Quyển ba
Hình thể (hình dáng và cấu tạo cơ thể)
Chỗ dưới mũi, trên miệng là huyệt Thủy câu (huyệt: điểm trên cơ thể dùng để châm kim, cứu ngải chữa bệnh), còn gọi là Nhân trung. Tên gọi này có hai cách giải thích.
Cách thứ nhất: từ chỗ này trở lên, mắt, tai, mũi đều là lỗ đôi; từ chỗ này trở xuống, miệng cùng hai đường bài tiết (đường tiểu và hậu môn) đều là lỗ đơn. Ba lỗ đôi ở trên giống ba vạch âm (vạch đứt), ba lỗ đơn ở dưới giống ba vạch dương (vạch liền), hợp lại thành quẻ Thái (một quẻ trong Kinh Dịch, trên là ba vạch đứt, dưới là ba vạch liền, tượng trưng cho trời đất giao hòa, thông suốt).
Cách thứ hai: khí trời thông với mũi, khí đất thông với miệng. Trời nuôi người bằng năm thứ khí, mũi đón nhận; đất nuôi người bằng năm vị, miệng đón nhận. Huyệt này nằm ở giữa, nên gọi là "Nhân trung" (người ở giữa trời và đất). Xem sách "Y hạ chi ngôn" của Trình Vân Lai.
Về bàng quang, có người bảo nó có miệng trên mà không có miệng dưới, có người bảo có miệng dưới mà không có miệng trên. Trương Cảnh Nhạc, Lý Sĩ Tài cũng theo thuyết này, mọi người đều tin, mà không biết là sai. Nếu không có miệng trên và miệng dưới, thì sao lại có bệnh giao tràng (bệnh phân lẫn ra đường tiểu, hoặc nước tiểu ra đường hậu môn)?
Ông Thẩm Thực Phu, tên Quả, người huyện Ngô, riêng cho rằng trên dưới đều có miệng, nhưng miệng trên thường đóng. Nước vào bàng quang vẫn là do tam tiêu (một "phủ" theo Đông y, chỉ ba vùng: ngực, bụng trên và bụng dưới, có nhiệm vụ vận hành khí và nước trong cơ thể) chuyển hóa mà vào, chứ không phải đi qua miệng trên.
Nếu khí của phủ (các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, bàng quang) quá suy yếu thì không đủ sức, lỗ không đóng được; hoặc tà nhiệt (yếu tố gây bệnh có tính nóng) làm tổn thương phủ, khiến nó mở ra và rò rỉ, lỗ cũng không đóng được; nặng hơn thì sinh bệnh giao tràng, phân từ miệng dưới của ruột non lọt vào miệng trên của bàng quang rồi theo nước tiểu ra ngoài.
Ví như các lỗ bên ngoài cơ thể: rốn, hai tai, hai núm vú cũng thường đóng chứ không mở; khi có nguyên do thì hoặc chảy mủ máu, hoặc tiết sữa. Miệng trên của bàng quang cũng có thể suy ra như vậy. Thuyết này gần đúng nhất.
Tôi xét: Đường Dữ Chính chữa cho quan Tuần án (chức quan được phái đi tuần xét việc ở các địa phương) họ Ngô bị bí tiểu: nằm thì tiểu được chút ít, đứng thì không ra một giọt. Hỏi ra mới biết ông ta thường uống Hắc tích đan (viên thuốc luyện từ chì và lưu huỳnh). Ông Đường bèn hiểu ra: lúc luyện thành "cát" thuốc, chì chưa được luyện chín hết, lưu huỳnh đã bay mất, cát chì lọt vào bàng quang; nằm thì cát dồn lệch sang một bên nên còn tiểu được, đứng thì nó chặn ngay đường nước, vì thế không thông.
Ông cho lấy ba trăm viên Kim dịch đan (viên thuốc luyện từ lưu huỳnh), chia làm mười lần uống, chiêu bằng nước sắc cù mạch (một vị thuốc lợi tiểu). Bàng quang có lưu huỳnh, chì tích lại hóa thành tro, theo đường nước tiểu ra, vẫn còn từng cục như cát mịn, bệnh liền khỏi. Xem việc này càng chứng minh được bàng quang có miệng trên và miệng dưới.
Quyển ba
Trúng phong (bệnh đột quỵ: đột nhiên ngã gục, hôn mê, méo miệng, liệt người)
Trúng phong cần nhất là phân biệt hai chứng "bế" và "thoát". Chứng bế (tà khí bế tắc bên trong, thuộc thể bệnh thực) thì miệng cắn chặt, mắt mở trừng, hai tay nắm chặt, đờm và khí ứ tắc, nói năng ngọng nghịu khó khăn; nên dùng thuốc khai khiếu thông lạc (mở thông các "khiếu" — các lỗ, các đường thông của thần trí — cho tỉnh lại, và làm thông kinh lạc — các đường vận hành khí huyết trong cơ thể), thanh hỏa hóa đờm (làm mát, hạ nhiệt và làm tan đờm), như Hi diên tán, Chí bảo đan.
Chứng thoát (chính khí suy kiệt, sắp lìa khỏi cơ thể, thuộc thể bệnh hư) thì miệng há, mắt nhắm, tay buông xuôi, đái dầm, người cứng đờ, thần trí mê man; nên dùng thuốc đại bổ, như Sâm phụ thang, Địa hoàng ẩm tử.
Tuy vậy, chứng bế cũng có khi mắt nhắm, đái dầm, người cứng, mê man; chỉ nên xét miệng cắn chặt, tay nắm thành nắm đấm, mặt đỏ, thở mạnh, mạch to để phân biệt. Chứng thoát cũng có khi đờm khò khè, không nói được; chỉ nên xét mạch to mà rỗng, không có lực để phân biệt. Còn chứng bế mà khí bị tắc nghẽn, cũng có khi lục mạch (mạch ở ba vị trí thốn, quan, xích trên cả hai cổ tay) đều mất, không được vì không bắt được mạch mà cho ngay là chứng thoát.
Quyển ba
Thương hàn (bệnh do khí lạnh từ bên ngoài xâm nhập; cũng là tên một ngành học dựa trên sách "Thương hàn luận" của Trương Trọng Cảnh)
Từ Linh Thai trong sách "Thương hàn loại phương", ở lời chú bài Bạch đầu ông thang, nói: "Phàm mót rặn, nặng tức hậu môn đều thuộc nhiệt." Tôi xét: sách "Kim quỹ yếu lược" nói: "Ruột non có hàn (lạnh) thì người ấy mót rặn, đại tiện ra máu." Vậy thì mót rặn không chỉ thuộc nhiệt; chỉ là chứng nhiệt nhiều hơn mà thôi, phải xét mạch và triệu chứng mà chữa, không được cố chấp một chiều.
Kinh Dương minh (một trong sáu kinh — sáu tầng bệnh — theo Thương hàn luận, liên quan dạ dày và ruột) giữ chức "đóng", nên bệnh của nó là "vị gia thực" (dạ dày ruột ứ đọng nhiệt, táo bón). Kinh Thái âm (liên quan tỳ — bộ máy tiêu hóa theo Đông y) giữ chức "mở", nên bệnh của nó là tự tiêu chảy. "Vị gia thực" là dịch trong dạ dày bị khô kiệt, cho nên tất khát nước; thuốc dùng Chi tử xị thang, Bạch hổ thang, Bạch hổ gia nhân sâm thang, Trúc diệp thạch cao thang, Thừa khí thang…, lấy việc giữ gìn tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) làm chính. Tự tiêu chảy là do tỳ bị lạnh và ẩm thấp, nên không khát; thuốc dùng Lý trung thang, Tứ nghịch thang…, lấy việc làm ấm bên trong làm chính.
Chứng dùng Đào hoa thang trong "Thương hàn luận", người cho là hàn, người cho là nhiệt, người cho là hàn nhiệt không điều hòa, người cho là trước nhiệt sau hàn, ý kiến không thống nhất. Riêng Thẩm Đệ Hoài trong "Y học tam thư luận" nói rất tường tận và xác đáng, nay chép đủ ra đây:
"Bệnh dương mà tiêu chảy, đi ra mủ máu, là do kèm nhiệt. Bệnh âm mà tiêu chảy, đi ra mủ máu, là do hạ tiêu (vùng bụng dưới, gồm thận, bàng quang, ruột) không giữ được mà bên trong bị lạnh (?). Cho dùng Đào hoa thang để giữ chặt phần dưới, đánh tan khí lạnh. Lời chú này của Thành thị (Thành Vô Kỷ) rất hợp với ý của Trọng Cảnh.
Bởi vì bệnh âm ở kinh Thiếu âm (kinh liên quan tim và thận) do tà truyền dần theo kinh mà đến, thì bệnh ở đường kinh Thiếu âm nhưng thực chất là ứ kết ở dạ dày; còn chứng hàn do tà lạnh đánh thẳng vào Thiếu âm (không qua các kinh khác) thì bệnh ở ngay tạng thận, hạ tiêu hư lạnh, mất chức năng đóng giữ, cất chứa, cho nên dùng thuốc ấm bổ để làm tan lạnh bên trong và làm chắc ruột dạ dày.
Sách "Chuẩn thằng" (Chứng trị chuẩn thằng) lại cho lời giải "bên trong lạnh" của Thành thị là sai; sao không nghĩ rằng nếu là nhiệt mà dùng thuốc làm chắc ruột, thu liễm cầm giữ, thì nhiệt lấy đường nào mà ra?
Ngô Hoãn nói chứng này do ba kinh dương truyền đến, thuần là bệnh nhiệt; xích thạch chi (một loại đất sét đỏ dùng làm thuốc) tính lạnh, mượn can khương (gừng khô) để làm phép "tòng trị" (dùng thuốc thuận theo biểu hiện bề ngoài của bệnh để dẫn thuốc vào). Ông ta thấy máu thì cho là nhiệt, mà không biết máu là thứ có hình, tất phải nhờ khí là thứ vô hình để giữ lấy; hạ tiêu hư lạnh không giữ được máu, không có thuốc ấm bổ thì không thể giúp dương để thu giữ âm; cần gì phải là bệnh dương có nhiệt mới đi ra mủ máu? Xích thạch chi tính ấm, Chu Đan Khê, Lý Đông Viên đều nói vậy, Ngô Hoãn dựa vào đâu mà bảo nó lạnh?
Dụ Xương khá hiểu ý cứu dương khí của Trọng Cảnh, nhưng ở điều này cũng cho là chứng nhiệt, lại nói: "Đã tiêu chảy không cầm được thì không thể dùng thuốc lạnh." Thế thì vì sao Trọng Cảnh với chứng tự tiêu chảy lại thường dùng hoàng cầm, hoàng liên (các vị thuốc đắng, lạnh)? Bạch đầu ông thang lại để làm gì? Lời chú của ông ta rời rạc, mâu thuẫn, người học nên xét kỹ."
(Tôi, Dĩ Điềm (?), xét: tiêu chảy thì nhiệt nhiều hàn ít; cách phân biệt chứng tiêu chảy do lạnh ở Thiếu âm thì Uông Linh Hữu trong "Thương hàn biện chứng quảng chú" nói đầy đủ nhất, xin chép kèm ở đây: Thiếu âm bên trong lạnh mà đi ra mủ máu thì màu tất thâm tối chứ không tươi; đó là thận bị tà khí lạnh ẩm xâm phạm, tân dịch từ thức ăn nước uống bị nó làm đông đặc, ủ lại trong ruột dạ dày mà thành mủ máu, không như tính lửa gấp gáp mà màu tươi sáng. Khí lạnh thì tĩnh, nên bụng ưa ấm, muốn lấy tay xoa ấn thì cơn đau bụng mới dịu.)
Quyển ba
Chứng âm, chứng dương
Bệnh chứng âm hay dương mà biểu hiện giống nhau, dễ lẫn lộn, là khó phân biệt nhất. Ví như chứng quyết (tay chân lạnh giá, nặng thì ngất lịm) có hai loại âm và dương. Lý Sĩ Tài nói: âm quyết thì mạch trầm nhược (mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy, và yếu), móng tay xanh mà lạnh; dương quyết thì mạch trầm hoạt (mạch chìm mà trơn, lăn dưới ngón tay), móng tay đỏ mà ấm; lấy đó để phân biệt. Ông Vương Trúc Bình (tên Mộng Tổ) ở Bồ Thành, trong sách "Thương hàn toát yếu", đã lấy thuyết ấy, cho rằng thuyết này tinh tế nhất, để tâm nghiệm xét thì trăm lần không sai một.
Nhưng xem "Tục danh y loại án", mục Dịch, có chép: Thi Ấu Thăng tháng sáu mắc thời dịch (dịch bệnh theo mùa), miệng khô lưỡi khô, rêu lưỡi nổi gai nhọn như mũi giáo, cổ họng sưng đau, ngực bụng căng đầy, ấn vào rất đau, khát thèm nước đá, nước tiểu đỏ và rít, tiểu ra một giọt cũng rất đau. Đây là chứng cần phải cho thuốc xổ gấp. Chỉ có điều khắp da thịt lạnh như băng, móng tay xanh đen, sáu bộ mạch nhỏ như sợi tơ, ấn vừa thì thấy, ấn mạnh thì mất.
