thì hái thuốc, khi thì xem hoa, có khi đội mưa tuyết xách rượu [?] đi thăm bạn tri kỷ. Các quan đương chức nghe tiếng, sai người đến đón liên tiếp, ông bèn nói dối: "Cát mỗ là kẻ học trò nghèo, mượn nghề y để sống tạm qua ngày, thật chẳng có tài cán gì. Hôm qua lỡ chữa chết người, bị mọi người xúm lại đánh, đã trốn đi rồi." Chí hướng của ông là như vậy.

 Ông càng tinh thông phép biêm (dùng đá hoặc vật nhọn chích da cho ra máu). Phàm bệnh xích du phong (ban đỏ lan chạy khắp da), mồ hôi không ra được, thì tám chín phần mười là chết; nên lấy máu thay cho mồ hôi. Cát vót thanh tre kẹp mảnh sứ sắc để chích, máu ra từng hạt như hạt châu, xếp dày mà không chảy, bệnh khỏi ngay. Bởi chích nhẹ thì da không rách, chích nặng thì tổn thương thịt, không có tay thứ hai làm được như ông.

 Tháng ba năm Quý Sửu niên hiệu Hàm Phong, giặc (quân Thái Bình Thiên Quốc) đánh chiếm Kim Lăng, ép ông làm quan y trong cung, ông không chịu theo. Tối ngày mười bốn, ông cho khiêng hai cỗ quan tài đóng sẵn từ trước ra nhà khách, lấy chín thoi bạc chia tặng hàng xóm, lại gửi gắm việc hậu sự. Rồi ông cùng vợ là Chu thị uống rượu say khướt, sửa sang áo mũ, mỗi người nằm vào một cỗ quan tài, gọi con của anh mình đến đậy nắp đóng đinh. Lúc ấy gần nửa đêm. Đến canh tư, nghe trong quan tài có tiếng khục khục, có lẽ đến lúc đó mới tắt thở. Bạn ông là Học bác Mã Hạc Thuyền (tên Thọ Linh) người Đương Đồ làm thơ về ông. Tôi rút ý đại lược như trên, tiếc là không có được các phương ông đã chữa nghiệm.

 Trần Tái Am (tên Khôn) ở Kha Kiều, huyện Sơn Âm, nối nghề cha là tiên sinh Mai Phong (tên Xán). Ông khiêm tốn khi khám chữa, nhiều lần cứu được người nguy kịch, vậy mà vẫn tìm khắp sách vở, nghiên cứu quên cả mệt. Mùa xuân năm Đinh Tỵ niên hiệu Hàm Phong, ông đến thăm tôi ở Vũ Lâm (Hàng Châu). Gặp nhau chỉ tiếc là quá muộn, mỗi người đem sách quý mình cất giữ ra chép cho nhau.

 Con trưởng của Tái Am lúc nhỏ đau họng mấy ngày, khắp người nổi [ban] (?) như bị lột da, vừa đau vừa ngứa khó chịu, thầy thuốc không biết là bệnh gì. Tái Am lo nghĩ không tìm ra cách, chợt nhớ sách "Ngô y hối giảng" của Đường Lạp Sơn từng chép bệnh này, tên là lỗ sang (?), phải lấy mật ong sắc với thăng ma mà xoa chà, nếu không chữa ngay ắt chết. Ông bèn theo phép ấy mà chữa. Mật vừa bôi lên đã thấm hết, hai ngày hai đêm dùng hết mấy thăng mật thì khỏi. Ham học mà được kết quả như thế đấy.

 Triệu Vân Các (tên Thái) người Hàng Châu chăm chỉ tìm hiểu y lý, thấu suốt diễn biến của bệnh. Trong họ hàng ông có hai người bị thầy thuốc chữa sai, uống thuốc lợi thấp (thuốc đẩy khí ẩm thấp ra theo đường tiểu) đến nỗi nguy kịch, Triệu đều cứu được. [Một người, Triệu nói là ứ] tắc đường dẫn, không phải thấp nhiệt (?). Ông cho uống Hổ trượng tán thêm lưỡng đầu tiêm, rễ hẹ, tiểu tiện thông ra thì khỏi. Người kia từ đầu gối trở xuống bị sưng, thầy thuốc dùng Ngũ linh tán, sưng lại càng nặng. Triệu thấy chỗ sưng rất lạnh mà sắc mặt trắng bệch, biết là dương hư (thiếu khí ấm), bảo uống Kim quỹ thận khí hoàn thì khỏi.

 Phương nam bệnh thấp nhiều, hai chứng này lại càng thường kèm thấp, vậy mà riêng chúng lại không hợp với thuốc lợi thấp. Đủ biết chữa bệnh không nên chấp vào một cách. Không phải người học thức tinh thâm thì sao làm được [như thế] (?).

 Châu phán (quan phó ở một châu) Thẩm Ngâm Mai (tên Bính Vinh) ở ấp tôi thông thạo y lý. Khi làm quan ở Trực Lệ, ông từng chữa cho một người phụ nữ hai mươi tám tuổi, vì chồng chết mà mắc chứng điên, thường lên cơn... [đoạn giữa bị mất] (?) ...nên dùng thuốc này để giao thông tâm và thận, khiến hỏa tắt đi thì bệnh tự dứt.

 Quyển hai

 Sách xưa

 Các nhà y viết sách thường mượn lời giả thác để khoe tài. Như sách "Biển Thước tâm thư" của Đậu Tài thì cho là trời ban. Sách "Trương Cảnh Nhạc toàn thư" thì nói là nhờ đi chơi vùng đồng nội đất Đông Phiên mà gặp người lạ truyền cho. Đến sách "Thạch thất bí lục" của Trần Viễn Công thì lại thác là do Kỳ Thiên sư (Kỳ Bá) và Lôi Công truyền cho, lại càng hoang đường.

 Sách "Hồng thị tập nghiệm phương" năm quyển do Hồng Cảnh Nghiêm (tên Tuân) đời Tống sưu tập. "Bản thảo cương mục" lấy rất nhiều sách phương thuốc của người Tống, riêng bỏ sót sách này, có lẽ vì nó đã thất truyền từ lâu. Khoảng niên hiệu Gia Khánh, Hoàng Nghiêu Phố (tên Phi Liệt) người huyện Ngô có được bản khắc đời Tống, bèn cho khắc in lại, sách mới truyền ra đời.

 Trong bài tựa, Hoàng nói: khi sách này khắc xong, tôi xin Độc học lão nhân (tức Điện soạn Thạch Uẩn Ngọc) viết tựa. Ông gửi thư cho tôi rằng: "Bài Giao cảm đan nói hôm qua, tôi ngờ là dùng hương phụ quá nặng. Nhân tra sách phương cất ở nhà tôi thì thấy chép hương phụ một cái (?), phối với phục thần bốn lạng, còn bản chép của ông là hương phụ một cân (mười sáu lạng). Tôi nghĩ hương phụ một cái không lẽ nào nặng đến một cân, e là lỗi của người chép sách. Ông có thể tra lại bản gốc chăng?"

 Đây vốn là vì thận trọng. Nhưng tôi (Hoàng) liền lấy hai điều Giáng khí thang trong chính sách này để đối chứng: một điều dùng nửa cân, một điều dùng năm lạng (?). Vậy thì phương gốc ghi một cân là không sai. Tật mê sách đời Tống của tôi là như thế, nên chép kèm vào để hỏi những người hiểu sâu y lý, nhờ họ định phải trái.

 Tôi (tác giả) xét: phân lượng dùng thuốc vốn khác nhau tùy vai trò quân, thần, tá, sứ (quân là vị chủ chốt, thần là vị phụ giúp, tá là vị hỗ trợ hoặc kiềm chế, sứ là vị dẫn thuốc và điều hòa). Như ngay trong sách này, Thung dung nhung phụ hoàn dùng thỏ ty tử sáu lạng mà trầm hương chỉ một phân, so với một cân và bốn lạng thì còn chênh lệch nặng nhẹ hơn nhiều. Vả lại, sách "Thụy trúc đường kinh nghiệm phương" cũng chép phương này, hương phụ cũng dùng một cân. "Bản thảo cương mục" thu phương này vào dưới mục hương phụ, phân lượng đều khớp. Vậy thì thuyết của Hoàng là đúng.

 Trong bài tự tựa sách "Tô Thẩm nội hàn lương phương", Thẩm Tồn Trung (Thẩm Quát) có nói: "Người đời làm sách phương thuốc, khi nói đến hiệu quả chữa bệnh thường thích nói quá sự thật. Loại sách như 'Thiên kim', 'Trửu hậu' lại càng nhiều lời quá đáng, khiến người ta không dám tin nữa." "Thiên kim", "Trửu hậu" là sách phương cổ hay mà còn như thế, huống chi các sách khác?

 Như ngay trong sách này, Tô hợp hương hoàn, Chí bảo đan vốn được khen là thần hiệu, nhưng xem chung cả sách thì thuốc nóng chiếm phần nhiều. Đến như Chỉ thổ nhuyễn hồng hoàn dùng tín thạch (thạch tín, chất cực độc) và ba đậu, Trị kinh thần sa hoàn dùng nị phấn (khinh phấn, hợp chất của thủy ngân) và long não, lại càng mạnh dữ, há có thể coi nhẹ?

 Lại nữa, Tiểu sài hồ thang là phương chủ chữa chứng Thiếu dương của thương hàn, mà sách này cho là chữa lỵ đỏ trắng càng hiệu. Sách còn nói lỵ phần nhiều do phục thử (khí nóng mùa hè ẩn nấp trong người), thuốc này rất giải độc nóng; phàm người bị cảm nắng, xét đúng là do nóng thì không cần hỏi bệnh trạng ra sao, uống liền mấy lần là giải. Như thế là muốn chấp một phương này để chữa mọi chứng do nóng (?), há chẳng lại giống Thánh tán tử (một phương thuốc từng được dùng tràn lan chữa dịch, làm chết nhiều người) mà để lại tai họa cho đời sao? Thế mới biết sách phương không phải không có chỗ đáng lấy, nhưng không thể hoàn hảo hết, cốt ở người dùng chuyên tâm xét chọn để định bỏ hay lấy mà thôi.

 Sách "Lữ xá bị yếu phương" của Đổng Cấp đời Tống, "Tứ khố toàn thư đề yếu" nói: Cấp vì đang đi đường xa bỗng ốm, khó tìm thuốc men, bèn gom hơn một trăm phương đã thử thấy hiệu. Trong đó như con do diên (một loài sâu nhiều chân, giống rết nhỏ) chui vào tai và trúng độc thuốc là những việc gấp và nguy nhất, vậy mà thuốc dùng lại rất giản dị. Năm phương "tạp thương" (các loại thương tích linh tinh) trong sách cổ ít thấy, nay cũng ít được truyền, lại càng lạ. Có lẽ đây là loại mà xưa gọi là "cấm phương chuyên môn" (phương bí truyền riêng của một nhà), dùng thì linh nghiệm như thần, mà hỏi đến lẽ của nó thì ngay cả Hòa, Biển (Y Hòa và Biển Thước, hai danh y thời cổ) cũng không giải thích được, chính là loại này. Nay chép các phương ấy ra để phòng khi cần dùng.

 Chữa sâu do diên chui vào tai: lấy một thìa bột đảm phàn (phèn xanh), nhỏ thêm chút giấm vào tai, chốc lát sâu tan thành nước.

 Giải trúng độc thuốc, cùng trúng độc cổ (độc do người nuôi sâu bọ độc để hại người) gây bứt rứt rối loạn, nôn ra máu, bồn chồn: cam thảo để sống một lạng, bạch phàn năm chỉ, diên hồ sách để sống một lạng. Các vị trên nghiền thành bột mịn, mỗi lần uống nửa chỉ, dùng một chén nước sắc còn sáu phần, bỏ bã, để nguội, nhấp từng chút một.

 Tạp thương. Chữa bỏng lửa: chỗ bị lửa đốt, lập tức hơ vào lửa, dù đau lắm cũng cố chịu, chốc lát sẽ hết đau và không mưng mủ.

 Phương chữa chó ngựa cắn, bị xương ngựa đâm, và máu ngựa dính vào vết thương cũ: lấy nước tro nóng ngâm vết thương, luôn giữ lửa dưới đồ đựng nước, thay nước nhiều lần, đừng để thối loét ăn vào thịt. Ngâm như vậy ba bốn ngày. Chỗ nào sưng thì nướng đá cho nóng mà chườm, mỗi ngày hai lần thì khỏi.

 Phương chữa rắn cắn lâu không khỏi, và độc khí đánh vào trong làm vết thương đau: hùng hoàng, bạch phàn lượng bằng nhau, nghiền xong để lên đầu lưỡi dao, hơ lửa cho chảy ra, đắp ngay lên chỗ bị cắn thì tự khỏi.

 Phương chữa người say khướt ngã giữa đường, hoặc nằm chỗ đất mát, bị rắn chui vào lỗ trên người: khi thấy thì lập tức lấy tay nắm chặt lấy rắn, dùng dao rạch đuôi nó, đặt hạt tiêu hoặc vật cay lên chỗ rạch, lấy bông buộc lại, chốc lát rắn tự bò ra. Loài rắn này có xương mọc ngược, tuyệt đối không được dùng sức kéo ra, phải nhớ kỹ.

 Phương chữa bích kính (?) (một loài nhện sống trên tường) cắn người làm chết ngay: lấy cau, không kể nhiều ít, đốt cháy thành than mà vẫn giữ tính thuốc (đốt đen chứ không để thành tro trắng). Trước lấy giấm dội rửa vết cắn, sau lấy giấm hòa bột ấy mà đắp.

 Lại có một phương rất đơn giản mà dùng được, cũng chép vào đây: chữa người lặn lội mưa gió, hoặc đi đường lỡ bị bụi nhỏ bay vào mắt, đau âm ỉ không nhìn được, thì banh mắt bị bụi ra bằng tay, tự lấy nước bọt xoa vào... (?)

 Tình cờ ở nhà một người bạn, tôi thấy sách "Y học lục yếu" của Trương Thúc Thừa (tên Tam Tích), trên lề sách có lời bình rất hay, tiếc là không biết của ai viết. Nay chép vài điều vào đây.

 "...Chỉ khi trăm cách bổ không khỏi, lấy một lạng Cổn đàm hoàn cho tẩy xuống thì khỏi (?)."

 "Bổ tủy đan của Cát Khả Cửu dùng sáp ong vàng cùng với thịt gà. Hai thứ này không nên ăn chung, sách đã ghi rõ điều cấm, nên bỏ đi."

 "Có người nghiện rượu, say rồi uống hoa cát căn thì giải được ngay. Một thầy thuốc nói: 'Người này không sống được lâu nữa, vì sơ lợi (khai thông, tống ra) quá mức.' Quả nhiên người ấy chết vì phong tý (tê liệt do phong)."

 "Chứng ợ chua, Đông Viên cho là chứng hàn, Hà Gian và Đan Khê luận là chứng nhiệt. Người đời nhân đó đặt ra thuyết tiêu và bản (ngọn và gốc) để chia ra. Chúng ta vốn nên tham khảo cả hai, nhưng khi chữa thường gặp chứng hợp với cầm, liên (hoàng cầm, hoàng liên), còn dùng gừng quế thì rất ít. Như vậy há có thể bỏ phép của Đông Viên sao? Ấy là vì thầy thuốc tầm thường chữa bệnh, lúc đầu phần nhiều dùng thuốc ôn tán (thuốc ấm làm tán tà khí), lâu ngày hàn hóa thành nhiệt, nên rốt cuộc không thể không chữa theo nhiệt."

 "Một phụ nữ có thai đi tiểu nhiều lần mà nước tiểu ít, rít mà không thông. Tôi dùng Bổ trung ích khí thang để uống với bốn chỉ Lục vị hoàn thì khỏi, đó là phép trong sách 'Y quán'. Hôm sau tôi bảo uống tiếp, người bệnh vì không quen uống thuốc viên, lại cho là địa hoàng sệt nê gây vướng ở ngực, nên thôi không uống. Qua bốn ngày bệnh tái phát, nhất định đòi đổi phương. Tôi bèn cho Thanh tâm liên tử ẩm, uống một lần thì hiệu. Sau xem sách 'Thương hàn chuẩn thằng' mới biết người xưa đã có phép sẵn."

 "Chứng chuyển bào (bí tiểu vì bàng quang bị đè lệch) ở phụ nữ có thai là do thai đè lên bàng quang, đại để vì hư hãm (khí hư yếu sa xuống) mà ra. Ông Tiết dùng Bổ trung ích khí thang để nâng khí lên, chắc chắn hơn cách của Đan Khê là sắc Tứ vật, Tứ quân, Nhị trần cho uống rồi móc họng cho nôn. Thầy thuốc Hàng Châu là Trần Nguyệt Pha chữa cho vợ Tạ Tuyên Tử người huyện Ngân, một thang thì thông. Bởi thanh khí (khí trong, nhẹ) sa xuống, rốt cuộc là do trọc khí (khí đục, nặng) không giáng xuống được. Nâng thanh khí lên thì trọc khí giáng xuống, cho trọc khí giáng xuống thì thanh khí được nâng lên."

 "Các phép thúc đẻ như Tạc mộc ẩm, Thố não hoàn, Thông minh nhũ hương đều không đáng giữ lại, chỉ một vị Độc sâm thang (thang chỉ dùng một vị nhân sâm) là rất hay. Con gái thứ tư của tôi đẻ khó suốt một ngày một đêm, uống nửa cân sâm thì sinh được. Cao Cổ Phong thường dùng sâm và [kỳ] (hoàng kỳ) (?) mỗi thứ một lạng, đương quy năm chỉ, xuyên khung ba chỉ; mùa đông thêm quế để làm ấm."

 Trong phần tồn mục (chỉ ghi tên sách mà không chép toàn văn vào bộ sách) thuộc loại y gia của "Tứ khố toàn thư" có sách "Dược kính" bốn quyển, theo bản do Tuần phủ Chiết Giang sưu tầm dâng lên. "Đề yếu" nói: Tưởng Nghi đời Minh soạn.

 Nghi (tên chữ là Nghi Dụng) người Gia Hưng, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Tuất niên hiệu Chính Đức, các chức quan đã trải qua không rõ. Sách này trước sau không có bài tựa và bài bạt, chỉ có phần phàm lệ nói: "Sách 'Y kính' khắc in đã lưu hành khắp nước, nay khắc sách về tính thuốc vẫn lấy chữ 'Kính' (gương) đặt tên", v.v.

 Năm Hàm Phong thứ bảy, tôi có được bản khắc bốn quyển của sách này ở một hiệu sách tại Vũ Lâm. Đó là bản in chung với sách "Y kính" bốn quyển của Vương Vũ Thái (có bài tựa của Nghi Dụng viết năm Tân Tỵ niên hiệu Sùng Trinh). Phía trước có bài tựa năm Đinh Hợi niên hiệu Thuận Trị của em Nghi Dụng là Vân Chương (Ngạn Văn thị), và bài tự tựa của Nghi Dụng năm Khang Hy thứ hai. Đầu mỗi quyển đều khắc: "Gia Thiện (Tưởng Nghi biên định, Thường Lễ tham đính)".

 Bài tựa của Ngạn Văn nói: Nghi Dụng ôm nguyện lớn cứu giúp muôn dân, nhiều lần ra vào trường thi nhưng đều bị quan chấm đánh hỏng, buồn bực không đắc chí. Ông cho rằng không có tước vị mà vẫn có thể lập công danh, thỏa được nguyện lớn cứu đời, thì không gì bằng làm nghề y. Ông bèn tìm khắp các bậc danh sư, được tiên sinh Vương Vũ Thái truyền cho tông chỉ, mở cho xem sách bí giấu dưới gối, tức sách "Y kính", được khắc in truyền khắp nước, người học coi như kim chỉ nam.

 Thế nhưng muốn dùng được gương soi nghề y thì trước phải có gương soi thuốc. Năm Ất Dậu, mùa xuân hè ở Ngụy Đường là năm Hoằng Quang thứ nhất, mùa thu đông ở Ngụy Đường đã là năm Thuận Trị thứ hai. Dân chết vì binh đao, chết vì dịch bệnh nối nhau không dứt. Nghi Dụng sống nép ở thôn bắc, xót xa đau lòng, càng không thiết đến chuyện văn chương thi cử. Ông bèn gom các sách về tính thuốc xưa nay, cùng sách của các danh gia và bí quyết dùng thuốc của Kim Đàn (Vương Vũ Thái), tự tay san định biên tập, kê phương phát thuốc, cứu sống người nghèo trong làng xóm. Ông lại cùng Thường Tử Hinh Dật khảo cứu bàn bạc, mài giũa lời văn, phối theo vần điệu, làm thành sách bốn quyển, đặt tên là "Dược kính".

 Bài tựa lại nói: gần đây Nghi Dụng lợp nhà tranh, sai con cái và đầy tớ ra ruộng cày cấy, tự mình đốc thúc. Lúc rảnh thì mua thuốc về, treo bầu bán thuốc ngoài chợ, trong tay áo giắt sách y luận xưa nay, nghiền ngẫm tìm ý vị, mong cứ thế mà sống đến già. Theo đó thì Nghi Dụng đi thi mà chưa từng đỗ, sang bản triều làm nghề y đến hết đời. Lời "Đề yếu" chỉ là dựa theo lời trong bản sưu tầm dâng lên mà thôi.

 Đến khi tra "Gia Hưng phủ chí", ở mục Soạn thuật (các sách do người địa phương soạn) chỉ có "Dược kính" của Bốc Tổ Học, không có tên Nghi Dụng, hẳn cũng có chỗ sai. Tôi đặc biệt ghi lại ở đây để báo cho những ai sưu tầm văn hiến của quận ta.

 Trương Giới Thạch nói sách "Y quán" dùng Lục vị chữa thương hàn, lời ấy như [?] (?). Diệp Thiên Sĩ nói Cảnh Nhạc dùng Đại ôn trung ẩm chữa tà khí ôn và thời dịch, lại nói tư âm (bồi bổ phần âm dịch) có thể làm ra mồ hôi, thật là giặc trong nghề y. Bởi ông Triệu (Triệu Hiến Khả, tác giả "Y quán") thích dùng Lục vị, ông Trương (Trương Cảnh Nhạc) thích dùng sâm và quế, lời lẽ thiên lệch về một bên, nên sinh ra tệ hại. Nay hai bộ sách ấy thịnh hành ở đời, người đọc phải xét kỹ chỗ sai, chỉ chọn lấy chỗ hay thì mới được.

 Sách "Sử Tái Chi phương" hai quyển, chính là sách "Chỉ nam phương" của Sử Kham người đất Thục mà "Trực Trai thư lục giải đề" đã nhắc đến. Sách này ít bản truyền ở đời. Tôi mượn được bản chép tay ở chỗ Học bác La Kính Tuyền (tên Dĩ Trí) người Tân Thành mà chép lại. Sách "Hồng Cảnh Nghiêm tập nghiệm phương" từng chép hai phương của ông chữa khối khí đau nhói ở phụ nữ, kèm cả các ca chữa nghiệm, vậy ông cũng là người giỏi y.

 Nhưng phương trong sách quá nửa dùng các vị như ma hoàng, độc hoạt, phụ tử, quan quế. Thông thần tán chữa dịch độc lỵ dùng ma hoàng, quan quế, cam thảo, xuyên khung, bạch truật, tế tân, độc hoạt, cát cánh, phòng phong, thược dược, bạch chỉ, mẫu đơn bì, khiên ngưu; phương thứ hai dùng kha tử, phương thứ ba dùng lưu hoàng. Dương Tử Kiến chép lại, đổi tên thành ba phương "Vạn toàn hoạch mệnh", lại chép theo cả lời giải thích của ông, như: "Hàn tà phạm vào tâm, thủy hỏa đánh nhau, nên trước hết phát sốt rét; thủy hỏa xâm phạm nhau, huyết biến đổi ở bên trong, nên đi lỵ ra máu đỏ", v.v.

 Sách "Lỵ tật luận" của Khổng Dĩ Lập chê bai gay gắt điều này, bác bỏ đó là thuyết hoang đường. Ông còn nói: không phân biệt thể chất người mạnh hay yếu, mạch hư hay thực, mà tự tiện dùng ma hoàng, truật, quế, khiên ngưu, kha tử, lưu hoàng, thật là việc giết người. Lời bàn ấy rất đúng.

 Sách "Cổ kim lục nghiệm dưỡng sinh tất dụng phương" của Sơ Ngu Thế ở núi Linh Tuyền đời Tống rất hiếm thấy ở đời. Đầu niên hiệu Hàm Phong, hiệu sách Bảo Thư Đường của họ Đào ở Ngô Sơn, Hàng Châu tình cờ có được bản khắc đời Tống ở Tứ Minh. Đinh Bảo Thư người Hồ Châu bỏ ra sáu nghìn đồng tiền mua mất. Bạn tôi là La Kính Tuyền cũng thích tìm sách lạ, nghe tin rất kinh ngạc, vội nài ông Đinh cho mượn chép một bản phụ, nhờ vậy tôi cũng chép được một tập.

 Xét: "Quận Trai độc thư hậu chí" nói sách có mười sáu quyển; "Trực Trai thư lục giải đề" và "Tống sử – Nghệ văn chí" nói ba quyển; "Thông chí – Nghệ văn lược" cũng nói ba quyển, lại có thêm "Tục tất dụng phương" một quyển. Tập này chia làm ba quyển thượng, trung, hạ. Trước có bài tựa khắc lại vào năm Thiệu Thánh thứ năm của Quyên Chi, người trong tông thất (họ hàng nhà vua). Trong sách ghi rất nhiều người truyền phương, đều ghi rõ quê quán và đức hạnh, đủ biết tác giả cũng là người có tâm.

 Đầu quyển có một điều luận về "Làm thầy thuốc" rằng: "Phép dùng thuốc, trước hết phải xét có hại hay không. Nếu không có hại, thế đã là có lợi. Bởi thuốc sắc thuốc viên một khi đã uống vào thì không lấy ra được; người đã chết há sống lại được sao? Trải qua kiếp kiếp đêm dài, mãi mãi thành oan gia đối đầu, không sao thoát được. Người có lòng nhân soi vào đây, há chẳng gắng sức sao?" Lời gọn mà ý sâu, có thể làm lời răn quý như thuốc cho nghề y.

 Trương Đới Nhân chữa bệnh chuyên dùng ba phép hãn, thổ, hạ (làm ra mồ hôi, gây nôn, tẩy xổ). Vậy chẳng lẽ người bệnh thời ấy không có ai mắc chứng hư cần được bổ sao? Y thuật tuy cao, nhưng không thể không gọi là thiên lệch. Trong y án của ông thường không ghi rõ mạch tượng (hình thái mạch khi bắt); phần này do bọn Ma Tri Cơ viết, không khỏi có nhiều chỗ gán ghép, sai sự thật.