Thầy thuốc dẫn sách "Toàn sinh tập" của Đào thị, cho rằng chứng dương thì chỉ có tay chân lạnh, nếu lạnh quá khuỷu tay và đầu gối thì là chứng âm, huống hồ cả người hơi lạnh? Lại Đào thị nói hai chứng âm dương hoàn toàn phân ở chỗ mạch có lực hay không có lực, nay mạch đã yếu như sắp mất, ấn vào như không có, còn tệ hơn không có lực; bèn cho uống Phụ tử thang (bài thuốc có vị phụ tử rất nóng). Người bệnh vật vã bứt rứt đến cùng cực, chẳng bao lâu thì chết. Xem việc này thì biết chứng âm giống dương (?), lại không thể chỉ dựa vào mạch trầm nhược, móng tay xanh lạnh mà làm căn cứ.
Tôi xét: Thành Vô Kỷ nói: "Phàm chứng quyết (?), nếu mới mắc mà tay chân đã lạnh, không ấm, là kinh âm nhận tà, dương khí không đủ, có thể dùng Tứ nghịch thang. Nếu tay chân lúc đầu nóng rồi đến ấm, từ chỗ lạnh ở tay chân đến chỗ lạnh giá, là tà truyền theo kinh, dùng Tứ nghịch tán làm chủ." Thuyết này phân biệt rất tinh tường.
Lại nữa, phàm cảm phải lục khí (sáu khí của trời: phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa — khi trái thường thì thành tà gây bệnh), khác với lối truyền kinh của thương hàn, thì chỉ có lưỡi là tương đối đáng tin. Chứng âm cũng có rêu đen, rêu vàng cháy, nhưng rêu ấy tất phù bệu, hoặc trơn ướt chứ không khô. Những chỗ như thế này nếu không tinh ý xem xét thì hiếm có ai không lầm.
(Ông Vương Hiệp Trung, tên Kính Nghĩa, người Thượng Hải, trong sách "Dịch lệ tố nguyên" chép: Một người họ Uông ở Ngô Môn (tức Tô Châu) mắc bệnh dịch, đúng lúc giữa mùa nóng, người lạnh giá, tứ chi lạnh cực độ, mạch hư (mạch yếu, rỗng). Thầy thuốc dùng Sâm phụ thang cùng Tứ nghịch thang…, đến nỗi nguy kịch. Khi mời tôi đến khám, thấy người bệnh cắn nát môi lưỡi, khắp người nổi ban đỏ từng mảng, thân thể mệt rũ mà miệng nói mê sảng không thành câu, mạch loạn xạ hết sức, đã không còn chỗ nào ra tay được nữa. Đem việc này đối chiếu với án của Ngụy thị (Ngụy Chi Tú, người soạn "Tục danh y loại án"), biết rằng chứng dương mà có mạch âm, lầm cho thuốc ấm nóng thì tất giết người, há chẳng đáng sợ sao?)
Việc kể trên: khắp da thịt lạnh, móng tay xanh đen, sáu bộ mạch như sợi tơ, uống Phụ tử thang mà chết — đó là chứng dương giống chứng âm, lầm chữa theo chứng âm mà chết. Cũng có chứng âm giống chứng dương, lầm chữa theo chứng dương mà chết. Hoàng Thoái Am trong sách "Chứng trị chỉ yếu" nói: Một người đàn bà sau khi sảy thai, người sốt rất cao, lưỡi vàng, mạch to, miệng khô, nhiều ngày không đại tiện. Thầy thuốc không nhận ra là nhiệt giả, dùng Bạch hổ thang (bài thuốc rất mát, hạ nhiệt mạnh) một lần, đại tiện thông, sốt giảm, nhà bệnh rất mừng.
Tôi khám, bảo rằng đây là "cách dương ư thượng" (khí lạnh ở dưới quá thịnh, đẩy dương khí bốc lên trên, sinh ra nóng giả), bài thuốc ấy không được uống nữa, tất phải ấm bổ. Họ hỏi: "Đã là chứng hư, sao hôm qua uống thuốc mà đại tiện thông, sốt lui?" Tôi đáp: "Táo bón ở đây giống như mùa rét nước ao hồ đóng băng cứng chặt; nay thông được là chút nguyên dương (dương khí gốc của cơ thể) ít ỏi còn lại bị thuốc lạnh dồn ép mà thoát ra. Sốt giảm cũng là vì bị thuốc lạnh dội rửa, tạm lùi đi đó thôi. Mạch phù đại (nổi và to), mềm như tơ bông, phải uống gấp Bát trân thang, còn e không kịp."
Nhà ấy không tin. Thầy thuốc kia đến khám lại, thấy đã có hiệu quả, vẫn dùng bài cũ thêm mạch đông, ngũ vị tử. Uống xong, hai mắt nhìn trừng trừng, tay lần mò áo và giường (dấu hiệu sắp chết), một ngày một đêm thì mất. Hối cũng không kịp.
Tôi xét: phàm (?) lạnh ở trong mà đẩy dương ra ngoài, lạnh ở dưới mà đẩy dương lên trên, đó là "lửa không có gốc". Triệu chứng là: vật vã muốn cởi trần, hoặc muốn ngồi nằm trong bùn nước; rêu lưỡi vàng nhạt, miệng khô, răng lung lay; mặt đỏ như hơi say rượu (gọi là "đới dương" — dương khí nổi lên mặt), hoặc hai gò má đỏ nhạt, chỗ đỏ di chuyển không cố định (khác với chứng nhiệt thật thì cả mặt đỏ rực; Diệp Thiên Sĩ nói màu đỏ của đới dương thì đỏ non mà pha trắng); nói năng không có sức, ăn ít, tức ngực; khát muốn uống nước, hoặc đau họng, đòi nước, đem đến trước mặt lại không uống được; ngoài da tuy rất nóng nhưng ấn mạnh thì không nóng, có khi lại thấy lạnh; hoặc người nóng mà lại muốn mặc áo; hai chân tất lạnh, nước tiểu trong, tiêu chảy ra cả thức ăn chưa tiêu (cũng có khi táo bón); mạch trầm tế (chìm và nhỏ), hoặc phù sác (nổi và nhanh), ấn vào như muốn tan; cũng có mạch phù đại đầy ngón tay nhưng ấn xuống tất không có lực. Chứng này nên dùng thuốc ấm nóng. Như Bát vị hoàn…, phải uống nguội, tức là thuận theo cái giống nó (nhiệt giả bên ngoài) mà đưa thuốc vào.
Quyển ba
Thử (nắng nóng mùa hè, khi thành tà khí gây bệnh)
Lục Lệ Kinh trong sách "Y lâm tân luận" nói: người đi lại giữa những tháng nắng nóng mà vẫn tỉnh táo minh mẫn, là nhờ có nguyên khí (?) (khí gốc của cơ thể) để chế ngự. Người đời mùa hè hay uống Hương nhu ẩm, không biết rằng hương nhu tính vị cay ấm, làm tản mất chân khí (khí thật, khí gốc của cơ thể); hậu phác khí lực cay mạnh, phá hủy nguyên dương; rước nóng dẫn tà vào người, không gì hơn thế.
Lại có người uống Lục nhất tán (bột gồm hoạt thạch và cam thảo), không biết rằng cam thảo tính tuy ôn hòa, nhưng người vốn đầy tức bụng, khó thở trướng đầy, hoặc trong ngực nhiều ứ trệ, cũng không nên dùng tràn lan; hoạt thạch làm thông các khiếu (đường tiểu…), người biểu hư (phần bên ngoài cơ thể yếu, dễ ra mồ hôi) uống vào thì vệ khí (khí bảo vệ ở ngoài da) không vững; người hay di tinh, hoạt tinh uống vào thì cửa giữ tinh không giữ được. Đó lại là điều không thể không xét.
Tôn chân nhân (Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường) cho rằng người hư yếu mùa hè nên uống Sinh mạch tán; lại nói: mùa hè thường uống ngũ vị tử để bổ khí của năm tạng. Tôi (Lục Lệ Kinh) thì cho rằng nước nóng uống thường ngày nên dùng nước ô mai nấu với đường cát, nước nguội uống thường ngày nên dùng nước pha nước cốt mơ (mai); như thế vừa bổ nguyên khí, lại tiêu được nắng nóng, huống chi còn ngon miệng, người nghèo cũng dùng được.
Lại thấy có người mùa hè đặt nước chè cho khách qua đường uống. Chè tính lạnh, làm tiêu hao; người giữa mùa nóng nguyên khí đã bị tổn hại, lại vất vả mệt nhọc, đang cần được nâng đỡ, thế mà lại uống chè, khiến chỗ hư càng thêm hư. Uống nguội thì đau bụng tiêu chảy, uống nóng thì tản khí ở ngoài mà ra mồ hôi; vị khí (khí của dạ dày, sức tiêu hóa) một khi suy, khí nóng thấm vào lúc nào không biết, bỗng nhiên ngã quỵ giữa đường xa, chứng sa (cảm nắng, trúng độc khí, đau bụng, tức ngực, nôn ọe) và chứng bức bối kéo đến, biến chứng chỉ trong khoảnh khắc. Đều là do việc này gây ra, mà người ta không biết.
Từ nay ai đặt nước cho người uống thì nước nóng nên pha vào chút đường cát, nước nguội nên pha vào chút nước cốt mơ; nếu có nước cốt mơ cũng có thể thêm chút đường, để thu giữ chân khí, giúp nhiều cho nguyên thần (tinh thần gốc). Uống xong thì hai mắt sáng ra, hai chân sức lực dâng lên, đói thì tạm no, khát thì sinh nước bọt — điều này có thể nghiệm thấy. Nếu không thì thà dùng nước sôi để nguội hoặc nước lã. Đan Khê nói: "Ăn nhạt thì bổ được nhiều." Huống chi "thái canh, huyền tửu" (nước canh thịt không nêm gia vị và nước lã thay rượu dùng trong lễ tế thời xưa) đều lấy không vị làm vị ngon nhất, cho nên phải biết cái lợi của nó. Tôi mong những người đời làm việc thiện, việc của bậc trưởng giả, hãy mau sửa đổi và truyền rộng điều này.
Tôi (tác giả) cho rằng Hương nhu ẩm quyết không được uống. Lục nhất tán nếu sau khi đi đường xa giữa trời nắng, ngực tức, sợ ăn, uống vào để giải khí nóng thì thường có hiệu quả, nhưng không phải thứ uống thường xuyên. Đường cát, nước cốt mơ quả thật hơn xa nước chè, nhưng nếu đã bị trúng nắng rồi mà uống vào thì bệnh tất nặng thêm; lấy thứ đó để bố thí, làm sao níu từng người qua đường lại mà hỏi cho được? Tôi trộm nghĩ người dưỡng sinh ăn uống thì nên theo cách ấy, còn muốn đặt cho người đi đường thì lại không bằng nước sôi để nguội, có lợi mà không có hại.
Xét: Chương Hạnh Vân trong sách "Ẩm thực biện" nói: người lao động nặng mùa nóng và người mắc chứng chú hạ (mùa hè mệt mỏi, chán ăn, gầy sút) nên thường uống nước gạo nếp (gạo nếp kê cũng tốt) thay chè, giữ được phế khí (khí của phổi), làm vững vệ dương (dương khí bảo vệ ngoài da). Cách này ai cũng dùng được, hơn đường cát và nước cốt mơ.
Sách thuốc có nói: mùa hè trúng nóng chết đột ngột, có thể đổ cho uống nước gừng hoặc nước tiểu trẻ em lúc còn nóng; tuyệt đối đừng cho uống nước lạnh và đặt nằm trên đất lạnh, nếu không thì không cứu được. Nay xét: chứng trúng nắng kiêng gừng. Từng có người trúng nắng mà mắc can hoắc loạn (đau bụng quặn thắt, muốn nôn không nôn được, muốn đi ngoài không đi được), uống một chén nước gừng thì chết ngay.
Chữa trúng nóng chết đột ngột, cách dùng tỏi giã với nước giếng trong sách xưa là tốt nhất. Ông Khổng Nhã Lục, làm học bác (chức quan coi việc học ở địa phương), tên Hiến Thái, ở làng tôi, kể rằng từng giữa lúc nắng gắt thấy một bà già ngã gục giữa đường, miệng mắt nhắm nghiền, mũi không còn hơi thở. Ông vội sai người lấy hai củ tỏi giã nát, lấy đất nóng trên đường (tức là đất sạch chỗ phơi nắng, không dùng bùn bẩn), một bát nước giếng mới múc, khuấy đều, dùng đũa cạy răng đổ vào. Sau năm thìa, bà mới nuốt được và nôn ọe; đổ hết thì nôn mạnh, có hơi thở, tay chân dần cử động, đến sau hoàng hôn mới tỉnh. Bà tự kể đi giữa nắng gắt hơn mười dặm, trong lòng bứt rứt, miệng khô, ăn bánh bột mì rồi choáng váng ngột ngạt mà ngất, không hề biết gì. Cho dùng bài này, khí nóng và thức ăn đều được nôn ra, người liền tỉnh lại. Về sau nhiều lần chữa người trúng nắng đều hiệu nghiệm.