 Đến như chữa lao thấu (ho lâu ngày do lao tổn), chữa hư lao (suy kiệt lâu ngày), chữa cước do giá lạnh, đều dùng Chu xa hoàn, Tuấn xuyên tán cho tẩy mạnh. Chữa người sắp đẻ mắc suyễn thì dùng Lương cách tán hai lạng, Tứ vật thang hai lạng, phác tiêu một lạng, sắc rồi để nguội cho uống. Ông lại nói phụ nữ có thai mắc bệnh mà dùng phác tiêu thì thai tám tháng nên kiêng, thai chín, mười tháng thì không sao. Các thuyết ấy đều chưa thể tin được.

 Lôi Công và Biển Thước đều là người thời thượng cổ. Thời Chiến Quốc, Tần Việt Nhân ngưỡng mộ học thuật của Biển Thước nên được gọi là Biển Thước. Về sau, sách "Lôi [Công] bào chích luận" (sách về cách bào chế thuốc) đời Tống (thời Lưu Tống) cũng mượn danh Lôi Công, còn Đậu Tài thì thẳng thừng lấy tên Biển Thước mà tự xưng (?). Từ trước đến nay, chưa có người viết sách nào khoa trương đến thế.

 Sách "Y tàng mục lục" một quyển của Ân Phương Thúc (tên Trọng Xuân) người Tú Thủy chép đủ các sách y mà ông đã thấy trong đời, từ thời thượng cổ cho đến gần đây. Sách chia làm hai mươi hàm (hàm: hộp đựng sách, ở đây chỉ từng nhóm sách), mỗi hàm mấy chục loại. Đầu tiên là "Vô thượng hàm", gồm "Nội kinh", "Thần Nông bản thảo", "Nạn kinh"..., ngoài ra còn kèm cả "Kinh Dịch", thiên "Hồng phạm", sách "Phồn lộ". Đó là theo ý của Tôn Tư Mạo rằng bậc đại y phải biết thêm cả âm dương, bói toán, xem tướng.

 Trần Ý Điển người Bình Hồ cùng thời viết tựa cho sách, có nói: "Phương Thúc nghiên cứu phương thuốc, chữa bệnh được khen là thần, ngoài cửa giày dép người đến lúc nào cũng đầy. Vậy mà ông sống thanh đạm trong căn nhà [nhỏ] (?), không lui tới các đô hội lớn, không giao du với bậc quyền quý. Một bộ 'Y tàng' của ông thu hết những sách người đời chưa từng thấy, lời bàn phát huy những ý người xưa chưa nói ra."

 Xét "Gia Hưng phủ chí", Phương Thúc có truyện, xếp trong mục "Ẩn dật" (những người ở ẩn), hẳn là người tinh thông y mà không lấy nghề y làm danh. Phương Thúc lại giỏi thơ, có tập "An lão đường tập", tiếc là tôi chưa được thấy.
 Sách “Vệ tế bảo thư” của Đổng Liễn: ông Ngô Hiểu Chinh có được bản của Viên Vĩnh Chi, chép phỏng theo bản khắc đời Tống. Bản này đủ hai mươi hai thiên, hoàn chỉnh không thiếu, nhiều hơn bản của Văn Lao Đồng khoảng một phần ba. Cuối sách có phần “Tục thiêm phương” (các bài thuốc chép thêm) do người đời Nguyên gom lại, không rõ tên họ. Trong đó nhiều bài hay, nay chép ra đây.

 Chữa rắn độc cắn: trước hết lấy dây gai buộc chặt hai đầu chỗ bị cắn. Sau đó rắc bột mịn hương bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ) vào vết thương, rắc càng nhiều càng tốt. Lại lấy khoảng nửa lạng (lạng: đơn vị cân thuốc xưa, khoảng 37 gam) bột ấy hòa với nước mới múc từ giếng mà uống, khí độc sẽ tự tan. (Có bài dùng rượu nóng để hòa thuốc. Các bài khác đều dùng nước sắc mạch đông (rễ củ cây mạch môn), vì muốn bảo vệ tâm khí trước. Tâm khí là sức hoạt động của tim theo đông y.)

 Cách buộc cho bướu rụng, đồng thời chữa được thử nãi trĩ (búi trĩ nhỏ hình như núm vú chuột). (Bài này lấy từ sách “Tập nghiệm phương”, thật là hay lạ và nhanh.) Lấy rễ cây nguyên hoa rửa sạch, để nguyên còn ướt, không được chạm đồ sắt. Giã trong cối gỗ hoặc cối đá để lấy nước cốt. Ngâm một sợi chỉ vào nước ấy nửa ngày hoặc một đêm, rồi dùng chỉ buộc vào bướu, qua một đêm bướu sẽ rụng. Nếu chưa rụng thì thay chỉ khác, không quá hai lần là tự rụng. Sau đó lấy bột long cốt (xương động vật cổ hóa thạch) và bột kha tử (quả cây kha tử) đắp lên vết thương thì miệng vết sẽ liền. Dùng cách trên buộc trĩ núm vú chuột, nhiều lần đều có hiệu quả. Sách “Tô Thẩm lương phương” cũng có cách dùng tơ nhện, nhưng tốn công, không gọn nhanh bằng cách này. Nếu không có rễ, chỉ cần lấy hoa ngâm thành nước đặc rồi ngâm chỉ cũng được. Ông Triệu từng dùng cách này buộc một cái bướu ở thắt lưng, chưa tới nửa ngày bướu đã rụng mà cũng không đau.

 Nhị thánh tán (tán: thuốc tán thành bột) chữa họng bị phong nhiệt (bệnh do tà khí gió và nóng gây ra), chứng triền hầu (họng sưng như bị thắt nghẹt) và mọi chứng sưng độc. Dùng đởm phàn loại mỏ vịt (tinh thể đồng sunfat màu xanh) hai tiền rưỡi (tiền: một phần mười lạng, khoảng 3,7 gam), bạch cương tàm (con tằm chết cứng, màu trắng) nửa lạng, bỏ tơ và mỏ. Tất cả tán thành bột mịn. Mỗi lần dùng một ít, lấy ống trúc thổi vào trong họng là khỏi ngay.

 Lai tô cao (cao: thuốc nấu đặc) chữa kinh tà phong giản (chứng kinh giật, động kinh do hoảng sợ và tà phong), tâm bệnh cuồng loạn, nhiệt tích lâu ngày làm đàm dãi (đờm và nước dãi) xông lên, phá thương phong (bệnh uốn ván do vết thương nhiễm độc) co giật, hàm răng cắn chặt không mở. Bệnh dù lâu năm hay mới mắc đều chữa được. Dùng tạo giác (quả cây bồ kết) khô, tròn, mập, tốt, không bị mọt, bỏ vỏ, xơ và hạt, đập vụn. Ngâm vào một bát toan tương thủy (nước gạo lên men chua) trong sạch: mùa xuân và mùa thu ngâm năm ngày, mùa hạ hai ngày, mùa đông bảy ngày. Sau đó vò bóp, bỏ bã, để lắng cho trong. Cho vào đồ sứ, nấu bằng lửa văn vũ (lúc lửa nhỏ, lúc lửa to) đến khi đặc như cao dán. Phết lên giấy kép mới, phơi trong râm cho khô. Khi người bệnh cần dùng, lấy một miếng lớn bằng bàn tay, hòa với nước gạo chua ấm trong đồ sứ. Đỡ người bệnh ngồi dậy, lấy ống trúc hoặc ống sậy đựng nước thuốc, nâng đầu người bệnh lên rồi thổi vào hai lỗ mũi trái phải. Giữ yên một lúc lâu, thấy đờm dãi chảy ra là thuốc đã có tác dụng. Thuốc này chữa khỏi không biết bao nhiêu người.

 Năm Đại Đức thứ sáu (năm 1302, đời Nguyên), người con làm xá nhân (chức quan hầu cận) của đại phu Triệt Lý ở Hành Ngự sử đài, mười bốn tuổi, vì phong nhiệt làm đờm dãi dâng lên, co giật, hàm răng cắn chặt, mê man bất tỉnh. Thầy thuốc của cả hai đài đều bó tay. Có viên đài duyện (thư lại ở đài) là Lý Thụ Khanh giữ được thuốc hay này. Ông làm theo phép, thổi vào hai lỗ mũi trái phải. Chốc lát đờm dãi chảy ra hơn một bát, người bệnh tỉnh lại ngay.

 Quyển hai

 Sách đời nay

 Bộ “Tục danh y loại án” của tiên sinh Ngụy Ngọc Hoàng, trước đây tôi đã mượn chép trọn bản lưu ở thư các của triều đình. Sau tôi lại mượn được bản chép tay do nhà họ Ngụy cất giữ, đem so sửa một lượt, thấy bản này sửa được nhiều chỗ so với bản thư các. Đầu sách có bài tựa của thái sử Hàng Thế Tuấn, thái sử Dư Tập và có mục lục. Cuối sách có bài bạt (lời viết sau sách) của ông Ngụy […]. Vương Mạnh Anh (tên Sĩ Hùng) người Hải Ninh, trong “Tiềm Trai y thoại” nói đầu sách không có tựa, không có mục lục. Có lẽ ông chỉ căn cứ vào bản thư các mà nói. Nay chép bài bạt ấy ra đây:

 “Bộ ‘Tục danh y loại án’ sáu mươi quyển là do cha tôi soạn thành khi hiệu đính để khắc in bộ ‘Danh y loại án’ của họ Uông. Bộ này đầy đủ hơn bộ do Hoàng Nam soạn. Hay dở của sách, bài tựa trong ‘Đề yếu’ (bản tóm tắt giới thiệu sách của bộ Tứ khố toàn thư) đã bàn kỹ, kẻ hậu sinh này không dám thêm lời nào. Trong sách cũng theo lệ của họ Giang, phụ thêm các ca bệnh chính mình đã chữa. Năm Giáp Ngọ đời Càn Long (năm 1774), may gặp triều đình mở [quán Tứ khố] (?) nên sách được nhờ đó mà lưu truyền mãi. Bản gốc được trả lại cho gia đình, kính cẩn cất giữ. Quán có chỉ ra mấy chỗ sai, đã kính cẩn sửa lại. Sau khi sách được dâng lên, nhà Tri Bất Túc Trai họ Bảo định khắc in nhưng không thành. Bản gốc là nét tay người trước để lại, không dám đem ra cho người xem. Nay cẩn thận chọn giấy bút, chép tinh cả bộ, có bình, có hiệu đính, đóng bìa đẹp, mong các bậc quân tử đương thời bỏ tiền khắc ván, phổ biến rộng trong giới văn học. Thật là có ích cho thân và tâm người đời, đâu dám giữ làm bí truyền riêng cho mình? Viết vào ngày đông năm Đinh Sửu đời Gia Khánh (năm 1817), con cháu nhà Lâm Giang Thảo Đường […] rửa tay kính cẩn viết bạt.”

 Trương Cảnh Nhạc thiên về phép ôn bổ (dùng thuốc ấm nóng để bồi bổ), người tôn sùng tin theo ông không ít. Gần đây cũng có người công kích ông, như Diệp Thiên Sĩ, Ngụy Ngọc Hoàng, Chương Hư Cốc, cũng là để sửa cái tệ ấy. Người học khi đọc sách của Trương Cảnh Nhạc nhất định phải đọc đối chiếu với sách “Phát huy” (tức “Cảnh Nhạc toàn thư phát huy”), như thế mới không bị lầm. Chỉ có điều ván khắc sách “Phát huy” do một nhà cất giữ, lâu rồi không in ra. Tôi tìm kiếm nhiều năm, đến năm Đinh Tỵ (năm 1857) mới mua được một bộ ở Ngô Môn (tức Tô Châu). Tiếc là sức tôi mỏng, chưa thể khắc in lại để truyền rộng.

 Ông Cố Hiểu Lan (tên Kim Thọ) người Như Cao, làm học bác (chức quan coi việc học), lúc trẻ nổi tiếng văn tài. Đến tuổi tráng niên ông được tiến cử vào Thành Quân (trường Quốc tử giám), nhưng nhiều lần thi hương đều trượt. Năm bốn mươi tuổi ông về phương nam làm quan coi việc giáo dục, rồi dứt hẳn ý cầu công danh […]. Ông kê đơn chắc chắn, thường chữa khỏi bệnh nặng lâu ngày (?). Về già ông bỏ quan, ở nhà tại Ngô Môn, người tìm đến chữa bệnh nối gót nhau. Học trò chép lại các đơn thuốc và ca bệnh, chọn ra một trăm ca đem khắc in (khắc vào mùa thu năm Ất Dậu đời Đạo Quang, năm 1825), đặt tên là “Ngô Môn trị nghiệm lục”. Ông chữa bệnh thường dùng những vị thuốc người khác ít dùng mà lại có hiệu quả nhanh.

 Chữa cho phụ nữ để giải uất (giải nỗi buồn bực dồn nén) và điều kinh nguyệt, ông dùng hợp hoan bì (vỏ cây hợp hoan) sắc lấy nước thay cho nước lã để sắc thuốc. Phụ nữ bị phản vị (ăn vào rồi nôn ngược ra) và đàm ẩm (đờm và nước ứ đọng trong người), ông dùng đất tường phía đông, vỏ ốc trắng, ngâm vào nước tiểu lừa đen, để cả đất phơi trong râm cho khô, tán bột cho vào thuốc. Bởi nước tiểu lừa đen đi vào thận, là thứ âm nhất trong phần âm, giỏi thông đường nước, dùng nó để dẫn hỏa đi xuống thì nhanh như thần. Có điều mùi nó quá khai, người dạ dày yếu không chịu nổi. Ốc trắng có thể lặn đi trong nước và đất mà tạo thành đường, lại có thể làm tan đàm uất ở kinh Dương minh và thông hỏa uất ở kinh Quyết âm. Dương minh và Quyết âm là tên hai trong các đường kinh lạc theo đông y. Đường kinh lạc là đường vận hành của khí huyết trong cơ thể. Ốc lại được trộn đất tường phía đông rồi phơi râm cho khô, nên vừa không còn mùi, lại càng có công hiệu đặc biệt.

 Ông lại chữa chứng đàm mê tâm khiếu (đờm che lấp chỗ thông suốt của tim, làm thần trí mờ mịt): người bệnh bỗng nhiên không nhớ gì những sách đã đọc trong mấy ngày qua. Ông dùng phục thần năm tiền, viễn chí nhục một tiền rưỡi, chế bán hạ một tiền rưỡi, trần bì một tiền, cửu tiết xương bồ năm phân (phân: một phần mười tiền), trần đởm tinh năm phân, trân châu mẫu ba tiền, sinh cam thảo năm phân. Lấy một lạng tro ở lò đốt giấy có chữ, sắc lấy nước thay nước lã để sắc thuốc, uống thì có hiệu quả. Sau đó bỏ đởm tinh, thêm sinh ích trí nhân một tiền, linh từ thạch nung tôi giấm ba tiền, uống mười thang thì khỏi hẳn. Bài thuốc nhằm nuôi dưỡng phần doanh (phần dinh dưỡng đi trong mạch máu), mở các khiếu (lỗ thông của cơ thể và thần trí), làm tan đờm. Ông đặc biệt lấy tro giấy có chữ làm thuốc dẫn, lại thêm ích trí để mở trí sáng suốt, từ thạch để làm cho tâm và thận giao thông nhau. Thầy thuốc chữa bệnh là nhờ hiểu ý mà lĩnh hội, cũng phải nhờ khéo suy nghĩ rồi mới tìm ra được.

 Ông Tiết Sấu Ngâm (tên Phúc) người huyện Ngô, giỏi làm thơ, tinh thông y lý, ngụ cư ở Vương Giang Kính thuộc Tú Thủy. Ông soạn sách “Sấu Ngâm y chuế”, có phụ thêm hơn mười bài thơ, lời thơ trong trẻo uyển chuyển. Ông Lý Hiển Nhược (tên Vương Du) người Ngô Giang, trong “Văn Hồ thi tục sao” nói: Sấu Ngâm chữa bệnh kê đơn, bàn luận hùng hồn làm cả chỗ ngồi kinh ngạc. Có điều ông khư khư dùng phép xưa, lý lẽ tuy thấu đáo mà người uống thuốc của ông thường không khỏi. Vì thế cửa nhà ông vắng tanh, giăng lưới bắt chim sẻ được, nồi niêu có khi phủ bụi. Ngoài bảy mươi tuổi ông chết trong cảnh nghèo khốn.

 Nhưng xem những lời trong “Y chuế” thì không phải đều trái với thời. Ví như ông nói: bệnh thương hàn ngày nay đều là bệnh ôn nhiệt. Thương hàn là bệnh ngoại cảm do khí lạnh xâm vào; ôn nhiệt là bệnh ngoại cảm thuộc loại nóng sốt. Những chứng ở kinh Thái dương phải dùng ma hoàng thang, quế chi thang, thanh long thang thì nay không có. Lúc mới phát bệnh chỉ cần dùng thông thị (hành và đậu xị) hợp với lương cách tán để làm tan tà khí ở phần biểu (bên ngoài cơ thể), đồng thời làm mát nhiệt ở phần lý (bên trong), cho ra mồ hôi nhẹ là khỏi.

 Ông lại nói: xem bệnh ôn trước hết phải xem lưỡi khô hay nhuận, có khát hay không là then chốt. Ông lại nói: thử ngược (sốt rét do nắng nóng mùa hè) phần nhiều thiên về khô, chữa ở phổi. Nặng thì dùng nhân sâm bạch hổ thang, hoặc trúc diệp thạch cao thang thêm hậu phác. Nhẹ thì dùng các vị hạnh nhân, hoạt thạch, khấu nhân, lá mướp, rễ lau, ý dĩ. Thấp ngược (sốt rét do ẩm thấp) phần nhiều thiên về lạnh, chữa ở tỳ (cơ quan tiêu hóa theo đông y). Nên dùng linh quế truật khương thang hoặc tiêu thử hoàn và các loại như thế.

 Ông lại nói: bậc tiền bối đất Ngô ta là Ngô Chính Công chỉ dạy người ta đọc “Y phương tập giải”. Từ Bỉnh Nam về già trên bàn chỉ có hai quyển “Quảng bút ký”. Ngô Nguyên Thường ở Thanh Phố coi “Lâm chứng chỉ nam” là sách bí truyền gối đầu giường. Ngưu Phu Đình ở Giác Lý đối với “Kỷ nhiệm biên” cũng vậy. Đủ thấy chỗ tự mình lĩnh hội được không cốt ở đọc nhiều. Nhưng người chưa có lĩnh hội thì không được lấy điều này làm cớ. Muốn có lĩnh hội, chính là phải đọc nhiều sách xưa, vì không học rộng thì nhất định không thể rút được cái tinh yếu.

 Những lời ấy đều có thể làm bến đò, cây cầu dẫn người vào y học, vậy mà ông chữa bệnh lại như thế. Người đời nói làm nghề thuốc phải có vận may, có lẽ không phải nói bừa.

 Trong “Y chuế” có những bài thuốc đơn giản rất hay, tôi chép ra đây để truyền rộng. Lấy hợp hoan bì tươi khoảng một lạng sắc uống, chữa chứng kê manh (quáng gà, chập tối không nhìn thấy) khá hiệu nghiệm.

 Giun đũa nôn ra và ngõa tùng (cây thông mọc trên mái ngói), nướng cháy mà vẫn giữ được tính thuốc, hai thứ bằng nhau, tán thật mịn, trộn vào lô cam thạch (khoáng chất kẽm cacbonat) đã chế. Đem đắp chữa chứng lạn huyền phong nhãn (bờ mi mắt lở loét đỏ), công hiệu rất thần kỳ.

 Lấy rễ phượng vĩ thảo (mặt sau lá có đốm vàng như sao nên còn gọi là kim tinh thảo), rửa sạch đất, đập nát, nghiền chung với lòng trắng trứng gà cho thành cao, thêm chút xạ hương rồi đắp lên rốn, mỗi ngày thay một lần. Nước tiểu sẽ ra nhiều, phù thũng (bệnh sưng phù do ứ nước) rút rất nhanh mà không làm hại tạng phủ. Thật là bài thuốc tốt.

 Bệnh ghẻ: mỗi ngày sắc hà thủ ô tươi một lạng, xuyên tỳ giải năm tiền. Uống mười đến hai mươi thang, người nặng hai ba mươi thang, không ai không khỏi.

 Trẻ con bí tiểu, bụng trướng căng gấp như sắp chết: lấy một gương sen còn nguyên sắc uống là thông ngay, gương sen tươi càng tốt.

 Kim thiềm hóa quản hoàn (viên thuốc con cóc vàng làm tan đường rò). Dùng thủy ngân ba tiền, hùng hoàng một lạng, một con cóc to, ngân tiêu một lạng, minh phàn (phèn chua trắng) một lạng. Trước hết lấy thủy ngân và hùng hoàng nấu với hai cân hỏa tửu (rượu mạnh; cân: bằng mười sáu lạng). Vừa nấu vừa thêm dần rượu, cạn hết rượu thì thôi, lấy bột ấy gói kỹ trong giấy. Lấy con cóc to bỏ ruột, giữ lại gan phổi, nhét thuốc vào trong rồi khâu kín. Riêng ngân tiêu và minh phàn tán bột, cho vào nồi Dương Thành (loại nồi đất chịu lửa dùng để luyện thuốc), thêm nửa chén trà nước, đặt lên lửa nấu cho khô dưới đáy, rồi đặt xuống đất và cho con cóc vào trong. Đốt lửa nhỏ trong thời gian cháy hết hai nén hương, lửa vừa một nén, lửa lớn một nén. Chờ nguội mở ra, cạo lấy linh dược (phần thuốc thăng hoa bám lên). Dùng thêm thiềm tô (nhựa cóc) (?), đường rò mới sẽ tự tiêu. Ăn no mã lan đầu già có thể chữa nhọt trong bụng.

 Cổ chứng (bụng trướng to như cái trống) phần nhiều do tà thấp (khí ẩm độc) vào các lạc mạch (những nhánh nhỏ của đường kinh). Chỉ dùng thuốc tiêu tích trệ, lợi tiểu thì chỉ làm hại phần khí, sao có thể thành công? Bài thuốc dùng tân giáng một tiền rưỡi, khương lang trùng (con bọ hung) hai tiền, diên hồ sách, phật thủ khô ba lát, xuyên uất kim một tiền, viễn chí tám phân. Chỉ dựa vào mấy vị này mà thêm bớt thì tự sẽ có hiệu quả nhanh. Còn tiêu tích trệ thì không gì bằng hồng khúc và kê nội kim (màng mề gà). Dẫn xuống thì không gì bằng xa tiền tử (hạt mã đề). Giáng khí (đưa khí đi xuống) thì không gì bằng tô tử và xuyên bối.

 Sấu Ngâm còn tự chép một ca bệnh: ông từng chữa cho một người buôn ở Huy Châu bị hư lâu ngày, đờm suyễn. Ông dùng kim thủy lục quân tiễn, thêm thục phụ tử, tế tân, ngũ vị tử. Ông nấu ý dĩ thành hồ để làm viên, bên ngoài lấy bột sinh bán hạ và bột gừng sống đã lọc qua nước làm áo viên. Uống hết liệu trình thì bệnh hơn mười năm biến mất. Sau ông chữa thêm mấy người, đều hiệu nghiệm như thần.

 Sách “Y học tâm ngộ” của ông Trình Chung Linh tuy ngắn nhưng có nhiều bài thuốc hay. Vợ người họ Lý, bà con của tôi, mắc chứng ế (nghẹn, nuốt không trôi), không ăn được hạt cơm nào. Uống các thuốc đều không hiệu quả, thầy thuốc nói đã hết cách, người bệnh thoi thóp chờ chết. Tôi tra sách này, cho sắc bài khải cách tán (bắc sa sâm ba tiền, đan sâm ba tiền, xuyên bối hai tiền, phục linh một tiền rưỡi, vỏ sa nhân năm phân, quảng uất kim năm phân, hai cái tai quả hồng, cám ở đầu chày giã gạo năm phân) cho uống. Uống bốn thang thì ăn được. Bỏ uất kim, thêm lâu bì (vỏ quả qua lâu) một tiền, uống bốn thang. Lại gia giảm điều dưỡng thì khỏi hẳn.

 Sách “Y biển” của ông Hà Tây Trì (tên Mộng Dao) người Nam Hải, tôi tìm khắp các hiệu sách ở Tô Châu, Hàng Châu không có. Ngày đông năm Đinh Tỵ, tôi mượn của ông Nghiêm Kiêm Tam chép được một bộ.

 Tây Trì lúc trẻ đã nổi tiếng tài giỏi, học sĩ họ Huệ khen ông là viên ngọc quý của Nam Hải. Cả đời ông rất mê y học. Ông đỗ tiến sĩ, làm quan không đắc chí, bèn về quê làm nghề thuốc. Sách “Y biển” bảy quyển của ông được khắc in năm Càn Long thứ mười sáu (năm 1751). Bài tựa có câu: “Có người nói: nay ‘Cảnh Nhạc toàn thư’ đang thịnh hành, cái dữ dội của quế và phụ tử chẳng khác lửa thiêu núi Côn Cương (đá ngọc đều cháy cả). Ông đã nhiều lần phải làm kẻ cháy đầu bỏng trán đi cứu lửa. Người ta đều nói ông không phải chữa bệnh mà thực ra là chữa thầy thuốc. Sách này ra đời là thuốc và kim đá chữa cho đám thầy thuốc đương thời chăng? Chữ ‘biển’ (đá kê chân) nên đọc là ‘biêm’ (kim đá dùng để chữa bệnh). Tôi cười mà không dám nói.”

 Phần phàm lệ có câu: Hà Gian (tức Lưu Hoàn Tố) bàn về thử và hỏa (nắng nóng và lửa nhiệt) là để đối lại với Trọng Cảnh (tức Trương Trọng Cảnh) bàn về phong hàn (gió lạnh). Đan Khê (tức Chu Chấn Hanh) nói về âm hư (thiếu phần âm, tức thiếu tinh huyết, tân dịch) là để đối lại với Đông Viên (tức Lý Cảo) bàn về dương hư (thiếu phần dương, tức thiếu sức nóng và sức hoạt động). Đều là để bổ sung chỗ người trước chưa nói đủ, không phải thiên lệch cố chấp. Người sau hễ động là chê Lưu, Chu thiên dùng thuốc lạnh mát, rồi sửa lại bằng thuốc ấm bổ. Lý luận quá mức nên mở ra cửa của sự tàn khốc. Ngày nay cái độc của quế phụ ngang với dao cưa. Mộng Dao tận mắt thấy cái tệ ấy, không thể không sửa lại chỗ sai, vốn không phải cố chấp. Trong sách thường có những kiến giải mới, khá có ích cho y học.