Quyển ba
Thử phong (bệnh do nắng nóng mùa hè kèm phong tà — yếu tố gây bệnh như gió — gây sốt, đau họng, có khi co giật)
Em họ tôi là Chu Khắc Am, làm học chính (chức quan coi việc học), tên Sĩ Biến, rất tinh thông y lý. Mùa hè năm Bính Ngọ niên hiệu Đạo Quang (năm 1846), thử phong rất dữ, dịch bệnh theo mùa bùng phát, đều kèm đau họng, người chết nối nhau, thầy thuốc đều bó tay. Nhà Khắc Am người ốm rất đông, ông tự chữa lấy mà khỏi; thương cho thầy thuốc đời kém hiểu biết, bèn viết bài luận rằng:
"Thử phong từ miệng mũi vào, uế khí (khí độc, khí hôi thối) theo mùa (?) cũng từ miệng mũi vào, trước làm tổn thương thượng tiêu (vùng ngực, gồm tim và phổi), tức kinh Thủ thái âm phế (đường kinh của phổi). Lúc mới phát, hoặc họng đau mà lở loét, hoặc không loét, gai gai sợ lạnh, nóng hầm hập, có mồ hôi mà bệnh không giải, khắp người nổi quầng đỏ, lưỡi trắng nhớt.
Trước hết dùng bài thuốc 'tân lương bình tễ' (vị cay, tính mát, sức vừa phải): liên kiều, bạc hà, kinh giới tuệ, kim ngân hoa, đạm đậu xị, ngưu bàng tử, khổ cát cánh, hạnh nhân, huyền sâm, tử mã bột, vỏ qua lâu, rễ cỏ tranh, lá tre — tùy chứng chọn dùng — để làm tản phong tà ở ngoài (?), đồng thời làm thông tan uế trọc.
Giai đoạn tiếp theo, chỉ sốt mà không rét, họng vẫn đau, đờm dãi đặc nhớt, mắt đỏ nhiều ghèn, lưỡi đỏ thẫm không rêu, nốt đỏ (?) lẫn với bạch chẩn (mụn nước nhỏ màu trắng), khát bứt rứt, đầu óc mờ mịt, ngột ngạt, vật vã không yên, ngủ thì nói một mình, tỉnh thì thần trí rõ ràng. Trạng thái giống chứng dùng Tê giác địa hoàng thang và Bạch hổ thang, mà không biết rằng tầng vệ của phổi (tầng ngoài) rất gần tầng dinh của tim (tầng sâu hơn, liên quan máu); đây là nhiệt ở phổi lấn ép tâm bào lạc (màng bao bọc tim), chưa hề vào hẳn phần dinh — lấy việc thần trí không mê man để phân biệt. Lúc này mà vội cho dùng tê giác (sừng tê giác) là 'mở cửa vái chào kẻ cướp' (tự rước tà vào sâu).
Hoặc nếu thần thức đã mờ, các khiếu bị bế tắc, thì tê giác cùng Ngưu hoàng thanh tâm hoàn, Chí bảo đan cũng không ở trong điều cấm. Còn chứng Bạch hổ thang thì mạch hồng đại (to, mạnh như sóng dâng), mồ hôi ra không ngừng, khát nước không biết bao nhiêu cho đủ; theo phép xưa mà dùng (?) thì quả thật không sai. Nếu dùng không đúng phép, e rằng tà nhiệt ở kinh phế không có lối ra, dồn xuống ruột già mà thành kiết lỵ.
Nên dùng các vị xuyên uất kim, hắc sơn chi, vỏ qua lâu, rễ lau, lá tre, lá dâu, cúc hoa… để quét sạch tà nhiệt, mở thông tiết bớt uế khí. Nếu độc nặng thì cam thảo, nhân trung hoàng, đại thanh diệp, bản lam căn cũng có thể tùy ý thêm vào. Lại nếu có chứng kèm theo như đau mình, tay chân mỏi mềm, đó là thử phong chạy khắp tứ chi, dùng thêm một hai vị phòng kỷ, tần giao, cành dâu là được.
Tóm lại, chứng này phần nhiều lưu lại ở kinh Thủ thái âm phế, nên dùng thuốc phải nhẹ, trong, có tính khai thông, giải tán; không cần dùng các vị đắng lạnh, đi chìm xuống, để đánh phạt vùng trung tiêu và hạ tiêu (vùng bụng trên và bụng dưới) vốn không có lỗi gì."
Quyển ba
Hoắc loạn chuyển cân (bệnh nôn mửa và tiêu chảy dữ dội đột ngột kèm chuột rút, gân co quắp) (tục gọi là "điếu cước sa" — chứng sa co rút chân)
Ông Điền Tuyết Phàm, minh kinh (người đỗ đạt, được tiến cử lên học ở Quốc Tử Giám), tên Tấn Nguyên, người Sơn Âm, soạn sách "Thời hành hoắc loạn chỉ mê biện chính". Ông cho rằng chứng mà tục gọi là điếu cước sa chính là hàn tà thật đánh thẳng vào kinh Quyết âm can (đường kinh của gan), tức là hoắc loạn chuyển cân.
Lúc mới phát, trước đau bụng, hoặc không đau, đi tả ra nước trong, trong chốc lát mấy chục lần, ít cũng hơn mười lần; chẳng bao lâu gân tay co giật, nôn ọe, khát uống thỏa thích, tay chân lạnh giá, mạch yếu như sắp mất. Nặng thì giọng khàn, lưỡi rụt, hố mắt trũng, mắt trợn ngược, tay chân tím xanh, hoặc khắp người gân xanh nổi cứng như dây thừng, ra mồ hôi, mất mạch. Bệnh gấp thì sáng phát chiều chết, chiều phát sáng chết; bệnh chậm thì hai ba ngày hoặc năm sáu ngày chết.
Thầy thuốc đời nhận lầm là thử thấp (nóng và ẩm thấp), liều cho thuốc mát và xổ; hoặc nhận lầm là sa khí, liều cho thuốc thơm tản khí (như Thập hương hoàn, Ngọa long đan), hiếm ai không chết.
Nên dùng Đương quy tứ nghịch gia Ngô thù du sinh khương thang (đương quy 2 tiền — tiền là đơn vị cân xưa, khoảng 3,7 gam; bạch thược sao 1 tiền rưỡi; quế chi 1 tiền rưỡi; cam thảo nướng 1 tiền; thông thảo 1 tiền; ngô thù du 1 tiền rưỡi; tế tân 8 phân — phân bằng một phần mười tiền; gừng tươi 3 lát; táo đen 3 quả; sắc nước, uống nguội). Nhẹ thì hai ba thang (trong một ngày cho uống liền hai ba thang) là khỏi; nặng thì uống thêm vài thang, cứu sống được ngay, trăm lần chữa trăm lần hiệu nghiệm, thật là bài thuốc thần.
Nếu nôn, thêm vào bài bán hạ chế gừng 3 tiền, can khương (gừng khô) 1 tiền. Khát uống thỏa thích, lưỡi vàng, thêm xuyên hoàng liên sao gừng 5 phân làm "phản tá" (vị thuốc có tính ngược với cả bài, dùng để phụ giúp, tránh cho thuốc bị cơ thể cự lại) — tức điều Kinh (sách Nội Kinh) gọi là "thuốc nóng thì dùng kèm cái lạnh". Bụng đau quặn, hoặc (?) chuột rút lan vào bụng, thêm mộc qua sao rượu 3 tiền. Tay lạnh quá khuỷu, chân lạnh quá gối, màu da tím xanh, thêm phụ tử đã chế 3 tiền. Nếu giọng khàn, mắt trợn ngược, lưỡi cuốn, bìu dái co rút, mạch đã mất, là chứng không chữa được, uống thuốc cũng không kịp, phải dùng gấp phép cứu bằng ngải.
(Huyệt Quan nguyên ở dưới rốn ba thốn: lấy phụ tử giã nát làm bánh to bằng đồng tiền, đặt lên huyệt, lấy mồi ngải to bằng quả nhãn đặt lên trên, đốt mười bốn tráng (mỗi mồi ngải đốt hết là một tráng), nặng thì ba mươi tráng; nôn và tả dừng, tay chân ấm lại là khỏi. Nếu không có phụ tử thì dùng gừng tươi thái lát to bằng đồng tiền đặt lên mà cứu cũng được; không có gừng thì cứu thẳng trên da cũng hay. Khi người bệnh thấy trong bụng ấm lên thì nôn tả dần dần dừng.
Cách đo thốn: lấy độ dài đốt giữa ngón tay giữa của chính người bệnh làm một thốn, dùng lõi cỏ ướm cho đúng, không được cắt đứt, chỉ cần gập làm ba là được ba thốn.) Các triệu chứng của chứng này đều là biểu hiện của kinh can, cũng là bệnh do hàn tà; chỗ đáng ngờ chỉ là hai chứng: miệng khát lưỡi vàng, thích uống lạnh, và không muốn đắp áo chăn mà thôi. Đó là vì chân dương trong quẻ Khảm (quẻ trong Kinh Dịch, ở đây chỉ thận; chân dương là dương khí gốc giấu trong thận) bị hàn tà dồn ép mà bốc tán ra ngoài, tức là "trong lạnh thật mà ngoài nóng giả". Chỉ cần lấy mạch để phân biệt thì tự nhiên không còn do dự.
Có những thầy thuốc quen dùng thuốc ấm bổ, biết chứng này là âm hàn, chữa bằng Phụ tử lý trung thang, Tứ nghịch thang…, ấm bổ tỳ và thận, nhưng rốt cuộc không đi thẳng vào kinh Quyết âm, nên vẫn không có hiệu quả. Tôi xét: chứng này từ sau năm Canh Thìn niên hiệu Gia Khánh (năm 1820), người mắc không dứt, bệnh phát rất nhanh, thầy thuốc chữa không đúng phép thì chết ngay; mà sách thuốc ít khi chép rõ cách chữa, nên tôi thuật kỹ ra đây để lưu lại cho đời.
Hứa Tân Mộc nói: chữa điếu cước sa không gì hay bằng Lai phục đan; nhưng lưu huỳnh phải dùng loại thật sản xuất ở Nhật Bản, nếu dùng lưu huỳnh trong nước thì không nghiệm. Uống thuốc này mà làm viên nhỏ thì thường bị nôn ra; chỉ nên làm viên to, lúc dùng mới giã thành bột mà uống, dù có nôn cũng không ra hết; uống lại, nôn lại, chốc lát thuốc phát huy tác dụng thì không nôn nữa mà khỏi. Chiêu bằng nước gừng, phải thật đặc, thật cay mới tốt. Năm Tân Tị niên hiệu Đạo Quang (năm 1821), chứng này hoành hành, có người giã nước gừng đặc uống luôn mà khỏi.
Quyển ba
Nhiệt (sốt)
Sốt có loại "dương hãm nhập âm" (dương tà lún sâu vào phần âm), có loại "dương phù ư ngoại" (dương khí nổi ra bên ngoài). Loại dương hãm nhập âm thì cái nóng từ phần âm (phần sâu bên trong) tỏa ra phần dương (phần nông bên ngoài), giống như cơn sốt của bệnh sốt rét nhưng thật ra khác: sốt rét là âm dương giằng co nhau, còn đây là dương lún vào âm, nên chỉ sốt mà không rét. Nếu chỉ dùng thuốc giải biểu (làm ra mồ hôi, đuổi tà ở ngoài), thì sức thuốc theo phần dương mà thoát ra, làm sao vào được phần âm để kéo dương tà ra? Nên dùng Sài hồ mai liên tán của Tôn chân nhân, vì ô mai và hồ hoàng liên dẫn sài hồ vào phần âm rồi đưa ra phần dương, tà mới trừ được. (Thuyết này xem sách "Tiểu nhi chư nhiệt biện".)
Loại dương phù ư ngoại là cả ngoài lẫn trong đều hư, dương khí không về được gốc mà nổi ra ngoài; nên dùng Lục thần tán sắc với gạo tẻ, để điều hòa vị khí, dương khí trở về bên trong thì thân thể tự mát. (Thuyết này xem sách "Từ ấu phiệt".) Hai chứng này, một thuộc ngoại cảm (bệnh do tà từ ngoài vào), một thuộc nội thương (bệnh do trong cơ thể suy tổn), lúc gặp bệnh phải xét kỹ.
Sài hồ mai liên tán: sài hồ, tiền hồ mỗi thứ 3 tiền; hồ hoàng liên, ô mai mỗi thứ 1 tiền. Các vị trên thái nhỏ, mỗi lần dùng 1 tiền, với một chén nước tiểu trẻ em, một cái dạ dày lợn, một dải tủy sống lợn, nửa tiền gốc trắng của rễ hẹ, sắc chung, uống ấm, không kể giờ. Lục thần tán: bài Tứ quân tử thêm hoài sơn, biển đậu (ngâm nước gừng, bỏ vỏ, sao), gừng tươi nướng, đại táo.
Vương Mạnh Anh đọc sách tinh tế, có kiến thức rất sáng suốt, như bàn về việc Ngu Hoa Khê chữa chứng sốt về đêm, ông riêng chỉ ra được chỗ sai của người trước. Xem đầy đủ trong "Cổ kim y án án tuyển", nay chép cả ra đây.