 Bộ “Xuyến nhã nội ngoại biên” của ông Triệu Thứ Hiên (tên Học Mẫn) người Tiền Đường đều là phương thuật của thầy lang rong. Sách nói: thuốc của thầy lang rong, loại đi lên gọi là “đỉnh”, phần nhiều làm cho nôn. Loại đi xuống gọi là “xuyến”, phần nhiều làm cho tháo dạ. Ngoài đỉnh và xuyến thì gọi là “tiệt”. Tiệt nghĩa là cắt đứt, như cắt đứt cái hại. Đó chính là ba phép chữa xưa: hãn (làm ra mồ hôi), thổ (làm cho nôn), hạ (làm cho đi ngoài). Sách lại nói thầy lang rong có phép ba chữ. Một là “rẻ”: thuốc không chọn thứ đắt. Hai là “nghiệm”: uống xuống là trừ được bệnh. Ba là “tiện”: ở núi rừng, làng xa hẻo lánh, lúc gấp vẫn có ngay. Giữ được phép ba chữ ấy là bậc thầy có tài.

 Bài tự tựa của ông nói: từ nhỏ ông đã mê sách thuốc của Kỳ Hoàng (Kỳ Bá và Hoàng Đế, ông tổ của y học, chỉ y học nói chung), tính lại ưa điều lạ. Ông nghe trong đám thầy lang rong có các thuật đỉnh, xuyến, tay nghề thần diệu mà hiệu quả nhanh, họ dựa vào đó để kiếm ăn. Bạn bè đồng nghiệp của họ thường biến sắc dặn nhau, giữ bí mật không dễ truyền. Lại phần nhiều chỉ biết lơ mơ, hiếm người thông suốt. Vì thế ông muốn xem rộng mà không có đường nào. Người cùng họ là Bách Vân mang thuật ấy nay đã già. Năm Mậu Dần (năm 1758) Bách Vân đi biển trở về, ông hỏi về đạo ấy thì thấy đều có lý sâu xa. Có điều các bài thuốc lại lan sang bùa chú cấm kỵ (?), vụn vặt đến cả trò chơi, khó tránh khoe mới đua lạ, là thứ các thầy thuốc triều đình không nhắc tới. Ông bèn lấy những điều Bách Vân truyền cho, cắt bỏ và sửa định lại, giữ những gì có thể giúp đời, gộp với những bài thuốc lạ ông chép được ngày thường, soạn thành một bộ, đặt tên là “Xuyến nhã”. Ông không muốn để mất cái thực chất của nó, lại sửa cái lạ cho về với sự nhã chính, để người học thuật này về sau không bị kẻ tầm thường chê bai.

 Nhưng xem những gì sách chép thì có nhiều bài hưng dương (thuốc kích dục, tráng dương), quá nửa là thuốc nóng như thiên hùng, phụ tử, thảo ô, nhục quế, lưu hoàng, a phù dung (thuốc phiện), dâm dương hoắc, lộc nhung, ngài tằm. Dùng những thứ ấy nhất định gây hại, lại dẫn người ta đến buông thả dục vọng, cũng không phải điều người nho nhã nên nói. Sách này chưa có bản khắc. Người hiếu sự nếu đem khắc in thì nên cắt bỏ, sửa định thêm, may ra mới hoàn hảo.

 Sách “Phó thị nữ khoa” (sách chữa bệnh phụ nữ của họ Phó) do ông Trương Đan Nhai (tên Phượng Tường) viết tựa và khắc in năm Đinh Hợi đời Đạo Quang (năm 1827). Gần đây lại được khắc vào bộ tùng thư “Hải Sơn tiên quán” của họ Phan. Vương Mạnh Anh nói văn sách có chỗ […] (?). Lạ lùng nhất là có bài thuốc uống giải tính ghen, bảo có thể thay đổi tính tình. Có bài thuốc sắc trừ ma quỷ, lại còn mượn danh Kỳ thiên sư. Lại có cả bài hồng hoa tích lịch tán. Người soạn sách này hẳn là hạng như Trần Viễn Công mà học vấn còn kém Viễn Công, đây là cuốn tồi nhất trong các sách phụ khoa.

 Sách “Dương y đại toàn” (sách lớn về chữa mụn nhọt, ngoại khoa) gom góp rất phong phú, nhưng không nói đến lỗ sang (một thứ bệnh mụn lở giống đậu mùa). (Xem ca bệnh của Trần Tái Am ở mục “Người đời nay”. Lỗ sang có chép trong “Trửu hậu phương”, được đưa vào “Bản thảo cương mục”.) Sách “Tùng Phong thuyết dịch” chép rất kỹ, nhưng không nói đến chứng nhục hành (?). (Xem ca bệnh Tiền Quốc Tân chữa ở mục “Người xưa”.

) Đủ thấy việc soạn sách rất khó. Người học thuốc nên đọc rộng các sách, không được bó mình theo lời của một nhà mà cho là đã biết hết.

 Ông Thẩm Thiên Lục (tên Kim Ngao) người Vô Tích soạn “Yếu dược phân tễ” mười quyển. Sách phân loại theo thập tễ của Từ Chi Tài (mười loại bài thuốc chia theo tác dụng). Sách gồm hơn bốn trăm vị, đều là những vị thuốc thường ngày không thể thiếu nên gọi là “yếu dược” (thuốc thiết yếu). Trong loại tuyên tễ (loại thuốc làm thông, làm tán), ở vị ngũ linh chi (phân con hàn hào trùng), ông chú thích: hàn hào trùng có bốn chân, có cánh bằng thịt, bay được nhưng không xa. Con này tuy tên là trùng, nhưng đã bay được thì thuộc loài có cánh. Các sách bản thảo (sách về dược liệu) trước kia phần nhiều xếp vào bộ trùng, e là không đúng, nên nay xếp theo hàng chim chóc. Tôi xét: đưa ngũ linh chi từ bộ trùng sang bộ cầm bắt đầu từ “Bản thảo cương mục”, lẽ nào ông Thẩm chưa thấy?

 Ông Chương Hư Cốc (tên Nam) người Cối Kê, trong sách “Y môn bổng hát” nói: chứng xuân ôn (bệnh sốt nóng mùa xuân) lấy hoàng cầm thang làm bài chủ, nhất định phải thêm sài hồ, cát căn làm vị sứ (vị thuốc dẫn đường). Vì tà khí nấp kín, bốc lên trên thì đau đầu, đau họng, nên thêm sài hồ để thông khí kinh Thiếu dương, thêm cát căn vào kinh Dương minh để cầm khát, giải phần cơ. Như thế mồ hôi ra mà nhiệt lui. Có người thấy nhiệt thịnh liền cho quá nhiều thuốc lạnh mát, chặn mất cái thế muốn thoát ra ngoài của tà khí, nhiệt lại càng nặng mà khó lui.

 Tôi trộm nghĩ: xuân ôn là do mùa đông không giữ gìn tinh khí. Nhiệt tà đã bốc mạnh thì chân âm (phần tinh dịch gốc rễ của cơ thể) ắt bị tổn thương. Sao còn dùng sài hồ, cát căn đưa dương khí lên, làm hao tân dịch (chất lỏng trong cơ thể) thêm nữa? Nếu muốn làm thông tán thì thêm bạc hà, ngưu bàng tử, hương thị là đủ. Thỉnh thoảng có trường hợp cần sài hồ, cát căn cũng chỉ là ngẫu nhiên, không thể nói chứng này nhất định phải thêm sài hồ, cát căn.

 Sách “Cảnh Nhạc toàn thư phát huy” người đời đều biết là sách của Diệp Thiên Sĩ. Nhưng xét sách “Y học độc thư chí” của ông Tào Kỳ Am (tên Hòa) người Vũ Tiến, thì sách này do Diêu Cầu người Lương Khê soạn. Nhà buôn sách vì sách bán không chạy nên khoét ván khắc chèn tên Quế (tên thật của Diệp Thiên Sĩ) vào, thế là sách bán chạy đến mức giấy ở đất Ngô lên giá. Sách ấy lại nói: “Đào thị toàn sinh tập” là do Lưu Đại Hóa người Sơn Âm soạn. Các sách “Bản thảo kinh giải yếu”, “Y hiệu bí truyền”, “Bản sự phương thích nghĩa” đều là mượn tên họ Diệp. Tôi xem mấy sách ấy thì “Cảnh Nhạc toàn thư phát huy” là hay nhất. Chỉ có những chỗ mắng chửi thỏa thuê là làm tổn sự nho nhã, vì thế biết không phải do Thiên Sĩ viết.

 Ông Hoàng Khôn Tải (tên Ngự Nguyên) người Xương Ấp, lúc trẻ say mê kinh sách. Năm ba mươi tuổi mắt trái đỏ, rít, bị thầy thuốc chữa sai, uống quá nhiều thuốc mát nên mù. Ông bèn phát phẫn học thuốc, đi sâu nghiên cứu ý nghĩa, soạn sách rất nhiều. Nhưng ông coi thường người xưa, chê bai người trước. Trong sách “Tố Linh vi uẩn”, ông nói: sau Trọng Cảnh chỉ có Chân nhân Tư Mạc (tức Tôn Tư Mạc) là không mất cội nguồn của thánh nhân xưa. Còn sách vở của người khác nhiều như rừng mà không một ai thông được chút nào.

 Ông nói: chứng kinh quý (hồi hộp, hay hoảng sợ), nếu ở bệnh thương hàn thì đều do ra mồ hôi nhiều làm mất dương. Đó là tướng hỏa (lửa phụ trợ trong cơ thể, liên quan đến gan mật, thận) của kinh Thiếu dương bị uất mà phát ra. Hoặc do làm ra mồ hôi, cho đi ngoài làm tổn thương âm, khiến giáp mộc (tức mật, thuộc hành mộc) khô héo, quay vào hại mậu thổ (tức vị, tức dạ dày, thuộc hành thổ). Thế nên mới có chứng phải dùng tiểu kiến trung thang, chích cam thảo thang, dùng nhiều thược dược, sinh địa để làm mát tướng hỏa. Còn nội thương hư lao (bệnh suy kiệt do tổn thương bên trong), hồi hộp mất ngủ, đều là do thủy lạnh, thổ ẩm, thần hồn không giữ được ở chỗ của nó. Không có chuyện tướng hỏa bốc mạnh lên mà phải làm mát, làm nhuận. Dù thỉnh thoảng có, thì tỳ và thận rốt cuộc vẫn là ẩm lạnh.

 Ông nói tiếp: Nghiêm Dụng Hòa hồ đồ đặt ra bài quy tỳ thang để bổ tâm huyết. Tiết Lập Trai lại có phép gia vị thêm đan bì, chi tử. Trương Cảnh Nhạc, Triệu Dưỡng Quỳ, Cao Cổ Phong, Lữ Dụng Hối lại thêm các vị địa hoàng, thược dược. Lại có kẻ hèn mọn vô danh đặt ra thiên vương bổ tâm đan, tha hồ dùng toàn thuốc âm lạnh. Lũ trẻ con say mộng không tỉnh, gây nên vận giết người nghìn năm, thật đáng căm giận vô cùng.

 Ông nói: chứng dạ nhiệt (sốt về đêm) là do âm thịnh, thổ ẩm, phổi và vị không giáng xuống được, quân hỏa (lửa của tim) và tướng hỏa mất gốc nên hai thứ lửa bốc lên tiết ra ngoài. Tiền Trọng Dương lại đặt ra lục vị thang, lục vị hoàn để bồi âm hư. Họ Tiết mở rộng ý ấy để chữa lao tổn ở đàn ông, đàn bà và các tạp bệnh. Các họ Trương, Triệu, Cao, Lữ noi theo mà phát huy, thành ra thói xấu khắp trong nước, khiến dân chết yểu, chết vì địa hoàng là nhiều nhất, sao nỡ như vậy? Rồi đến các phép dùng nhị địa (sinh địa, thục địa), nhị đông (thiên đông, mạch đông), quy bản, hoàng bá, không thể kể hết. Xét đến nguồn gốc thì thuyết tả hỏa phát ra từ Hà Gian, thuyết bổ âm khởi xướng từ Đan Khê. Hai kẻ hung hãn mở đầu cái ác, bọn hung đồ hùa theo giúp cho tàn bạo, không gì tệ hơn.

 Ông nói: ba đường kinh dương ở chân đi từ đầu xuống chân. Phàm ngực sườn đầy tức, phía trên nóng hừng hực, đều là do kinh Dương minh và kinh Thiếu dương ở chân không giáng xuống. Lý Đông Viên lại đặt ra bài bổ trung ích khí thang, dùng thăng ma, sài hồ để đưa dương khí của mật và vị lên, thật là sai. Còn đương quy, hoàng [kỳ] cũng rời rạc không thích đáng. Chứng phong hàn thì phép của Trọng Cảnh đã đủ cả. Đào Tiết Am đặt ra phép cửu vị khương hoạt thang, lộn xộn không có phép tắc, vậy mà bọn tầm thường noi theo, cả thiên hạ như một.

 Sách của họ Hoàng phong phú, thường đào ra được chỗ tinh vi sâu xa. Chỉ có các bài thuốc ông định ra thì thiên về phù dương (nâng đỡ phần dương). Chứng di tinh (xuất tinh không tự chủ) ông bảo là thổ ẩm dương suy, sinh khí không thông đạt được, nên dùng quế chi, phụ tử. Chứng đọa thai (sẩy thai) ông bảo là dương ở mệnh môn (gốc sinh mệnh nằm giữa hai thận) bại hoại, thận thủy lạnh buốt, lấn thổ, dập hỏa, không sinh được can mộc (gan, thuộc hành mộc). Mộc khí uất mà hãm xuống, hại tỳ thổ, nên dùng can khương, quế chi để bổ cho đủ. Như thế thì người sống hoàn toàn không có chứng âm hư hỏa vượng (thiếu âm nên lửa bốc mạnh) hay sao? Thế là chỉ biết trách người mà không biết trách mình.