Ngu Hoa Khê chữa cho một người đàn bà hơn bốn mươi tuổi, đêm sốt, sáng lui, "ngũ tâm phiền nhiệt" (nóng bứt rứt ở hai lòng bàn tay, hai lòng bàn chân và giữa ngực) không lúc nào dứt. Nửa năm sau, Ngu xem mạch, thấy cả sáu bộ đều sác (nhanh), phục (chìm sâu sát xương), lao (chìm mà cứng chắc), ấn nhẹ thì hoàn toàn không thấy. Ông cho dùng Thăng dương tán hỏa thang của Đông Viên (hay thay! nhớ kỹ phép này; người nay thì cứ thế mà dùng phép tư âm giáng hỏa — bổ âm, hạ lửa). Uống bốn thang, sốt giảm quá nửa, trong ngực thấy thông thoáng dễ chịu hơn trước; cho thêm hai thang, sốt lui hết. Sau dùng bài Tứ vật thêm tri mẫu, hoàng bá, thêm chút can khương sao, uống hơn hai mươi thang thì khỏi.
Tôi xét: sốt về đêm, mạch nhanh, đích thực là âm hư (phần âm — máu, tân dịch — bị thiếu); vì mạch chìm sâu và cứng chắc, ấn nhẹ không thấy, nên dùng thăng dương tán hỏa mà có hiệu quả, rồi vẫn lấy thuốc âm để kết thúc. Nhưng thuốc âm mà dùng Lục vị hoàn và hai vị địa hoàng (sinh địa, thục địa), hai vị đông (thiên đông, mạch đông) thì ắt không hiệu nghiệm; chỗ hay là ở xuyên khung, đương quy phối với tri mẫu, hoàng bá, và vị can khương sao dùng theo phép tòng trị.
Vương Mạnh Anh nói: đây là nhiệt ở phần huyết, mà bị chữa sai suốt nửa năm, nhiệt càng ẩn càng sâu, nên mạch và chứng mới như vậy; vì thế (?) dùng thăng dương tán hỏa, tức là "lửa bị dồn nén thì làm cho phát tán ra"; sau lấy can khương sao giúp Tứ vật thêm tri bá để kết thúc, đó là bài chuyên chữa bệnh ở phần huyết, khác với cách chữa chứng âm hư sinh nhiệt phải dùng thuốc âm; dùng lầm thì đều thành gươm giáo hại người.
Lời chú của Giang thị, lời bàn của Du thị đều chưa rõ ràng, chẳng trách những kẻ tầm thường chỉ bàn thuốc mà không bàn bệnh.
Phùng Sở Chiêm nói: chứng triều nhiệt (sốt lên theo giờ nhất định như con nước triều) có phân âm dương. Triều nhiệt lúc rạng sáng: từ giờ Dần (khoảng 3–5 giờ sáng) đến giờ Thân (khoảng 15–17 giờ), là lúc khí đi trong phần dương hai mươi lăm vòng, các kinh dương làm chủ, nhiệt ở phần dương, do phế khí chủ quản. Triều nhiệt lúc chiều tà: từ giờ Thân đến giờ Dần, là lúc khí đi trong phần âm hai mươi lăm vòng, các kinh âm làm chủ, nhiệt ở phần âm, do thận khí chủ quản. Một bên thì làm mát phổi, một bên thì bổ dưỡng thận.
Nếu khí hư mà triều nhiệt, dùng nhân sâm, hoàng kỳ (?), phụ tử chín — tức là "ấm có thể trừ được sốt lớn". Huyết hư (?) mà triều nhiệt, dùng đương quy, bạch thược, địa cốt bì — tức là "nuôi âm để đẩy lui dương". Ông bàn về triều nhiệt khá kỹ. Nhưng như "Thương hàn luận" nói sốt triều lúc chiều tà là vì kinh Dương minh làm chủ vào giờ Thân, Dậu, Tuất; vậy thì điều gọi là "phần dương do phế khí chủ, phần âm do thận khí chủ" chỉ là lời nói gộp chung, không thể cố chấp một chiều.
Quyển ba
Nhiệt nhập tâm bào (nhiệt lấn vào màng bao bọc tim, gây hôn mê, nói sảng)
Người lớn và trẻ nhỏ mắc bệnh cảm, nhiệt vào tâm bào, mê man nói sảng, dùng các vị tê giác, sừng linh dương, liên kiều, kim ngân hoa, huyền sâm, sinh địa, nhân trung hoàng, cam thảo sống… để chiêu Chí bảo đan, thường có hiệu quả. Nếu tà nhiệt vào sâu mà phát kính (co giật, cứng người, uốn ván), cũng nên chữa như vậy. Người đời gặp trẻ nhỏ mắc chứng này thì lầm gọi là kinh phong (chứng co giật ở trẻ em), dùng kim chích khêu, làm thoát mất chân khí, âm dương nghịch loạn, trở thành không cứu được.
Mùa thu năm Mậu Ngọ niên hiệu Hàm Phong (năm 1858), cháu gái (mười hai tuổi) của ông Ngô Dung Phong, làm tư huấn (chức quan dạy học ở huyện) huyện Nhân Hòa, bị cảm nắng, mê man nói sảng, co giật. Tôi cho uống thuốc sắc; vợ ông Dung Phong lại mời một bà lang đến xem, bảo là kinh phong, lấy kim khêu chích; hôm sau bệnh thế (?) nặng thêm rồi mất. Tôi rất lấy làm lạ sao thuốc không linh nghiệm, lấy làm áy náy lắm.
Mùa thu năm Canh Thân (năm 1860), tôi lánh nạn ở thôn Bắc Xa Tháp, trong thôn có đứa trẻ nhà họ Trần sốt, mê man, nói sảng, co giật; tôi vẫn cho bài thuốc cũ. Uống xong, đứa trẻ ngủ say, ra mồ hôi, dường như có chuyển biến tốt; bỗng một thầy thuốc là họ hàng nhà ấy đến xem, bảo là kinh phong, lấy kim khêu chích ở ngực bụng, mồ hôi liền thu lại, bệnh càng nặng, đến đêm thì chết. Cùng lúc đó tôi lại chữa hai người bệnh tình giống hệt, đều dùng bài thuốc cũ mà khỏi, đều là những người không bị khêu chích. Bấy giờ mới biết cái chết của hai người trước không phải lỗi ở thuốc, mà thật do nhận lầm là kinh phong rồi dùng kim khêu chích. Nay ghi lại để làm lời răn.
Quyển ba
Dịch (bệnh dịch truyền nhiễm, lây lan rộng)
Phép xưa dùng Tiểu kim đan chữa dịch trong sách "Nội Kinh", nay không dùng được nữa. Bài thuốc chữa ôn dịch truyền gần đây có Ngũ ôn đan của Lưu Tùng Phong: cam thảo đã chế (năm Giáp, Kỷ (?) làm quân — vị thuốc chính trong bài), hoàng cầm (năm Ất, Canh làm quân), hoàng bá (năm Bính, Tân làm quân), chi tử (năm Đinh, Nhâm làm quân), hoàng liên (năm Mậu, Quý làm quân) — ở đây Giáp, Ất… là thiên can (mười ký hiệu dùng để gọi tên năm) của năm; hương phụ (bỏ sạch lông tơ), tô diệp (lá tía tô, loại "đầu phượng"), thương truật (ngâm nước vo gạo), trần bì (bốn vị trên làm thần — vị phụ giúp vị chính); minh hùng hoàng (tán riêng thật nhỏ), chu sa (tán riêng thật nhỏ).
Cách chế cam thảo: (ngày Lập đông lấy ống tre xanh to, một đầu cắt bỏ mắt tre, một đầu giữ mắt, cho cam thảo sống vào trong, bịt miệng bằng sáp, ngâm vào hố phân; đến ngày Đông chí lấy ra, phơi khô để dùng.)
Năm vị từ cam thảo trở đi, vị nào làm quân của năm ấy thì dùng nhiều, các vị thần dùng một nửa số đó; như cam thảo 2 lạng thì tám vị kia mỗi vị chỉ dùng 1 lạng, hai vị hùng hoàng và chu sa lại giảm nửa, chỉ dùng 5 tiền. Đến ngày Đông chí, đem chín vị cam thảo… tán thành bột, hùng hoàng và chu sa tán riêng, lấy một nửa trộn vào bột thuốc kia để làm viên, giữ lại một nửa làm áo viên, rồi lại bọc thêm lớp vàng lá. Người lớn uống thì viên to bằng hạt ngô đồng, trẻ nhỏ uống thì viên bằng hạt kê; dùng nước tuyết và mật ong sống để viên. Quay mặt về hướng đông uống năm mươi viên; bệnh nhẹ, mới mắc thì uống một lần là khỏi, bệnh sâu, mắc lâu thì uống ba bốn lần là khỏi; kiêng mọi đồ ăn béo ngậy, đậm vị. Bài này còn chữa mọi chứng nhiệt mùa hè, lại giải được độc đậu mùa, sởi. Nhà có của làm thuốc viên đem cho người, công đức vô lượng.
Còn phép tránh dịch: dùng nhũ hương, thương truật, tế tân, cam thảo sống, vân hương, bạch đàn hương tán bột, lấy thịt táo làm viên, đem đốt. Lại lấy quán chúng ngâm vào chum nước trong bếp mà dùng. Lại lấy hùng hoàng 2 lạng, đan sa, quỷ cữu, thạch xương bồ mỗi thứ 1 lạng, tán chung thành bột, hòa với nước giếng, bôi vào "ngũ tâm" (hai lòng bàn tay, hai lòng bàn chân, giữa ngực) và trán, trong mũi, cửa tai, tránh dịch rất nghiệm. Nếu vào nhà có người bị dịch, lấy dầu vừng bôi lỗ mũi, ra về thì làm cho hắt hơi, sẽ không bị lây. Đều là những phép hay. Nhưng điều cốt yếu thì như Trương Cảnh Nhạc nói: tất phải tiết chế dục vọng, tiết chế lao lực, lại chớ để bụng đói mà đón lấy khí dịch — lời ấy càng đúng hơn cả.
Ông Dư Sư Ngu, tên Lâm, người Thường Châu, khi ở trọ đất Trung Châu (vùng Hà Nam), cha bị nhiễm dịch, bị đám thầy thuốc chữa sai. Đến khi ông về chịu tang, xem các đơn thuốc thì đều không ngoài phép chữa thương hàn. Ông nghĩ chứng này ắt phải có cách cứu người, đem công bố cho đời thì mới vơi được nỗi ân hận thầm kín. Nhân đọc sách "Bản thảo", thấy nói thạch cao tính lạnh, làm mát mạnh nhiệt ở dạ dày; vị nhạt mà mỏng, có thể giải nhiệt ở da thịt; chất nặng mà đi xuống, có thể làm tiết nhiệt thực; ông chợt tỉnh ngộ: không có thứ này thì không đủ để chữa dịch nhiệt. Gặp chứng ấy đem dùng thì không lần nào không hiệu nghiệm. Trải ba mươi năm, cứu sống không ít người, bèn soạn sách "Dịch chứng nhất đắc" hai quyển, tự viết lời tựa và in ra vào năm Càn Long thứ năm mươi chín (năm 1794).
Đại ý sách nói: Ngô Hựu Khả phân biệt thương hàn với ôn dịch rất rõ, như nhức đầu, sốt, sợ lạnh thì không được nhận là chứng biểu (bệnh ở phần ngoài) của thương hàn mà cố dùng thuốc nóng cho ra mồ hôi, chỉ làm tổn thương khí ở ngoài; sốt không lui cũng không được cho xổ, chỉ làm tổn hại vị khí. Ông đã nắm được chỗ huyền diệu của chứng này. Chỉ có thuyết "tà từ miệng mũi vào, không truyền vào dạ dày mà truyền vào mạc nguyên (vùng màng nằm giữa phần ngoài và phần trong cơ thể, nơi Ngô Hựu Khả cho là tà dịch ẩn nấp)" thì dường như có chỗ không ổn; đến việc dùng Đạt nguyên ẩm và các bài Thừa khí, vẫn còn ý gượng ép gán vào lối phân biểu lý (ngoài trong).
Chỉ có Hùng Nhậm Chiêu trước tiên dùng Bại độc tán, bỏ đi những vị mạnh như "nanh vuốt" của nó, rồi dùng Cát cánh thang làm thuốc "thuyền chở" (dẫn thuốc đi lên), lui nhiệt ở ngực, hoành cách và sáu kinh, quả là phép hay. Tôi (Dư Sư Ngu) theo phép ấy, bớt mang tiêu, đại hoàng (các vị xổ mạnh), vì dịch là độc vô hình, khó chịu nổi sức mạnh dữ dội của chúng; dùng nhiều thạch cao, đi thẳng vào Mậu Kỷ (tức dạ dày và tỳ — theo ngũ hành, Mậu Kỷ thuộc Thổ, ứng với dạ dày và tỳ), trước phá cái tổ của tà, thì họa ở mười hai kinh tự dễ yên.
Bài thuốc tên là Thanh ôn bại độc tán, gồm: thạch cao sống (liều lớn 6 đến 8 lạng, liều vừa 2 đến 4 lạng, liều nhỏ 8 tiền đến 1 lạng 2 tiền), tiểu sinh địa (liều lớn 6 tiền đến 1 lạng, liều vừa 3 đến 5 tiền, liều nhỏ 2 đến 4 tiền), ô tê giác (liều lớn 6 đến 8 tiền, liều vừa 2 đến 4 tiền, liều nhỏ 1 tiền đến 1 tiền rưỡi), xuyên hoàng liên thật (liều lớn 6 tiền đến 4 tiền, liều vừa 2 tiền tăng lên 4 tiền, liều nhỏ 1 tiền đến 1 tiền rưỡi), sinh chi tử, cát cánh, hoàng cầm, tri mẫu, xích thược, huyền sâm, liên kiều, lá tre, cam thảo, đan bì.
Ông cho rằng dịch mới phát, sợ lạnh, sốt, đầu đau như bổ, vật vã nói mê, người nóng mà tay chân lạnh, lưỡi nổi gai, môi khô cháy, trên nôn dưới tả, sáu bộ mạch trầm tế sác (chìm, nhỏ, nhanh) thì dùng liều lớn; trầm sác (chìm mà nhanh) thì dùng liều vừa; phù đại sác (nổi, to, nhanh) thì dùng liều nhỏ. Nếu ban (?) vừa mọc ra, thì dùng đại thanh diệp, thêm thăng ma vừa chừng bốn năm phân, dẫn độc thấu ra ngoài. Đây là phép "trong hóa giải, ngoài tản ra, đục đi xuống, trong đi lên"; chữa một người được một người, chữa mười người được mười người, khác hẳn với lối nâng đẩy, phát tán ra ngoài mà bệnh càng nặng.
Những ca chữa khỏi ông chép lại đều dùng thạch cao vài lạng, tê giác, hoàng liên vài tiền. Ông Giang (?) người Quy An trong sách "Bút hoa y kính" chép chữa một người dịch theo mùa phát ban, dùng thạch cao đến mười bốn cân thì ban mới lui, tức là dùng phép của ông Dư. Gần đây Trần Tải Am cũng phỏng theo mà có hiệu quả.
Vương Học Quyền trong "Trùng Khánh đường tùy bút" nói: Ngô Hựu Khả chữa dịch chủ dùng đại hoàng, vì điều ông bàn là bệnh thấp ôn (bệnh sốt do khí ẩm thấp); thấp là khí của đất, tức là chứng dịch mà Trọng Thánh (Trương Trọng Cảnh) gọi là "tà đục đánh vào phần dưới"; tà đục là thứ uế thấp có hình, nên phải xổ chứ không nên chỉ làm mát. Dư Sư Ngu chữa dịch chủ dùng thạch cao, vì điều ông bàn là bệnh thử nhiệt (bệnh do nắng nóng); thử là khí của trời, tức là chứng dịch mà Trọng Thánh gọi là "tà trong đánh vào phần trên"; tà trong là lửa khô vô hình, nên phải làm mát chứ không nên xổ. Hai ông đều có kiến thức sáng suốt, có thể xem là hai đường lối lớn trong việc chữa dịch.
Lời ấy thật xác đáng thay!
Quyển ba
Sa (chứng bệnh do uế khí, nắng nóng hay khí lạnh ẩm gây ra: đau bụng, buồn nôn, tức ngực, nổi gân xanh, ngoài da nổi chấm đỏ tím; dân gian thường chữa bằng cạo gió, chích máu)
Trần Tải Am nói: trong "Sa chứng toàn thư" có Địch sa hoàn nhưng sót không chép bài thuốc; tôi tìm hỏi được, đó chính là Bạch hổ hoàn chép trong sách "Vạn bệnh hồi xuân" của Cung Vân Lâm: dùng vôi để nghìn năm, cạo bỏ đất bùn lẫn màu, tán bột, thủy phi (nghiền trong nước rồi gạn lấy bột thật mịn), làm viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống năm mươi viên, lại xem bệnh nặng nhẹ mà thêm bớt, chiêu bằng rượu trắng. Thuốc này làm thuận khí, tan huyết ứ, hóa đờm, tiêu ứ trệ, chữa chứng thanh cân (gân xanh) (phương Bắc gọi là thanh cân, phương Nam gọi là sa). Khi mới thấy nhức đầu buồn nôn, hoặc đau bụng, hoặc đau lưng, hoặc đau khắp mình, không muốn ăn uống, thì uống ngay một lần, lập tức huyết tan mà khỏi. Nếu dùng phép biếm thứ (dùng đá nhọn, kim chích lấy máu) thì hao tổn huyết, không thần diệu bằng bài này.
(Sách "Tùng Phong thuyết dịch" cũng lấy bài này, nói rằng chữa được cả hoắc loạn và sa trướng (chứng sa kèm bụng căng trướng). Chỉ có điều thanh cân phần nhiều do ăn đồ sống lạnh, lạnh ẩm gây ra, nên dùng rượu trắng; đến chứng nhiệt thì có khi chiêu bằng nước lạnh, chè nguội, tùy chứng mà biến thông là được.)
Bài này lại chữa đau vùng tim bụng, đàn bà băng lậu (ra huyết bất thường), đới hạ (ra khí hư), hoặc lỵ ra máu ra mủ lâu ngày, cùng mọi chứng nội thương do bị đánh, ngã, máu ứ không tan, uống vào đều rất hiệu nghiệm. Tải Am nói lấy thuốc này cho người chữa sa, hiệu quả rất nhanh. Vôi nghìn năm không tìm được thì dùng vôi trong mộ cổ cũng được.
Ông Long Bá, tên Thanh Phi, người Trường Châu, trong sách "Mạch dược liên châu" nói: chứng sa trướng phần nhiều thuộc kỳ kinh (tám đường mạch nằm ngoài mười hai kinh chính, như mạch Nhâm, mạch Đốc, mạch Xung, mạch Đới…), vì kỳ kinh là nhánh phụ của mười hai kinh. Khí trong của năm tạng không bốc lên, khí đục của sáu phủ không giáng xuống, ví như năm hồ lớn và bốn sông lớn tràn lan, đổ hết vào sông ngòi, trong đục đã lẫn lộn; lại thêm nước lớn đất lở, bùn cát quấy đục, dòng chảy không trong, các huyệt Tỉnh, huyệt Du (các huyệt ở đầu ngón tay ngón chân, nơi khí của kinh mạch phát ra và rót vào) bị ách tắc; cho nên bệnh ấy có tên là sa trướng. Sa trướng giống như "cát bồi lên" (chữ "sa" nghĩa là cát, "trướng" nghĩa là dâng lên).
Sa trướng đều do mười hai kinh trong đục không phân, tràn sang kỳ kinh; khi mạch của kỳ kinh hiện ra thì thành chứng sa. Tà khí ứ ở kinh lạc, không liên quan đến tạng phủ, không nên chỉ lấy thuốc mà đánh vào tạng phủ; nên trước dùng phép véo, cạo (cạo gió) và phép chích, khiến kinh lạc thông rồi mới dùng thuốc, thì mới có hiệu nghiệm. Thuyết của ông cho rằng chứng sa thuộc kỳ kinh, chưa ai từng nói đến, lý lẽ thật xác đáng, đáng tin.
Năm Hàm Phong thứ sáu (1856), vào khoảng giao mùa hạ sang thu, người Hàng Châu mắc bệnh điếu cước sa (một dạng bệnh "sa" cấp tính, giống dịch tả: nôn mửa, tiêu chảy, gân chân co rút như bị treo chân). Người bệnh vừa nôn vừa tiêu chảy, đau bụng, gân chân co quắp, nếu không cứu ngay thì chỉ một hai canh giờ (một canh giờ bằng hai tiếng đồng hồ) là chết. Có lưu truyền một phương thuốc chữa ngoài da rất thần hiệu, rất nghiệm. Những nhà hay làm việc thiện chế thuốc đem phát không, cứu được không ít người. Chứng can hoắc loạn (chứng đau bụng quặn dữ dội, muốn nôn không nôn được, muốn đi ngoài không đi được) cũng chữa được bằng phương này.
Tháng tám năm thứ bảy (1857), một người họ Lưu ở khu Hà Hạ gần nha Vận ty (cơ quan quản lý việc vận chuyển và buôn bán muối) mắc bệnh giảo trường sa (đau bụng quặn như thắt ruột), thế bệnh rất nguy. Người hàng xóm biết nhà họ Hạ bên cầu Sài Đóa có thuốc này, vội chạy đến xin, đem về chữa thì khỏi ngay. Tôi tận mắt thấy hiệu quả ấy, thật là thuốc thần. Nay chép lại phương thuốc, kèm cả giá thuốc, để ai có sức thì chuẩn bị sẵn mà cứu người, công đức vô lượng.
Xạ hương năm tiền (tiền: đơn vị cân cổ, khoảng 3,7 gam; mười tiền là một lạng), giá mười tám nghìn chín trăm đồng tiền; mẫu đinh hương (nụ đinh hương cái, tức quả đinh hương) một lạng, giá một trăm bốn mươi đồng; quế tâm (phần lõi thịt của vỏ quế, đã bỏ lớp vỏ ngoài) một lạng hai tiền, giá hai nghìn hai trăm đồng; hương phụ để sống một lạng, giá mười đồng; lưu huỳnh Nhật Bản ba lạng năm tiền, giá hai nghìn năm trăm đồng. Lại thêm tiền công pha chế khoảng hai trăm mười đồng (?), cùng năm trăm lẻ ba lọ nhỏ đựng thuốc sa, giá sáu trăm năm mươi đồng.
Tổng cộng thuốc nặng bảy lạng năm tiền, mỗi lọ đựng một phân năm ly thuốc (phân, ly: đơn vị cân nhỏ hơn tiền; mười ly là một phân, mười phân là một tiền). Mỗi lần dùng một lọ, bệnh nặng dùng hai lọ. Các vị thuốc trên tán thật nhỏ, chia vào lọ nhỏ, bịt miệng bằng sáp vàng. Khi dùng, trước hết hơ nóng kỹ miếng cao dán làm ấm rốn, đổ bột thuốc vào giữa, rồi dán ngay lên rốn người bệnh, chừng một canh giờ là khỏi. (Phương này cứu bệnh rất nhanh, nhưng tính thuốc mạnh và dữ, tuyệt đối không được uống; phụ nữ có thai không được dán.)
Giảo trường sa tức là can hoắc loạn. Sách "Ôn bệnh điều biện" (sách bàn về các bệnh sốt do khí nóng, của Ngô Cúc Thông đời Thanh) cho rằng bệnh do hàn thấp (khí lạnh và khí ẩm thấp xâm nhập), nên chữa bằng cách xua đuổi trọc âm (khí âm đục, nặng nề ứ trệ bên trong) để cứu lấy chân dương (dương khí gốc, sức nóng sinh mệnh) của trung tiêu (vùng giữa thân, gồm tỳ vị, lo việc tiêu hoá), phương thuốc dùng các vị thuốc nóng như phụ tử, can khương (gừng khô).
Sách "Thương hàn luận hối ngôn" lại nói chứng này mắc vào khoảng hạ thu; nếu thấy đau bụng, mạch trầm (mạch chìm sâu, phải ấn mạnh mới thấy) mà lầm tưởng là chứng âm hàn (lạnh từ bên trong) để chữa, hễ cho uống các thứ nóng như canh, trà, rượu, thuốc nóng, thì lập tức bứt rứt rối loạn mà chết. Hai thuyết trái ngược hẳn nhau. Tôi cho rằng chứng này có cả loại hàn (lạnh) lẫn loại nhiệt (nóng), thầy thuốc phải hết sức thận trọng khi dùng thuốc.
Cách chữa thì có những cách dùng được bất kể hàn hay nhiệt. Chữa ngoài thì lấy huyệt Ủy trung (ở chỗ khoeo chân, mặt sau đầu gối): lấy nhiều nước nóng vỗ mạnh vào đó, đến khi gân đỏ nổi cao lên thì chích cho ra máu là khỏi. Chữa trong thì dùng phân ngựa (để càng lâu năm càng tốt), sấy khô trên mảnh ngói, tán bột, chế nước sôi vào mà uống (có phương thêm đất vàng, cho vào rượu vàng nhạt sắc uống), mỗi lần hai ba tiền; không thấy đỡ thì uống lần nữa. Hai cách này đều chép trong "Ôn bệnh điều biện", thật là phương hay. (Phân ngựa còn chữa được chứng hoắc loạn nôn mửa tiêu chảy; tôi đã từng chữa cho nhiều người.)