 Thượng nhân (tiếng tôn xưng nhà sư) Vi Trần ở viện Thạch Vân, núi Kê Lưu, huyện Dư Hàng, dùng những bài thuốc lạ đã kiểm nghiệm gia truyền để cứu đời giúp người. Về già sợ thất truyền, ông đem khắc in tất cả, đặt tên là “Thạch Vân tuyển bí”, gồm hai quyển. Trong sách có bài thuốc thần nối xương: dùng hạt náo dương hoa (hạt cây đỗ quyên vàng, có độc) ngâm rượu trắng một đêm rồi nấu rượu, mỗi lần uống hai phân. Cũng có thể đồ cho chín kỹ, phơi khô tán bột, thêm hổ cốt (xương hổ) năm phân, uống vào buổi sáng. Đến trưa xương kêu răng rắc là đã nối liền, hiệu nghiệm như thần.

 Dư Dĩ Tường (?) kể rằng: họ Diệp ở Thiên Thai bán thuốc chữa ngã đánh tổn thương mà giàu, giữ bài thuốc rất bí mật. Sau bị người làm thuê lấy trộm mà truyền ra. Bài ấy dùng hạt náo dương hoa đặt cạnh bếp cho khói hun, hai ba năm sau tán thành bột, cất giữ kín không để hở hơi. Mỗi lần uống hai ba phân với rượu, chữa tổn thương khỏi ngay. Có điều thuốc mạnh, không được uống nhiều. Bài của Thạch Vân đúng là giống bài này.

 Ông Giang Hàm Đôn người Quy An, trong sách “Bút hoa y kính”, nói rằng một quyển “Trình Chung Linh nữ khoa” đều là cân nhắc từ lời bàn của các danh gia mà rút ra cho hoàn hảo. Từng chữ không sai một sợi tóc, lại không có thói khéo léo vụn vặt như “Lâm chứng chỉ nam” gần đây. Cho nên theo đó mà chữa thì thường có công hiệu thực sự. Ông không biết rằng “Lâm chứng chỉ nam” tuy do học trò họ Diệp soạn thành, chép lại rườm rà, thật đáng chê, nhưng cách xét chứng, lập phương thật có nhiều điều đáng theo, đáng truyền. Như các chứng phụ khoa, sách ấy nhất định lấy kỳ kinh (tám mạch đặc biệt ngoài mười hai đường kinh chính, như mạch Xung, mạch Nhâm) làm chủ, quả là có con mắt độc đáo, theo đó mà dùng ít khi không hiệu quả. Sách họ Trình làm sao thấy được điều này? Cho nên đọc sách họ Trình thì có thể đứng vững theo phép thường, không bằng đọc sách họ Diệp thì biết biến thông tùy lúc. Câu này mượn ý sách “Luận ngữ”: “có thể cùng đứng vững mà chưa thể cùng quyền biến”.

 Xử sĩ (người có học mà không ra làm quan) Tiền Ngạn […] (tên Kinh Luân) người Tú Thủy, ở Vương Giang Kính, sống vào đời Khang Hy, y thuật tinh tế chuẩn xác. Có người giữa mùa đông mắc bệnh lạnh, các thầy thuốc chữa lung tung đều không khỏi. Riêng ông nói đó là phục thử (khí nóng mùa hè nấp trong người đến nay mới phát), cho dùng một vị thanh hao mà khỏi. Ông chữa bệnh nhận tiền thì nhất định xem người giàu hay nghèo. Người nghèo ông thường từ chối không nhận. Người giàu mang tiền hậu từ xa đến mời, ông cũng từ chối, nói: “Tiền của ông nhiều, mời thầy khác không khó, cần gì đến tôi? Láng giềng tôi có bao nhiêu người côi cút nghèo khổ bệnh tật đang chờ tôi đến chữa, sao bỏ họ mà đi nơi khác được?” Có khi gặp người phương khác ngoài đường hỏi: “Tiền tiên sinh ở đâu?”, ông liền đáp: “Chết lâu rồi.” Vì thế tiếng ông không ra khỏi làng xóm, mà vẫn nghèo như cũ. Sau khi ông mất, người làng truyền nhau ông thành thần thổ địa. Hơn trăm năm chưa từng hiện linh dị gì, mà người đến cầu khấn dưới đền không dứt. Ấy là bậc quân tử ở ẩn có ân đức với làng xóm.

 Ông soạn “Mạch pháp tu tri” ba quyển. Năm Hàm Phong thứ năm (năm 1855), người cùng làng là thượng xá (giám sinh trường Quốc tử giám) Kế Nhị Điền (tên Quang Hân) đem khắc ván để truyền và tặng tôi đọc. Sách gom góp thuyết của các nhà mà trình bày tinh xác, không phải người học lâu có sở đắc thì không làm được. Thiên “Vấn pháp yếu lược” (tóm lược phép hỏi bệnh) trong sách lời gọn mà ý kỹ, hơn cả “thập vấn” (mười điều hỏi bệnh) của Trương Cảnh Nhạc, nay chép đủ ra đây:

 “Vào nước người thì hỏi phong tục, vào nhà người thì hỏi điều kiêng kỵ, lên nhà trên thì hỏi lễ nghi, đến bên người bệnh thì hỏi điều tiện lợi cho họ. Đó là cẩn thận đến mức cao nhất. Hỏi là nam hay nữ, già hay trẻ, sang hay hèn. Mắc bệnh từ ngày nào, bệnh do đâu mà ra. Ăn uống, đại tiểu tiện ra sao, tâm tình thế nào, lao nhọc hay nhàn rỗi, nay so với trước thế nào. Đã uống thuốc gì. Ngày đêm sinh hoạt thế nào, ngủ được hay không. Có đờm, ho, nôn, ợ không. Có trướng, tức, mồ hôi, khát, bứt rứt, hồi hộp không. Đầu, mắt, tai, mũi, miệng, họng, ngực, sườn, lưng, eo, bụng có đau không. Bàn tay lạnh hay nóng, thích hay ghét lạnh nóng. Đầu gối có mỏi, chân có sưng không. Từng mắc bệnh gì. Có mụn nhọt, thương tích, trúng độc không. Có báng khối, bệnh huyết lâu ngày không, hoặc từng bị làm ra mồ hôi, cho đi ngoài quá mức mà tổn thương không. Thích ăn vị gì, món gì. Có nghiện rượu, có ăn chay trường, có phòng dục quá độ, có di tinh hoạt tinh không. Hỏi phụ nữ về kinh nguyệt, có thai thì thai có máy động thật không.

 Đàn bà góa và con gái chưa chồng khí huyết ngưng trệ, mạch ở hai bộ xích (vị trí bắt mạch gần khuỷu nhất ở cổ tay) thường hoạt (mạch trơn tru như hạt châu lăn), nhưng không phải có thai. Đau vùng tim bụng thì phải hỏi mới hay lâu. Lười nói, chỉ gật đầu là trung khí (khí của tỳ vị ở giữa thân) hư. Mê man không biết người, hoặc là bạo quyết (đột nhiên ngất, chân tay lạnh), hoặc là bệnh lâu ngày. Phụ nữ cứng đờ ngất đi phần nhiều là trúng khí (ngất do khí uất nghịch vì tức giận), nên phân biệt. Nước tiểu vàng đỏ là thấp nhiệt (ẩm và nóng), nên làm mát và lợi thấp. Nước tiểu trắng là không có nhiệt, không được chữa nhiệt. Tiểu thông lợi thì khí thuận, tiểu rít thì đờm trệ. Nặng trĩu, lôi kéo là hư. Bứt rứt, co rút là thực. Ưa nóng, ghét thuốc thông xổ (?) là hư. Ưa thông xổ, ghét nóng là thực.”

 Tiên sinh Du Đông Phù (tên Chấn), danh y ở Gia Thiện, soạn “Cổ kim y án án” mười quyển, tự viết tựa và khắc in năm Càn Long thứ bốn mươi ba (năm 1778). Sách chọn lọc gọn gàng nghiêm cẩn, lời bàn tinh tế thấu đáo, có thể làm chuẩn mực cho giới thầy thuốc. Tiếc là hiệu sách lưu truyền rất ít. Đời Đạo Quang sửa lại “Gia Hưng phủ chí”, mục “Phương kỹ” (người làm nghề y, bói…) không lập truyện cho tiên sinh, mục chép sách vở cũng không ghi sách này, ấy là chỗ thiếu sót. Sách rất tôn sùng họ Diệp, các ca bệnh chép lại phần nhiều là những ca “Lâm chứng chỉ nam” chưa chép. Quyển ba, mục lỵ (bệnh kiết lỵ) có chép: một bà lão ở Gia Thiện thường đi ngoài ra máu, lúc phát lúc ngưng. Ngoài năm mươi tuổi, mùa hè đi ngoài ra máu tươi, mót rặn mà đi không hết, có khi không nín được, mạch mềm mà không nhanh. Dùng ngũ linh tán, kiến trung thang thì bệnh càng nặng. Vì trước đây hợp với thuốc mát máu, lại dùng tứ vật thang thêm hòe hoa, địa du, sơn tra, thần khúc, cũng không hiệu quả.

 Tiên sinh Diệp Thiên Sĩ dùng sinh thương truật, sinh hậu phác, trần bì sao, cam thảo chích, kê nội kim, vỏ sa nhân, cuống đinh hương làm viên cho uống thì khỏi hẳn. Lại có một đứa trẻ bị lỵ lâu ngày, họ Diệp cũng dùng bài này mà khỏi hẳn. Người ta không hiểu vì sao. Tôi (Du Chấn) đọc “Y thống” của Từ Xuân Phủ thì thấy bài này, tên là túy hương ngọc tiết, chữa trẻ con ăn dưa trái cây sinh lỵ lâu không khỏi. Bấy giờ mới phục cái học uyên bác của tiên sinh. Tôi từng dùng bài này thêm xa tiền tử, trạch tả chữa chứng ăn uống tổn thương mà tiêu chảy toàn nước, cũng phần nhiều có hiệu quả.

 Sách “Thương hàn chỉ chưởng” mười quyển của Ngô Thứ được ghi trong “Y tạng mục lục” của Ân Phương Thúc. Sách “Thương hàn chỉ chưởng” mười bốn quyển của Hoàng Phủ Trung được ghi trong phần “tồn mục” (chỉ ghi tên sách) thuộc loại y gia của “Tứ khố toàn thư”. Hai sách đều ít bản lưu truyền. Đầu đời Gia Khánh, Ngô Khôn An (tên Trinh) người Thiều Nam lại soạn “Thương hàn chỉ chưởng” bốn quyển. Ông cho rằng thương hàn ở phương nam gần đây quá nửa thuộc ôn nhiệt, phép chữa không giống thương hàn. Thương hàn đi vào các kinh ở chân, còn ôn tà đi vào cả các kinh ở tay. Thương hàn nên giải biểu (làm tan tà ở bên ngoài), còn ôn tà kiêng làm ra mồ hôi. Thuốc chữa thương hàn nên cay ấm, còn thuốc chữa ôn tà nên cay mát. Nếu không phân rõ thì ắt chữa sai.

 Cho nên sách vừa thuật bệnh gốc của lục kinh (sáu đường kinh lớn: Thái dương, Dương minh, Thiếu dương, Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm, dùng để phân loại bệnh thương hàn), lại đặc biệt kèm thuyết ôn nhiệt, bàn cả những chứng giống thương hàn. Trước nêu phép xưa, sau nêu phép mới, chia điều rạch ròi, vừa tinh vừa kỹ. Tôi mượn chép một bộ của mậu tài (tú tài) Thiệu Ái Nhân (tên Nam) người Ô Trình. Bộ ấy do thân phụ của Ái Nhân là tiên sinh Tiên Căn bình chọn, giảng giải thông suốt, khiến người đọc sáng lòng sáng mắt. Tiên sinh Tiên Căn chữa bệnh hơn hai mươi năm, nhiều lần cứu người nguy kịch, phần lớn là nhờ sách này.

 Y học triều ta (triều Thanh) cực thịnh, sách thuốc cũng rất đầy đủ. Về sách thương hàn, Dụ Gia Ngôn (sách “Thượng luận thiên”), Kha Vận Bá (sách “Lai tô tập”), Vương Tấn Tam (sách “Cổ phương tuyển chú”) đều có con mắt riêng, đi thẳng đến cội nguồn. Thương hàn theo lục kinh mà bao gồm các chứng, họ Kha khơi mở trước. Các bệnh ôn nhiệt xét theo tam tiêu (ba phần thượng, trung, hạ của thân mình, dùng để phân loại bệnh ôn nhiệt), họ Diệp phát huy ý chỉ ấy. Ngô Khôn An ở Thiều Nam gom các lời bàn ấy, soạn thành sách (“Thương hàn chỉ chưởng”), thế là học thuyết về thương hàn không còn gì giấu kín.