Quyển ba
Ngược (bệnh sốt rét: lúc rét run lúc sốt nóng, phát theo cơn)
Chu Thận Trai nói: Phép chữa ngược là làm thăng (đưa lên) phần dương để nó không bị dồn chung vào phần âm, thì cơn rét dứt; làm giáng (đưa xuống) phần âm để nó không bị dồn chung vào phần dương, thì cơn nóng dứt. (Âm và dương: hai mặt đối lập trong cơ thể theo y học cổ truyền; dương thuộc về nóng, động, hướng lên, ra ngoài; âm thuộc về lạnh, tĩnh, hướng xuống, vào trong.) Làm thăng dương là làm tan hàn tà (khí lạnh gây bệnh) trong phần dương; các vị như sài hồ, cát căn, khương hoạt là những vị làm tan lạnh. Làm giáng âm là làm tiết nhiệt tà (khí nóng gây bệnh) trong phần doanh (phần dinh dưỡng chạy trong mạch máu, thuộc âm); các vị như hoàng cầm, tri mẫu, thạch cao là những vị làm tiết nóng. Bởi lẽ âm dương dồn vào nhau thì sinh bệnh, tách ra thì khỏi.
Điều này vốn dựa theo một ca bệnh do Vương Khẳng Đường chữa. Bà ngoại của họ Vương hơn tám mươi tuổi, mùa hạ mắc bệnh ngược. Các cậu cho rằng tuổi đã cao không chịu nổi những cơn tiếp theo, bàn nhau muốn triệt (dùng thuốc cắt ngang cơn sốt rét). Họ Vương nói: "Muốn một thang là khỏi cũng rất dễ, cần gì phải triệt?" Bèn dùng sài hồ, thăng ma, khương hoạt, phòng phong, cát căn, những vị cay ngọt, khí trong nhẹ, để đưa dương khí lên, khiến nó rời khỏi phần âm thì cơn rét tự dứt; dùng thạch cao, tri mẫu, hoàng cầm, những vị đắng ngọt tính lạnh, để dẫn âm khí đi xuống, khiến nó rời khỏi phần dương thì cơn nóng tự dứt; dùng trư linh vị nhạt, có tác dụng thấm lợi tiểu, để phân tách âm dương không cho dồn chung vào nhau; dùng xuyên sơn giáp (vảy con tê tê) để dẫn thuốc, dùng cam thảo để điều hoà. Quả nhiên một thang là khỏi.
Du Tinh Trai nói: Đọc sách "Linh Lan yếu lãm" thấy chép phương này chữa ngược nhiều lần có hiệu quả, lại kèm cách thêm bớt vị thuốc theo từng chứng, rất xác đáng; đó là tác phẩm đắc ý của ông Kim Đàn (tức Vương Khẳng Đường, người đất Kim Đàn). Lại nói phương Lý Sĩ Tài chữa cho Trình Vũ Tu vốn lấy gốc từ phương này, chỉ đổi xuyên sơn giáp thành bạch đậu khấu, đó cũng là chỗ khéo dùng thuốc của ông.
Tôi xét: Thói thường gần đây chữa ngược phần nhiều theo Nghê Hàm Sơ, có vẻ kém phương này; nhưng dùng phương này chữa ngược cũng không phải lần nào cũng hiệu nghiệm, mới biết bệnh biến hoá muôn vẻ, không thể chỉ khư khư một cách. Gần đây thấy sách "Cổ kim y án án tuyển" của Vương Mạnh Anh bàn việc này rất xác đáng, rằng: "Ca bệnh này chỉ nói mùa hạ mắc ngược mà không nói rõ mạch và triệu chứng, thuốc dùng có năm vị thăng tán và ba vị đắng lạnh; tuy là tác phẩm đắc ý của ông Kim Đàn, tôi lại không cho là phải. Người đời sau không xét kỹ ý chính, cứ chép theo như chép bài văn mẫu đi thi, gây lầm lỡ rất nhiều."
Trâu Nhuận An nói: "Theo lời ông Kim Đàn thì đây là làm cho âm và dương tách khỏi nhau, chứ không phải làm cho tà khí tách khỏi âm dương. Làm cho tà khí tách khỏi âm dương thì còn được, chứ âm dương trong thân người lại có thể làm cho tách rời nhau được sao?" Lời ấy đã nói trước điều tôi nghĩ. Tôi từng chữa cho em trai của học trò tôi là Trương Hốt Sơn, mỗi khi lên cơn ngược thì bĩ muộn (đầy tức, nghẹn bí ở ngực bụng) đến muốn chết; tôi dùng bài Chỉ cát thang (thang gồm chỉ xác và cát cánh) thêm sài hồ, hoàng cầm, quất bì, bán hạ, uống một lần là khỏi. Đó là điều hoà âm dương của người bệnh, chứ đâu phải làm cho âm dương tách rời nhau.
Sách "Tả truyện" chép: "Tề hầu bị giới (ghẻ), rồi thành điếm (?)". Sách "Nhan thị gia huấn" sửa chữ "giới" (ghẻ) thành chữ "giai" (?), dẫn sách "Thuyết văn" nói "giai" là chứng ngược hai ngày phát một lần, còn "điếm" là chứng ngược có sốt nóng. Bệnh của Tề hầu vốn là cách ngày phát một lần, dần dần nặng thêm, nên các chư hầu lo lắng. Nay ở phương bắc vẫn gọi là "giai ngược", chữ "giai" đọc như "giai". Bọn nho sĩ tầm thường nói là bị ghẻ, khiến người ta sợ lạnh rồi biến thành ngược; đó là nói theo ý riêng. Ghẻ lở là bệnh nhỏ, lẽ nào mắc ghẻ lại chuyển thành ngược?
Tôi cho rằng bệnh tật của con người không có lệ nhất định, lúc đầu mắc ghẻ lở cũng là chuyện thường có. Nếu coi "giới" là "giai", thì "điếm" là ngược có sốt nóng, còn "giai" là ngược hai ngày phát một lần, vậy "giai" đâu phải không có sốt nóng?
Về việc chữa ngược, có người nói nhất định phải dùng sài hồ, vì bệnh ngược không ra ngoài kinh Thiếu dương (một trong sáu đường kinh lớn, nằm ở hai bên sườn thân người, liên quan đến can và đởm; bệnh ở đây có đặc điểm rét nóng xen kẽ), không có sài hồ thì không cắt được. Có người lại nói không nên dùng sài hồ tràn lan, vì ngược thật sự do phong hàn (gió lạnh) thì hợp, còn nếu do cảm phải phong ôn (gió kèm khí nóng), thấp ôn (ẩm kèm khí nóng), thử nhiệt (nắng nóng mùa hè) mà thành ngược thì không thể khư khư dùng nó để chữa.
Tôi trộm nghĩ: tà khí gây ngược chưa vào kinh Thiếu dương, hoặc chỉ nóng mà không rét, hoặc chỉ rét mà không nóng, hoặc cơn rét nóng không theo giờ nhất định, thì vốn không được dùng sài hồ. Còn nếu đã thấy chứng Thiếu dương thì nhất định phải dùng sài hồ, để đưa lên và làm mát cái nóng ở can (gan) và đởm (mật); dù bệnh do ôn nhiệt hay thử thấp mà ra thì có hề gì?
Quyển ba
Tam âm ngược (bệnh sốt rét ba ngày mới phát một cơn, tà khí đã vào sâu phần âm, thường dai dẳng khó khỏi)
Chữa tam âm ngược, ông Thẩm Di Đình (tên Khánh Tu) ở Chấn Trạch truyền một phương: dùng sơn tra, binh lang (hạt cau), chỉ xác, điềm trà (trà ngọt) mỗi vị ba tiền, trước giờ lên cơn hai canh giờ thì sắc với nước, uống một thang là khỏi ngay; ông nói đã thử cho nhiều người đều nghiệm. Tôi cho rằng phương này thuốc mạnh, hợp với người thể chất ăn rau ăn cháo (người lao động nghèo, thân thể rắn chắc) và người mới mắc ngược.
Ông Ngô Hiểu Chinh kể rằng trong bản thảo viết tay của cụ tổ sáu đời là ông Sơn Niên có chép giữ một phương chữa tam âm ngược lâu ngày, nói là truyền từ bố vợ là tiên sinh Chu Trúc… (thiếu chữ): dùng hà thủ ô sống tám tiền, hoàng kỳ sống (?) và bội lan mỗi vị bốn tiền, sắc với nước, uống ba lần trước lúc lên cơn là khỏi ngay. Phương này càng hợp với người thể chất ăn sung mặc sướng (người giàu sang, thể chất yếu mềm). Hai phương đều đã thử nghiệm, mà các sách thuốc… (câu trong bản gốc bị đứt)
Quyển ba
Lỵ (bệnh kiết lỵ: đi ngoài nhiều lần, phân có nhầy máu, mót rặn)
Ông Khổng Dĩ Lập trong "Lỵ tật luận" nói lỵ ngũ sắc (phân có lẫn nhiều màu) theo phép thì phải ôn bổ (làm ấm và bồi bổ) tỳ và thận, rằng: "Tôi chữa một ca lỵ ngũ sắc, dùng thuốc ấm mà khỏi. Nhưng trong sách 'Phùng thị cẩm nang' có một điều nói về lỵ ngũ sắc thuộc thực chứng (bệnh do tà khí mạnh, cơ thể không suy), nghĩ rằng có lẽ cũng có chứng ấy, chỉ là tôi chưa thấy mà thôi."
Tôi từng chữa cho một đứa trẻ mắc lỵ ngũ sắc, khát nước, sốt nóng, dùng phương phượng vĩ thảo trong sách "Bảo mệnh ca quát" của Vạn Mật Trai, uống một lần là khỏi. Phương này vốn chủ trị lỵ đỏ trắng, mà lỵ ngũ sắc cũng chữa được, đủ biết công hiệu thần diệu. (Đại để lỵ ngũ sắc có phân biệt loại cần thuốc ấm và loại cần thuốc mát; loại cần thuốc ấm thì khó chữa, loại cần thuốc mát thì dễ chữa.)
Chép phương vào đây: Phượng vĩ thảo để cả rễ một nắm lớn (thứ mọc trong rừng tre và bên giếng là tốt nhất; nếu không có thì thứ mọc ở chỗ khác cũng dùng được; còn gọi là kê cước thảo), gạo kho lâu năm một môi, gừng già để cả vỏ ba lát, hành hoa để cả rễ râu ba củ. Dùng ba bát lớn nước, sắc còn một bát, bỏ bã, cho rượu trắng chừng non nửa chén, mật ong thật ba thìa trà, khuấy thật đều, uống một chén nhỏ khi còn nóng, cách một lúc lại uống, uống hết trong một ngày là vừa. Kiêng đồ chua và đồ sống lạnh, đồ chiên xào, bánh trái làm bằng gạo bột khó tiêu.
Tôi xét: Theo "Bản thảo" (sách về dược liệu), phượng vĩ thảo tính rất lạnh, chữa lỵ do nhiệt độc. Người chữa lỵ phải xét chắc chắn không phải chứng hư hàn (cơ thể suy yếu và lạnh bên trong) thì mới dùng được.
Lỵ mà khát nước, đau bụng thì là thực nhiệt (nóng do tà khí mạnh). Ông Đan Khê (Chu Đan Khê, danh y đời Nguyên) nói: "Miệng không khát, người không nóng, thích lấy tay nóng chườm xoa, gọi là hiệp hàn (kèm lạnh)." Ông Lý Sĩ Tài nói: "Khát nước thì còn phải xem thích uống nóng hay thích uống lạnh mà phân hư thực; đau bụng thì còn phải xem cơn đau dịu hay gấp, có cho ấn vào hay không, bụng có trướng hay không, mạch có lực hay không có lực mà phân hư thực." (Hư: cơ thể suy yếu, thiếu hụt; thực: tà khí mạnh, ứ đọng.) Ấy là sợ người ta cứ hễ khát nước đau bụng là cho là thực nhiệt. Thế nhưng những ca không khát, không đau bụng, có phải đều thuộc hư hàn cả không?
Người xưa lại nói: lỵ trước rồi tiêu chảy sau là bệnh từ thận truyền sang tỳ, gọi là vi tà (tà khí nhẹ), dễ chữa; tiêu chảy trước rồi lỵ sau là từ tỳ truyền sang thận, gọi là tặc tà (tà khí độc, như giặc xâm phạm), khó chữa. Tôi từng giữ thuyết này khi xem bệnh; gặp ca tiêu chảy trước lỵ sau, miệng không khát, bụng không đau, thì gần như khó phân biệt là thực nhiệt hay hư hàn.
Về sau thấy sách "Chứng nhân mạch trị" của Tần Hoàng Sĩ có nói: "Chứng lỵ do thấp nhiệt (ẩm và nóng kết với nhau), lúc mới phát thì tiêu chảy ra nước trước, hai ba ngày sau mới đi ra mủ máu; khí ẩm thắng thì bụng không đau, khí nóng thắng thì bụng đau dữ, hậu môn nặng nề ứ trệ, lý cấp hậu trọng (trong bụng mót gấp, mà hậu môn nặng trĩu, đi không hết)." Lại nói: "Đi lỵ ra chất đỏ mà bụng không đau là thấp làm tổn thương phần huyết, nên uống Hoàng liên thang của ông Hà Gian (Lưu Hoàn Tố, danh y đời Kim)." (Gồm hoàng liên, đương quy, cam thảo.) Tôi mới vỡ lẽ rằng bụng không đau cũng có khi là thực nhiệt, còn miệng không khát thì cũng có thể suy ra như vậy.