 Về sách tạp bệnh, trước hết phải kể Diệp Thiên Sĩ (“Lâm chứng chỉ nam”), sau đến Trương Thạch Ngoan (“Y thông”), Tần Hoàng Sĩ (“Chứng nhân mạch trị”). Ngoài ra như Ngô Cúc Thông về bệnh ôn (“Ôn nhiệt điều biện”). Đới Lân Giao (“Quảng ôn dịch luận”), Lưu Tùng Phong (“Tùng Phong thuyết dịch”), Dư Sư Ngu (“Dịch chứng nhất đắc”) về bệnh dịch. Ngô Sư Lãng (“Bất cư tập”) về hư lao. Tiêu Thận Trai (“Nữ khoa kinh luân”), Thẩm Nghiêu Phong (“Nữ khoa tập yếu”) về phụ khoa. Trình Phượng Sồ về nhi khoa (“Từ ấu phiệt”). Diệp Đại Xuân về khoa đậu mùa (“Đậu học chân truyền”). Cố Trừng Giang về ngoại khoa (“Dương y đại toàn”). Tất cả đều vượt hẳn người trước.

 Về sách bản thảo, Lưu Nhược Kim (“Bản thảo thuật”), Lư Tử Do (“Bản thảo thừa nhã bán kệ”), Nghê Thuần Vũ (“Bản thảo hối ngôn”), Trương Ẩn Am (“Bản thảo sùng nguyên”), Trương Lộ Ngọc (“Bản kinh phùng nguyên”), Trâu Nhuận Am (“Bản kinh sơ chứng”), Triệu Thứ Hiên (“Bản thảo cương mục thập di”), không ai không có kiến giải mới lạ, đáng để nghiền ngẫm. Về sách y án (ghi chép ca bệnh), sự uyên bác của Ngụy Ngọc Hoàng (“Tục danh y loại án”), sự tinh thâm của Du Đông Phù (“Cổ kim y án án”), sự linh hoạt khéo léo của Cố Hiểu Viên (“Ngô Môn trị nghiệm lục”) đều đáng làm mẫu mực cho đời sau. Về sách biện chính (bàn sửa chỗ sai của người trước), có “Y quán biêm” của Từ Linh Thai, “Y môn phổ độ” của Khổng Dĩ Lập, “Ôn dịch luận loại biên” của Lưu Tùng Phong, “Cảnh Nhạc toàn thư phát huy” của Diêu Di Chân (nhà buôn sách mượn tên Diệp Thiên Sĩ, thật ra là do họ Diêu soạn). Những sách ấy đều có thể làm người mê tỉnh ra, người mụ mị phấn chấn lên. Về sách đơn phương (bài thuốc đơn giản), có “Tế thế dưỡng sinh tập” và “Tiện dị kinh nghiệm tập” của Mao Đạt Khả, cũng là sách quý của nghề y.

 Ngoài ra sách vở nhiều như rừng, khó kể hết. Người có chí học, vừa đọc học sách xưa, vừa nghiền ngẫm các nhà, bỏ chỗ tạp lấy chỗ thuần, dung hợp mà thông suốt, thì lo gì đạo không sáng tỏ, không được thực hành?

 Sách “Tế chúng tân biên” của Khang Mệnh Cát người Cao Ly được soạn bằng cách gom nhiều sách, không có kiến giải gì mới. Chỉ có thêm một điều “Quản kiến” (ý kiến hẹp của tôi), bàn về cái hại của việc uống nhân sâm, phụ tử, lời đặc biệt tinh xác, đủ để răn đời, nay chép ra: “Bất kể người lớn hay trẻ con, nếu dùng nhân sâm, phụ tử khi nhiệt ở phần dương (phần nông, bên ngoài) thì cái hại thấy ngay, người chết liền, thầy thuốc nhận ra ngay. Nếu dùng khi nhiệt ở phần âm (phần sâu, bên trong) thì bề ngoài như không hại gì. Có người uống đến mấy lạng mới chết, có người đến mấy cân mới chết, chết rồi cũng không hối. Thầy thuốc và người bệnh rốt cuộc không tỉnh ngộ. Bởi bệnh ở phần âm mà dùng thuốc nóng làm cạn hết tân dịch rồi mới hết mạng. Chết kiểu ấy tôi thấy luôn luôn.”

 Sách “Tây y lược luận” của thầy thuốc phương Tây Hợp Tín (tức Benjamin Hobson, thầy thuốc người Anh) nói sơ về các chứng bên trong mà nói kỹ về các chứng bên ngoài. Các phép mổ thịt, cưa xương đều là những phép thầy thuốc Trung Quốc không dám dùng. Phép chữa bên trong cũng khác Trung Quốc: như chữa sốt rét thì dùng rượu tín thạch (rượu có thạch tín). Chữa hoắc loạn (bệnh thổ tả cấp) thì dùng cao nha phiến (thuốc phiện), long não hòa rượu sôi mà uống. Nếu thầy thuốc Trung Quốc dùng thì là trái phép. Khi xem mạch, họ đếm số nhịp đập bằng đồng hồ, vì đồng hồ quay đều chuẩn xác. Họ bảo người Hoa dùng hơi thở qua mũi để đếm, e có lúc chậm lúc nhanh, lúc dài lúc ngắn, không chuẩn bằng đồng hồ.

 Ông Cố Tùng Viên (tên Tĩnh Viễn) người Ngô Môn, lúc trẻ có tiếng ở trường học. Sau vì cha mắc bệnh nhiệt, bị thầy lang dở cho uống sâm, phụ mà chết, ông bèn phát phẫn học thuốc. Ông học không quản nóng lạnh suốt ba mươi năm, người tìm đến chữa bệnh nối gót nhau. Ông từng làm việc ở Ngự y viện, vì cha mẹ già nên về quê, soạn “Y kính” mười sáu quyển. Thị lang Từ Bỉnh Nghĩa viết tựa, khen sách gọn mà rõ, ngắn mà đủ, sát với nhu cầu của thời mà dùng thì hiệu nghiệm. Lời ấy không phải hư.

 Ông từng chữa cho Uông Toản Công mắc chứng thời cảm (bệnh cảm theo mùa), các chứng thấy được thuộc kinh Dương minh. Ông kê bài bạch hổ thang, mỗi thang dùng ba lạng thạch cao. Uống hai thang thì chứng nhiệt giảm hẳn. Một ông lang già có tiếng trong phủ nói người bệnh mồ hôi lạnh khắp mình, chân tay lạnh, nấc cụt, không có sâm phụ thì không hồi dương được. Các thầy thuốc hùa theo, ồn ào bảo uống bạch hổ nữa thì chết. Ông Cố dẫn câu của Trọng Cảnh “nhiệt càng sâu thì quyết (chân tay giá lạnh) càng sâu”. Ông lại dẫn thuyết của Gia Ngôn “chứng dương bỗng biến thành chứng âm quyết thì vạn người không có một”. Ông ân cần hết sức biện bác, nhưng các thầy cố chấp không nghe, cho uống thuốc sâm phụ để hồi dương, cầm mồ hôi. Mồ hôi càng ra nhiều, người càng lạnh, họ lại quay ra đổ cho cái hại của bạch hổ thang. Chút dương khí còn sót lại sớm tối sắp thoát, thế bệnh rất nguy, cả nhà hoảng sợ, lại đến xin ông khám. Ông Cố vẫn dùng bạch hổ thang, ba lạng thạch cao, thang lớn, uống hai thang thì mồ hôi ngừng, người ấm lại. Sau vẫn dùng bài trước gia giảm, uống mấy thang thì khỏi hẳn. Ông bèn soạn “Biện trị luận”, cho rằng trong bệnh ôn nhiệt nên dùng bạch hổ thang mà không hề hại người (thuyết này hợp với “Dịch chứng nhất đắc” của Dư Sư Ngu, người học nên xem đối chiếu), để giải cái lầm của người đời.

 Ông Cố có những bài thuốc bí truyền chép trong “Y kính”. Một là trị cách tái tạo đan (thuốc chữa chứng nghẹn như sinh lại lần nữa). Dùng xuyên hoàng liên hai lạng (bỏ lông, thái nhỏ, đổ chín bát nước sắc còn sáu bát, lại thêm sáu bát nước sắc còn ba bát, cho vào một thỏi vàng nặng hai lạng, một thỏi bạc nặng hai lạng ngâm trong nước thuốc). Ốc ruộng to năm mươi con (để ngửa trên mâm, lấy nước hoàng liên chấm vào mắt ốc, chốc lát ốc hóa thành nước, lấy lụa lọc lấy nước). Nước sắc hạt cải củ, nước hẹ, nước lá trắc bá, nước lê, trúc lịch (nước tre nướng chảy ra), đồng tiện (nước tiểu trẻ con), mỗi thứ non nửa bát. Sữa người, sữa dê, sữa bò, mỗi thứ một bát đầy.

 Đem nước hoàng liên cùng vàng bạc và nước ốc sắc còn một bát rưỡi. Tiếp cho nước hạt cải củ vào sắc còn một bát rưỡi. Rồi lần lượt cho nước hẹ, nước lá trắc bá, nước lê, trúc lịch, đồng tiện vào, mỗi lần đều sắc bớt đi nửa bát. Vớt vàng bạc ra, cho sữa người vào sắc, rồi đến sữa dê, rồi đến sữa bò, mỗi lần đều sắc bớt đi một bát, thành cao. Cho cao vào hũ sứ, bịt miệng, chôn xuống đất một đêm. Mỗi lần dùng một thìa trà, uống với nước sôi để nguội. Người rất nặng uống ba lần là khỏi hẳn. Nếu người bệnh không nuốt được nước thì lấy cao đặt lên lưỡi cho nuốt theo nước bọt, tự nhiên sẽ ăn uống được. Nhưng khỏi rồi phải ăn cháo loãng một tháng mới được ăn cơm. Bài này làm mát hỏa, tiêu đờm, trừ huyết ứ, bồi âm, dưỡng huyết, làm nhuận chỗ khô. Bài có được từ nhà họ Hà truyền lại (xét: sách “Tế sinh phương” của Hà Bồi Nguyên ở Kinh Giang có bài này), bảo rằng cứu được chứng sắp chết, nên đặt tên là “tái tạo”.

 Hai là trị sa lưu phàn hoàn (viên lưu hoàng và phèn chữa chứng sa). Sa là chứng bệnh cấp do khí độc, đau bụng, nôn mửa, choáng ngất. Dùng minh phàn và lưu hoàng mỗi thứ bốn lạng, trước tán hai thứ thành bột, cho nước đậu phụ vào nồi đất nấu một ngày một đêm. Lấy ra bỏ đậu phụ, cho bã thuốc trở lại vào nồi, nấu lửa nhỏ đến khô ráo, cho vào bình sứ, chôn sâu ba thước dưới đất, ba ngày sau lấy lên. Lúc ấy phèn và lưu hoàng đã hóa màu tím vàng, lớp dưới cùng có cặn bùn thì bỏ đi. Lại lấy phục linh, sơn dược mỗi thứ ba lạng, cùng đồ, phơi, để ngoài sương một đêm. Thêm đương quy sao rượu, bạch tật lê mỗi thứ bốn lạng, ô dược, bán hạ sao mỗi thứ ba lạng, hạnh nhân sấy một lạng rưỡi, trần bì bỏ phần trắng, tiểu hồi hương sao mỗi thứ một lạng. Các vị trên cùng tán bột mịn, lấy thịt táo nghiền làm viên. Sáng sớm uống một tiền với nước muối, lúc đi ngủ uống một tiền với nước sôi. Bài này là thuốc thần để dứt gốc bệnh sa.

 Có người bệnh sa mười năm, hoặc mười ngày, hoặc một quý, nửa năm lại phát một lần, đau không chịu nổi, kêu gào làm người khác kinh hãi, nặng thì ngất đi. Có khi móc họng cho nôn, có khi đổ giấm lên than hồng mà xông hít, chỉ tỉnh lại được chút ít mà không dứt được. Sau dùng viên này mấy lần thì bệnh tiêu tan như chưa từng có. Chứng này vào sâu tận xương tủy, trăm người không cứu được một. May được bài này mà có thể cứu sống người chết. Hơn nữa tôi đã thử nghiệm nhiều lần, hiệu nghiệm như thần, thật là thuốc thánh nghìn vàng không đổi. Cho nên tôi vội nêu ra để công bố cho đời.

 Ông Cố còn có bài chữa hư lao, dùng sinh địa, thục địa, thiên đông, mạch đông, quy bản, long nhãn, ngọc trúc, phục linh, sữa người, sơn dược. Sách “Ngô y hối giảng” lại cho là của Uông Toản Công, trong bài thêm một vị ngưu tất. Phải chăng sách “Y kính” của ông Cố đã bị họ Uông lấy trộm? Tôi ghi kèm ở đây, chờ các bậc quân tử đời sau xét kỹ. (Sách “Y kính” đời chưa có bản khắc, trong đó có rất nhiều bài thuốc hay do tác giả tự chế. Năm Kỷ Mùi (năm 1859) tôi mượn của tham quân Lý Tấn Hằng ở Trực Lệ chép trọn bộ. Năm Canh Thân (năm 1860) gặp loạn ở Hàng Châu thì mất, thật đáng tiếc.)

 Tháng đông năm Mậu Ngọ đời Hàm Phong (năm 1858), ông Ngô Hiểu Chinh đi thi hương ở kinh đô về, gửi cho tôi bộ “Tề thị y án” sáu quyển. Sách do ông Tề Hữu Đường (tên Bỉnh Huệ) người Tự Châu, Tứ Xuyên soạn, bài tự tựa viết năm Gia Khánh thứ mười một (năm 1806). Trong sách có mấy bài thuốc hiệu nghiệm, nay chép ra.