Từ đó về sau, hễ gặp bệnh lỵ mùa hạ thu, miệng không khát, bụng không đau mà lý cấp hậu trọng (lỵ thì không có ca nào không lý cấp hậu trọng), tiểu tiện ít, mạch sác (mạch đập nhanh), thì tôi đều chữa theo phép của ông Hà Gian, ca nào cũng hiệu quả.
Hoa bạch cận (hoa mộc cận trắng) chữa lỵ ra máu rất hiệu nghiệm. Tôi trồng mấy cây trong nha môn quan học của quận Hàng (Hàng Châu), mùa thu hoa nở rất nhiều. Hễ ai mắc lỵ ra máu, lấy năm sáu bông hoa, đặt lên mảnh ngói nướng rồi tán bột, hoà với nước đường trắng mà uống, đều khỏi. Ông Trần ở Hà Hoa Trì Đầu mùa thu đi lỵ hơn một tháng, các thuốc đều không hiệu, đã đến lúc nguy kịch, cũng nhờ phương này mà khỏi. Hái hoa phơi khô cất đến năm sau, chữa lỵ vẫn hiệu nghiệm.
Phương chữa cấm khẩu lỵ (lỵ nặng đến mức không ăn uống được, ăn vào là nôn): dùng nhân sâm (dùng gấp đôi), hoàng liên (chế bằng nước gừng), thạch liên nhục (hạt sen già vỏ cứng, sao; hai vị này lượng bằng nhau), sắc với nước uống từ từ. Phương này hợp với người vị khí hư (sức của dạ dày suy yếu); nếu nhiệt độc thịnh thì còn phải cân nhắc khi dùng.
Hoa Đà (?) chữa người già trẻ đi lỵ, ăn vào là nôn: dùng sáp trắng một phương thốn chủy (thìa đo thuốc cổ, mặt vuông mỗi cạnh một tấc), một lòng đỏ trứng gà, thạch mật (mật đá, đường phèn), khổ tửu (tức giấm), tóc đốt thành tro, bột hoàng liên mỗi thứ nửa vỏ trứng gà. Trước hết nấu bốn thứ mật, sáp, giấm, lòng đỏ trứng cho đều, rồi cho hoàng liên và tro tóc vào, sắc đến khi viên được thì thôi, uống hết trong hai ngày, thần hiệu không gì sánh. Lý Tần Hồ (Lý Thời Trân) nói phương này dùng nhiều lần đều hiệu nghiệm, thế mà sách thuốc các nhà ít ai chép lại, mới biết phương hay bị bỏ sót rất nhiều. Ông Trần Tàng Khí chữa lỵ trẻ em dùng trứng gà hoà với sáp nấu lên, có lẽ dựa theo ý phương này, nhưng không dùng thuốc linh diệu bằng phương này.
Tháng tám năm Hàm Phong thứ tám (1858), ông La Kính Tuyền mắc lỵ ra máu hơn một tháng, các thầy thuốc dùng thuốc ôn bổ, bệnh ngày càng nặng, mời tôi đến chữa. Hỏi thì biết ông người mỏi mệt, đầu choáng váng, không muốn ăn uống, bụng không đau lắm. Xem mạch thấy mạch ở bộ quan tay phải (vị trí bắt mạch thứ hai ở cổ tay phải, ứng với tỳ vị) trầm sác mà có lực, các bộ mạch khác đều hư. Tôi bảo: bên trong vẫn còn tích trệ (chất ứ đọng, chưa tiêu hết), vì dùng thuốc bổ quá sớm nên bị uất lại không thoát ra được; nhưng bệnh kéo dài quá một tháng, người mỏi mệt, đầu choáng, tinh thần đã kiệt, không thể công phá mạnh.
Bèn dùng sinh địa sao cháy đen hai tiền, bạch thược hai tiền, quy thân (thân rễ đương quy) sao cháy đen bảy phân, địa du sao cháy đen một tiền rưỡi, kinh giới tuệ (bông kinh giới) năm phân, hoè mễ (nụ hoa hoè) sao một tiền, đan bì sao cháy đen một tiền, hoàng cầm sao rượu một tiền, hậu phác đã chế sáu phân, chỉ xác sao với cám một tiền, sơn tra một tiền rưỡi, thần khúc hai tiền, táo đen bị mọt hai quả. Uống ba thang, lỵ dứt, ăn được, đổi phương điều dưỡng rồi khỏi hẳn.
Xét: Chứng này lúc mới phát bụng không đau, miệng không khát, vì vậy ai cũng chủ trương ôn bổ, chỉ vì chưa từng đọc sách của Tần Hoàng Sĩ mà thôi.
Quyển ba
Tả (tiêu chảy)
Bài Thất vị bạch truật tán (bột thuốc bảy vị có bạch truật làm chủ) chữa trẻ em tiêu chảy lâu ngày do tỳ hư (tỳ, tức cơ quan tiêu hoá theo đông y, bị suy yếu) là linh nghiệm nhất. Cháu nội hai tuổi của người thợ nề Hạ Phượng Sơn ở Chấn Trạch tiêu chảy hai tháng, người nóng, ăn ít, sắc mặt vàng úa, đêm ngủ hay giật mình. Thầy thuốc nhi khoa dùng các vị thanh hao, biển đậu, nhị linh (phục linh và trư linh), hậu phác, chỉ xác, trần bì, bệnh ngày càng nguy. Nhà ấy đến cầu tôi chữa, tôi cho uống Thất vị bạch truật tán (đảng sâm hai tiền, bạch truật sao cháy, phục linh hai tiền, cam thảo nướng bốn phân, mộc hương bốn phân, cát căn nướng vùi tro bốn phân, hoắc hương bảy phân, gừng nướng vùi tro ba phân), uống bốn thang thì hết tiêu chảy, người mát. Đổi phương bỏ cát căn, thêm biển đậu sao hai tiền, ý dĩ sao ba tiền, sa nhân ba phân, cát cánh bốn phân, uống bốn thang thì khỏi hẳn.
Quyển ba
Sán (bệnh vùng bìu và bụng dưới, như sa đì, tinh hoàn sưng đau, sa xuống)
Bài Tứ linh tán (bột thuốc bốn vị lợi tiểu: bạch truật, phục linh, trư linh, trạch tả) có khi chữa bệnh sán rất nghiệm. Ông Chu Khắc Am năm Đinh Tỵ (1857) sau khi khỏi bệnh đàm hoả (đờm kết với nhiệt), bỗng tinh hoàn nổi cục to như trứng gà, cứng rắn, nặng trĩu, không đi được. Lúc đầu uống thuốc chữa sán như xuyên luyện tử, hạt quả vải… lại càng đau. Ông tự nghĩ năm ấy lúc ở trọ Ngô Giang, thường sau khi uống rượu thì đến quán trà, uống trà quá nhiều, có lẽ là thuỷ khí (nước ứ) chảy vào bàng quang mà sinh ra, không dính dáng gì đến can kinh (đường kinh của gan, vốn đi qua bộ phận sinh dục, nên thường được coi là gốc của bệnh sán). Ông đổi sang uống Tứ linh tán, tiêu chảy mấy lần thì bệnh sán khỏi hẳn.
Quyển ba
Khái thấu (ho)
Sách "Khách trần y thoại" nói: Ho phần lớn do hoả đến khắc kim (theo ngũ hành, phổi thuộc hành Kim, tim/hoả thuộc hành Hoả; Hoả khắc Kim nghĩa là cái nóng làm hại phổi), gọi là tặc tà, khó khỏi nhanh nhất. Vì phong hàn từ ngoài xâm nhập, mà bên trong sinh ra thực hoả, phải mau chóng làm tiết đi; nếu lỡ không đề giải (làm cho tà khí bốc lên và tan ra ngoài), lâu ngày bệnh truyền biến sinh tật, lại lầm uống thuốc âm (thuốc bổ âm, tính mát nhuận), thì trái lại thành lao sái (bệnh lao, gầy mòn dần). Mấy câu này rất đúng.
Sách ấy lại nói: Nếu quả là hư hoả (nóng do âm dịch trong người thiếu hụt, chứ không phải do tà khí), thì chỉ có một phép tráng thuỷ (bồi bổ phần nước, tức phần âm của thận). Nhưng thuốc dưỡng âm thì lại đều làm cản khí, đọng đờm, điều đó cốt ở chỗ người chữa phải linh hoạt. Như các bài Sinh mạch lục quân thang, Kim thuỷ lục quân tiễn là thoả đáng nhất.
Tôi xét: Bài Kim thuỷ lục quân tiễn, ông Cảnh Nhạc (Trương Cảnh Nhạc, danh y đời Minh) dùng để chữa phế (phổi) và thận hư hàn, nước tràn lên thành đờm; nhưng sách "Cảnh Nhạc toàn thư phát huy" chê cách lập phương lộn xộn (gồm bài Nhị trần thang thêm thục địa và đương quy), vả lại vì nước tràn thành đờm mà dùng Nhị trần thì về lý không thông, đáng lẽ phải dùng Địa hoàng thang; còn nói đến phép tráng thuỷ thì bài Lục quân thang cũng không hợp.
Ông Tiết Sinh Bạch có ghi một ca bệnh rằng: "Đây là do kim và thuỷ (phổi và thận) không tiếp nối nâng đỡ cho nhau, nên ho lâu không khỏi. Chớ có chữa phổi, vì phổi là tạng non mềm, càng chữa càng hư; cũng không được bổ âm một cách chung chung." Phương ông dùng gồm ngọc trúc để nguyên, thạch hộc Tứ Xuyên, hạnh nhân ngọt, biển đậu sống, bắc sa sâm, phục thần Vân Nam, hơn hẳn Sinh mạch lục quân thang và Kim thuỷ lục quân tiễn.
Tôi bắt chước phương này để chữa chứng ho lâu ngày làm tổn thương phần âm, không ca nào là không hiệu quả.
Ho có phân biệt hàn và nhiệt, không được chữa nhầm. Ho do cảm lạnh thì mũi nghẹt, chảy nước mũi, hoặc hơi sợ lạnh, nên uống gừng sống, hành hoa (ngày hai lần, không nên uống thường xuyên). Ho kèm nóng thì ban đêm ho nhiều hơn, ngứa họng, miệng có khi hơi khát, nên uống nước muối nhạt (có thể uống thường xuyên thay trà). Mới bắt đầu mà uống những thứ này thì không đến nỗi kéo dài; nhà tôi dùng thường thấy nghiệm.
Quyển ba
Ế (chứng nghẹn: nuốt thức ăn bị nghẹn tắc)
Sách "Danh y loại án" chép: Một nhà sư ở Giáng Châu mắc chứng nghẹn không ăn được, dặn đệ tử rằng sau khi chết hãy mổ ngực và họng ra xem có vật gì. Đệ tử mổ ra xem, thấy một vật giống con cá mà có hai đầu, đặt vào bát. Lúc ấy trong chùa đang cắt cây chàm để làm bột chàm, bèn lấy bỏ vào bát, con vật liền tan thành nước. Từ đó người ta dùng bột chàm chữa chứng nghẹn, phần nhiều hiệu nghiệm.
Trần Vô Trạch trong sách "Tam nhân cực nhất bệnh chứng phương luận" cho rằng đó là sinh ra hà (khối tích trong bụng, lúc tụ lúc tan), không phải loại ngũ ế (năm loại chứng nghẹn); người sau vì thế mà dùng chàm để chữa nghẹn là sai. Bởi chứng nghẹn cũng có khi do hà mà thành, chàm chữa được loại ấy, chứ không thể dùng để chữa chung tất cả các chứng nghẹn.
Xét: Sách "Tục danh y loại án" chép: Một nhà sư ở Vũ Xương mắc chứng đau vị quản (vùng thượng vị, dạ dày), đệ tử của ông cũng mắc bệnh ấy. Thầy chết, để lại lời dặn nhất định phải mổ xem tim mình. Quả nhiên thấy trong tim có một chiếc xương nhỏ dài bảy tám tấc, hình như cây trâm, đệ tử cắm nó vào bình để thờ trước linh vị thầy. Tình cờ có khách quý đến, nhà chùa giết ngỗng, người ta lấy chiếc xương ấy khều cổ họng ngỗng, hễ chỗ nào dính máu ngỗng là xương tan ra. Người đệ tử bèn uống máu ngỗng mấy ngày, bệnh dạ dày cuối cùng khỏi hẳn.
Chuyện này giống chuyện nhà sư ở Giáng Châu. Xét sách "Bản thảo" thì máu ngỗng chữa chứng ế cách (nghẹn, nuốt không xuống) và phản vị (ăn vào lâu sau lại nôn ra); sách "Y thông" của Trương Thạch Ngoan có tả đủ cách dùng. Nhà sư đau dạ dày mà sinh xương, có lẽ cũng thuộc loại chứng nghẹn chăng? Như vậy thì công dụng của ngỗng thật hơn cây chàm.