 Cứu lao sát trùng đan (thuốc cứu bệnh lao, giết trùng lao). Dùng miết giáp (mai ba ba) một cân, ngâm rượu và giấm cho thấm. Phục linh năm lạng. Thục địa, sơn dược, sa sâm, địa cốt bì mỗi thứ một cân. Sơn thù nhục tám lạng. Bạch giới tử, bạch vi mỗi thứ năm lạng. Nhân sâm hai lạng. Cá chình nặng hơn một cân, hai cân càng tốt. Trước giã nát cá chình, trộn với các vị thuốc trên đã tán bột mịn, dùng cơm gạo tẻ nghiền làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi đêm vào canh năm rửa mặt, quay mặt về phương bắc, ngẩng nhìn trời, niệm chú Bắc Đẩu bảy lần. (Chú Bắc Đẩu rằng: “Thần lao, thần lao, hại người sống của ta. Ta vâng sắc lệnh của Thượng đế, uống thuốc giữ mạng, gấp gấp như luật lệnh.”) Rồi uống năm tiền thuốc viên với nước sôi. Uống xong quay mặt về phương nam hít sinh khí vào bụng, đốt giáng hương đặt dưới gầm giường. Đến giờ ngọ lại theo phép trước mà uống. Ông từng dùng phép này chữa cho Tào Tam Tư. Uống được nửa liều thì trùng đều hóa thành nước theo đường tiểu ra, trông như hồ loãng. Nửa năm thì khỏe mạnh, sinh liền năm con trai. (Xét: “Nhân Trai trực chỉ”, phần bài chữa lao sái (bệnh lao truyền nhiễm), có chú Bắc Đẩu, lời chú giống hệt mà thuốc thì khác. Lại có bài dùng thiên linh cái (xương sọ người) kèm niệm chú, không thuần chính bằng bài của họ Tề.)

 Thần ứng tán chữa thời khí triền hầu (bệnh dịch theo mùa làm họng sưng thắt), nước thuốc không nuốt được, hàm răng cắn chặt, mê man bất tỉnh. Họ Tề nói: “Tôi dùng bài này cứu sống rất nhiều người. Ai pha chế sẵn mang theo để cứu người thì không có đức nào lớn hơn.” Dùng minh hùng hoàng (thủy phi, tức nghiền trong nước cho thật mịn), khô phàn (phèn phi) nghiền, lê lô (để sống), nha tạo (quả bồ kết nhỏ, nướng vàng), các vị bằng nhau, tán bột, cất trong bình sứ. Mỗi lần dùng một nhúm to bằng hạt đậu thổi vào mũi, cho hắt hơi và nôn đờm ra, hiệu nghiệm như thần.

 Thần tiên thông ải tán chữa họng sưng đau, mọc mụn, khản tiếng, nguy cấp vô cùng, lại chữa hư lao khản tiếng đau họng. Dùng bằng sa (hàn the), nhi trà, thanh đại, hàn thủy thạch mỗi thứ hai tiền. Bồ hoàng, nha tiêu, khô phàn, xuyên liên, hoàng bá mỗi thứ sáu phân. Băng phiến, triều não (long não) mỗi thứ hai phân. Cùng tán thật mịn, cất trong bình sứ. Mỗi lần dùng thổi vào mũi là hiệu nghiệm ngay.

 Ông Tề có lần đi chơi xa, người khiêng kiệu phát chứng sa, choáng ngất gần chết. Lúc gấp không có thuốc, một ông già bảo: “Có thể lấy ngay dầu trong ống điếu thuốc lá, to bằng hạt đậu, đặt dưới lưỡi rồi bưng nước cho uống.” Làm theo cách ấy, chốc lát người khiêng kiệu đứng dậy nói: “Thật là thuốc tiên! Bệnh của tôi mất sạch rồi.” Rồi khiêng ông Tề về nhà. Ông già lại nói cách này không chỉ chữa sa mà còn chữa được rắn độc cắn: hơ nóng ống điếu, nhỏ dầu xoa vào chỗ bị cắn là khỏi ngay. Về sau ông Tề đem thử, quả nhiên hiệu nghiệm.

 Ông Lưu Kế Trang (tên Hiến Đình) người Đại Hưng, có tài kinh bang tế thế, học vấn không gì không thông. Trong sách “Quảng Dương tạp ký” của ông thỉnh thoảng có nói đến việc thuốc, nay thuật lại để người đọc biết thêm. Có người đàn bà bị đau trong bụng dưới, khí xông lên không nằm được. Uống trăm thứ thuốc không khỏi, đã gầy trơ xương. Có người đất Ngô khám cho, nói: “Bệnh này do lúc có kinh không giữ gìn mà ra.” Ông ta dùng bạch thược hai lạng, nấm hương một lạng, một đôi dịch hoàn lợn, sắc lấy nước. Lại lấy hoạt thạch, bạch phàn mỗi thứ năm phân tán bột, gói bằng váng đậu, uống với nước thuốc. Người bệnh ra rất nhiều máu đen, một thang thì khỏi, cũng là bài thuốc lạ.

 Phu nhân của Cung Thủ Tương bị đầu phong (đau đầu kinh niên, hay tái phát) đã mấy năm. Mỗi lần phát thì đau muốn chết, các khớp xương kêu lục cục, đã hỏng một mắt mà vẫn đau không dứt. Bà mời tôi (Lưu Hiến Đình) khám. Tôi định một bài: quy bản tẩm mỡ sữa nướng hai tiền, ma hoàng, [cảo] bản mỗi thứ một tiền, cam thảo năm phân. Sau lại định thêm một bài: hà thủ ô, ý dĩ, ngưu tất. Cho uống hai thang thì khỏi.

 Cuối đời Minh, Viên Thể Am người Cao Bưu là bậc thần y. Có một sĩ tử thi hương đỗ cử nhân, mừng quá phát cuồng, cười mãi không thôi. Người ấy đến xin Thể Am khám, Thể Am kinh hãi nói: “Bệnh không chữa được nữa rồi, chẳng còn tính được bằng tuần đâu. Nên về nhà gấp, chậm e không kịp. Đường về qua Trấn Giang, thế nào cũng phải tìm ông Hà khám lại.” Ông bèn gửi một lá thư cho ông Hà. Người ấy đến Trấn Giang thì bệnh đã khỏi. Đưa thư cho ông Hà, ông Hà lấy thư cho xem, thư viết: “Ông ấy mừng quá mà cuồng. Mừng thì tâm khiếu mở toang không khép lại được, không phải thuốc men chữa nổi. Cho nên tôi lấy lời nguy hiểm dọa rằng sẽ chết, khiến ông ấy lo buồn u uất, thì tâm khiếu khép lại. Đến Trấn Giang hẳn đã khỏi rồi.” Người ấy bèn quay về phương bắc lạy hai lạy rồi đi.

 Thôi Mặc Am người Thái Bình chữa bệnh phần nhiều hiệu nghiệm như thần. Có một chàng trai mới cưới vợ, chẳng bao lâu lên đậu, khắp người đều sưng, đầu mặt to như cái đấu, các thầy thuốc bó tay. Nhà mời Mặc Am đến khám. Mặc Am xem bệnh, nếu chưa tìm ra nguyên do thì nhất định ngồi đối diện người bệnh mấy ngày trầm ngâm suy nghĩ, khám đi khám lại, tìm ra nguyên nhân mới thôi. Lúc khám chàng trai, sáu bộ mạch đều bình hòa, chỉ hơi hư mà thôi. Ông nhất thời không tìm ra nguyên do. Bấy giờ vì ngồi kiệu đi đường xa nên đói bụng, ông bèn ăn ngay trước giường người bệnh. Ông thấy người bệnh lấy tay banh mắt ra nhìn ông ăn uống, vì hốc mắt sưng hết, không mở ra được. Ông hỏi có thèm ăn không, người bệnh đáp: “Thèm lắm, nhưng thầy thuốc dặn tôi không được ăn thì biết làm sao?” Ông Thôi nói: “Chứng này có ngại gì việc ăn?” Bèn bảo cho ăn, người bệnh ăn uống rất khỏe. Ông càng không hiểu.

 Hồi lâu, ông nhìn trong phòng thấy giường, bàn, ghế đều là đồ sơn, mùi sơn xông người, bỗng hiểu ra, nói: “Ta biết rồi!” Ông vội bảo dời người bệnh sang phòng khác, lấy mấy cân cua giã sống, đắp khắp người. Chưa tới một hai ngày thì sưng tiêu, nốt đậu mọc ra, hóa ra là chứng đậu rất thuận. Bởi người ấy bị sơn ăn (dị ứng sơn), các thầy khác đều không nhận ra.

 Ông Trình Vân Lai (tên Lâm) người Tân An đọc rộng các sách. Cuốn “Y hạ chi ngôn” của ông cho thấy ông là người tinh thông cái học cách trí (xét kỹ sự vật để hiểu đến tận lẽ). Tôi đặc biệt thích đoạn ông bàn về ngủ đêm, có ích cho việc dưỡng sinh, nay chép ra: “Ngủ đêm làm khí đi xuống, ngủ ngày làm khí đi lên. Người ta đến tối mệt nhọc cùng cực, lòng trắng mắt mờ mà đỏ. Nằm yên một đêm, sáng hôm sau soi gương thì mắt trong sáng như cũ. Đó là bằng chứng khí đi xuống. Ban ngày mệt mỏi thì nên ngồi yên một lát, hoặc đi dạo ngắm vật, cơn buồn ngủ tự tan. Nếu nhân thế mà ngủ say, thì lúc mới tỉnh lòng trắng mắt ắt đỏ. Đó là bằng chứng vì ngủ mà khí lại đi lên. Bởi ban ngày phải cùng dương mà mở ra, nay lại trái thời mà đóng lại. Cũng như ban đêm phải cùng âm mà đóng lại, nay lại cố gào thét uống rượu thả cửa. Cả hai đều làm tổn hại gốc tuổi thọ. Người xưa nói: dậy sớm ngủ muộn, ra làm vào nghỉ, đó là mệnh của trời, là phép tắc của người. Tôi suốt đời khuyên người ta dậy sớm, không khuyên người ta thức khuya.”

 Ông Chu Đông Tiều […] người Ngô Môn có sách “Bản thảo thi tiên”. Ông Lục Điển Tam (tên Văn Mô) người Tiền Đường cũng có sách “Bản thảo thi”. Sách họ Lục hay hơn, dẫn chứng cũng rộng hơn. Mỗi vị thuốc có một bài thơ thất luật (thể thơ tám câu, mỗi câu bảy chữ, theo luật Đường), tất cả năm trăm ba mươi tư bài. Nay chép bài đầu tiên, “Thơ nhân sâm”:

 “Năm lá ba nhánh, dáng vẻ tươi mới khác thường;
Hoàng sâm đất Thượng Đảng, vị càng thuần hậu.
Là báu vật trên trời do sao Dao Quang (ngôi sao thứ bảy của chòm Bắc Đẩu) tản xuống;
Tinh khí kết thành hình người, là của quý dưới lòng đất.
Mở vị, giúp tỳ, bổ được khí;
Yên tim, nhuận phổi, tự an thần.
Nguyên dương (dương khí gốc của cơ thể) có thể gọi về như mùa xuân trở lại;
Nhưng hư hay thực phải phân biệt cho đúng.”

 Xét: công dụng của nhân sâm vốn lớn, nhưng uống nhầm thì cái hại cũng không nhỏ, ý câu cuối thật sâu xa.

 Bài “Truyện tiên sinh Từ Linh Thai” do Viên Tùy Viên (tức Viên Mai) viết có chép việc chữa bệnh cho Trách Canh Thạch, đọc không hiểu rõ lắm. Gần đây xem “Hồi Khê y án” mới vỡ lẽ. Y án chép: “Trách Canh Thạch ở Lô Khư mắc chứng thử nhiệt (bệnh nóng mùa hè) đã thành hoại chứng (bệnh đã biến hỏng vì chữa sai). Mạch yếu gần như mất, đái dầm, nói mê, tay lần áo sờ giường. Đó là chứng dương việt (dương khí thoát vượt ra ngoài), sắp ra mồ hôi lớn mà thoát. Tôi liền cho uống sâm phụ thêm đồng tiện, người bệnh tỉnh lại chút ít nhưng chưa nhận ra người. Tôi có việc phải lên phủ, dặn người nhà: nếu tỉnh lại nói được thì đến đón tôi. Qua ba ngày, họ đến mời, tôi vội đi, quả nhiên người bệnh đã sống. Thầy thuốc ở đó nói thuốc trước đã có hiệu quả nên vẫn dùng bài cũ, sắc xong chưa uống. Tôi đến, nói: dương đã hồi, hỏa lại bốc mạnh, âm sắp cạn rồi, phụ tử mà vào họng thì nguy ngay. Tôi bảo cho người bệnh ăn dưa hấu. Người bệnh rất mừng, mỗi ngày ăn liền mấy quả. Lại cho uống thuốc làm mát nắng nóng, nuôi dưỡng vị mà khỏi.

 Sau người ấy đến cảm tạ, kể rằng lúc mê man thấy một người đen đứng trước mặt muốn ăn thịt mình, liền thấy lạnh thấu xương. Có một đứa trẻ lấy quạt xua nó đi, nói: ‘Mày không sợ sét đánh à?’ Thần đen nói: ‘Ta đã chịu nổi ba trận sét của mày, làm gì được ta!’ Đứa trẻ nói: ‘Thêm mười quả dưa hấu nữa thì sao?’ Thần đen hoảng sợ lui đi. Tôi nói: phụ tử tên xưa là tích lịch tán (thuốc sét đánh), quả là đã uống ba thang. Không có dưa hấu thì phục thử không tiêu được. Lời người ấy kể đều có chứng cứ, cũng là chuyện lạ.”

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video