Đời Minh, Tưởng Nghi trong lời chú sách "Dụng dược kính thập di phú" có viết: "Chứng ế cách, phiên vị, xưa nay thầy thuốc lẫn người bệnh đều sợ, cho là chứng không chữa được. Tôi có được phương thuốc này, mười lần dùng thì chín lần hiệu nghiệm, chẳng khác gì thóc gạo giữa năm đói, áo bông giữa mùa đông giá." Bèn làm bài ca để ghi lại rằng:
"Ai người biết cây thạch đả xuyên, lá xanh gân sâu mép răng cưa; bề ngang chưa tới một tấc, bề dài gấp đôi; thân tròn, cành ôm lấy thân mọc nối liền nhau; mùa thu nở hoa vàng, năm cánh nhỏ; kết hạt dẹt, có gai nhọn túm tụm; gốc rễ già mọc cao chừng ba thước, hạt nảy mầm xuân mọc cao ngang vai cây trước; vị đắng cay, tính bình, đi vào tạng phổi; xuyên qua ruột qua dạ dày, phá được chỗ rắn kết; hái hoa lá giã lấy nước mà dùng, có nước mía, rượu trắng làm tá sứ (vị thuốc phụ trợ và dẫn đường) là đầy đủ; người nghẹn uống vào đờm tan ngay, nuốt nước bọt lại bình thường, công hiệu này là bậc nhất."
Xét: Thạch đả xuyên ít thấy trong các sách "Bản thảo", đến sách "Bản thảo cương mục thập di" mới chép công dụng; nhưng người đời ít ai biết nó, mà dù biết cũng chưa chắc tin mà chịu uống. Tôi cho rằng chứng nghẹn lúc mới phát thì không gì bằng bài Khải cách tán trong sách "Y học tâm ngộ". Lại có bài Ế cách cao gia truyền bí mật, Trình Hạnh Hiên trong sách "Y thuật" cho là hiệu như thuốc tiên. (Sữa người, sữa bò, nước rễ lau, nước nhân sâm, nước cùi nhãn, nước mía, nước lê, bảy thứ lượng bằng nhau, chỉ có nước gừng là cho một ít, chưng cách thuỷ thành cao, cho thêm chút mật ong đã luyện, uống từ từ nhiều lần.) Còn bài Trị cách tái tạo đan của Cố Tùng Viên, nói là có thể cứu vãn chứng bệnh sắp chết (xem mục "Sách đời nay"). Đã có mấy phương này, cần gì phải tìm thứ thuốc lạ hiếm?
Về chứng ế cách, lời bàn của quan huyện lệnh Dương Tố Viên (tên Lê Chiếu) người Định Châu là tường tận và xác thực nhất, thấy trong sách "Cổ kim y án án tuyển" của Vương Mạnh Anh, nay chép đủ vào đây:
"Chứng này xưa kia bị bàn lẫn với chứng phản vị, nhưng thật ra phản vị là ăn vào được rồi lại nôn ra, khác hẳn với ế cách là hoàn toàn không nuốt vào được. Ngay giữa ế và cách cũng có phân biệt: ế thì vốn vẫn nuốt được cơm nhưng trong họng vướng nghẹn; cách thì hoàn toàn không nuốt được cơm.
Còn về nguồn gốc sinh bệnh, người xưa chia ra do lo âu, do khí, do giận dữ, do ăn uống, do lạnh; lại có ẩm cách (do nước đọng), nhiệt cách (do nóng), đàm cách (do đờm), trùng cách (do giun sán), các thuyết rất rối rắm. Diệp Thiên Sĩ thì cho là do âm dịch (chất dịch trong cơ thể) ở dưới khô kiệt, dương khí ở trên kết lại, làm thực quản hẹp lại mà ra; thuyết ấy dựa theo sách "Nội kinh" (bộ kinh điển gốc của y học cổ truyền), có căn cứ nhất. Từ Hồi Khê cho là do huyết ứ, đờm đặc và khí nghịch ngăn trở vị khí, đã thành bệnh rồi thì không có cách chữa; nghĩa ấy cũng tinh tế.
Nhưng nếu cho rằng do âm kiệt mà khí kết, thì sao chứng hư lao (bệnh suy kiệt lâu ngày) âm kiệt đến chết mà không thấy dương kết lại? Nếu cho rằng âm kiệt lại kèm lo âu suy nghĩ nên dương khí kết lại thành nghẹn, thì người đời mắc chứng này đại khái là hạng ham uống rượu, ưa nóng nảy hiếu thắng, vốn tuyệt chẳng biết lo là gì, còn người lo âu buồn bực thì lại không mắc; đó là chỗ thuyết ấy không thông. Cho là huyết ứ, đờm đặc, khí nghịch ngăn trở vị khí thì có vẻ đúng; nhưng trong "Bản thảo" những vị thuốc làm tan ứ, hoá đờm, giáng khí đâu phải ít, sao lại hoàn toàn không có cách chữa? Đó lại là chỗ thuyết ấy không thông.
Ở quê tôi có người chữa bệnh này: giữa nắng chói trói người bệnh vào cột, lấy đồ cạy miệng, đè lưỡi xuống, liền thấy trong họng có vật như cục bướu thịt, chắn ngay thực quản, lấy dao sắc cắt đi, ra máu rất nhiều, người bệnh mệt lả, mấy ngày mới khỏi. Vì cách chữa ấy rất nguy hiểm nên phần nhiều không dám thử. Lại có một kẻ vô lại, về già mắc chứng này, ai cũng mừng thầm hắn chắc chết; hắn uất hận cùng cực, lấy cành tử đằng thọc vào họng để mong chết cho nhanh, nôn ra mấy thăng máu, thế mà bệnh khỏi luôn.
Hai người này tuy không thể lấy làm phép, nhưng rõ ràng trong thực quản đích thực có vật có hình chặn ở đó, chứ không phải tự nhiên hẹp lại.
Lại có người huyện Hiến mắc chứng này lúc sắp chết, dặn vợ mổ họng lấy vật ra để trừ bệnh. Đến khi chết, người vợ làm theo lời dặn, trong họng thấy một vật, chẳng phải xương chẳng phải thịt, chất rất cứng dai, dao búa không làm tổn hại được, bèn ném lên cây trong vườn, qua một năm cũng không hư nát. Một hôm người con tình cờ ra vườn, thấy một vật dính vào đám cỏ, rung rinh lay động, nhìn kỹ thì chính là vật trong họng cha mình. Lấy làm lạ đứng nhìn chừng nửa ngày, vật ấy tan biến mất. Anh ta bèn hái loại cỏ ấy cất đi; ai mắc chứng nghẹn thì sắc cỏ cho uống, ba lần là khỏi, từ đó nổi tiếng chữa chứng nghẹn; như thế hơn mười năm, về sau cỏ ấy không mọc nữa mới thôi. Vậy là ở đời vốn có thuốc chuyên chữa chứng này.
Tôi phỏng đoán: chứng này là do can (gan) thăng lên quá mức, phế (phổi) không giáng xuống được (theo đông y, khí gan hướng lên, khí phổi hướng xuống, hai bên phải cân bằng). (Vương Mạnh Anh bình: một lời mà phán định, kiến thức thật hơn người.) Máu theo khí đi lên, đọng lại không đi, lâu ngày thành vật có hình; điều này cùng nguồn mà khác nhánh với chứng mất máu. Khi đến dữ dội thì bật ra ngoài thành nôn ra máu; khi đến chậm rãi thì quẩn lại không ra, thành ế cách. Thuốc thang vào dạ dày thì đã đi qua chỗ bệnh rồi, ắt không trừ được vật có hình, nên không hiệu. Thứ thuốc chuyên chữa chứng này hẳn phải là thứ có tính chuyên đi vào cổ họng, có sức làm tan ứ, giải chỗ kết.
Trước kia có một người bán sách ở Kim Khê mắc chứng này, đến xin tôi phương thuốc; tôi mù mờ không biết trả lời ra sao, nghĩ rằng sương đọng trên lá hẹ giỏi chữa chứng cấm khẩu lỵ, có lẽ có thể suy rộng ý ấy. Người ấy cũng tự biết nghề thuốc, nghe vậy rất mừng, bèn sắc bài Thiên kim vi hành thang (bài thuốc có thân cây lau trong sách "Thiên kim phương"), cho thêm sương lá hẹ vào một nửa, thỉnh thoảng nhấp từng ngụm nhỏ, mấy ngày sau thì khỏi." (Vương Mạnh Anh bình: phương hay.)
Quyển ba
Thổ (nôn mửa)
Sách "Thiên kim phương" (sách thuốc của Tôn Tư Mạc đời Đường) chữa chứng ăn cháo, uống thuốc thang gì cũng nôn không dứt: cứu (đốt ngải hơ nóng trên huyệt) huyệt Gian sử ở tay ba mươi tráng (mỗi lần đốt hết một mồi ngải gọi là một tráng). Huyệt này thuộc kinh Thủ quyết âm (đường kinh tâm bào chạy ở mặt trong cánh tay), nằm sau cổ tay ba thốn (thốn: đơn vị đo trên cơ thể, xấp xỉ bề ngang đốt giữa ngón tay cái). Người nay ít ai biết dùng cách này.
Chữa chứng uống thuốc thang vào là nôn, phương của Ngu Thiên Dân hay nhất: dùng hai chén nước sông chảy xuôi, đun sôi, ngâm phục long can (đất lòng bếp, phần đất nung lâu năm dưới đáy bếp củi) đã tán nhỏ, khuấy đục, để lắng trong, lấy một chén, cho nhân sâm, phục linh, bạch truật mỗi vị một tiền, cam thảo hai phân, trần bì, hoắc hương, sa nhân mỗi vị năm phân, thần khúc sao một tiền, gạo cũ một hợp (đơn vị đong cổ, bằng một phần mười thăng), thêm gừng, táo cùng sắc còn bảy phần, để hơi nguội rồi uống; ngoài ra lấy gạo cũ nấu nước thỉnh thoảng nuốt từng ngụm. Cách này chữa người vị hư không giữ được thức ăn đều hiệu quả.
Lại nữa, Hoàng Thoái Am chữa chứng vị âm (chất dịch nuôi dưỡng dạ dày) bị tổn thương, ăn vào là nôn: dùng sữa người với nước cháo gạo nếp, cho uống chầm chậm, cũng ứng nghiệm như thần.
Quyển ba
Đầu thống (đau đầu)
Đau đầu thuộc kinh Thái dương thì đau từ sau gáy lên đến đỉnh đầu, đau lan xuống cổ gáy; thuộc kinh Dương minh thì đau lan lên tròng mắt, đau ở vùng trán; thuộc kinh Thiếu dương thì đau lên đến hai góc đầu, đau ở thái dương hai bên. Vì kinh Thái dương chạy ở mặt sau thân, kinh Dương minh chạy ở mặt trước thân, kinh Thiếu dương chạy ở hai bên thân. Mạch của kinh Quyết âm hội ở đỉnh đầu, nên đau đầu ở đỉnh. (Thái dương, Dương minh, Thiếu dương, Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm: sáu đường kinh lớn, gọi là lục kinh, theo đông y là các đường vận hành khí huyết trong cơ thể.)
Hai kinh Thái âm và Thiếu âm tuy không đi lên đầu, nhưng đờm và khí nghịch ủng tắc ở hoành cách (vách ngăn giữa ngực và bụng), khí trên đầu không thông suốt được nên cũng đau. Cách phân biệt là mỗi kinh trong lục kinh đều có triệu chứng riêng biểu hiện ra, như Thái dương thì cổ gáy cứng, lưng và cột sống đau; Dương minh thì "vị gia thực" (dạ dày ruột có nhiệt kết, táo bón); Thiếu dương thì miệng đắng, họng khô, hoa mắt… Sách "Y học chân truyền" của Cao Sĩ Tông bàn chứng đau đầu chỉ nói đến Thái dương, Thiếu âm, Quyết âm, thật là sơ sài.
Quyển ba
Hiếp thống (đau mạng sườn)
Đau mạng sườn phải phân biệt bên trái hay bên phải. Có người nói bên trái là can hoả (lửa của gan) hoặc khí, bên phải là tỳ hoả hoặc đờm và thức ăn. (Ông Đan Khê thì nói bên trái thuộc huyết ứ, bên phải thuộc đờm.)
Có người nói bên trái thuộc can, bên phải là can chuyển tà khí sang phế. Tôi xem ông Trình Hạnh Hiên chữa ca đau mạng sườn bên phải kèm táo bón, phỏng theo cách Hoàng Cổ Đàm chữa đau sườn trái, dùng một quả qua lâu, cam thảo hai tiền, hồng hoa năm phân, rất thần hiệu; vì qua lâu trơn mà nhuận, dẫn xuống, chữa được cơn đau như đâm vào sườn; cam thảo làm dịu trung tiêu, nhuận chỗ khô; hồng hoa lưu thông huyết mạch; gan được mềm, phổi được nhuận, hiệu quả là chắc chắn. Như vậy thuyết can chuyển tà khí sang phế là đúng. Lại xem ông Tiết Lập Trai chữa chứng sườn phải trướng đau, thích lấy tay ấn, nói đó là can mộc khắc tỳ thổ (theo ngũ hành, gan thuộc Mộc, tỳ thuộc Thổ; Mộc khắc Thổ là gan lấn át tỳ), mà tỳ thổ không sinh được phế kim; vậy thì dù nói là tỳ hay là phế, vốn cũng chỉ là một lẽ xuyên suốt mà thôi.
Quyển ba
Phúc thống (đau bụng)
Sách thuốc nói về đau bụng: vùng trung quản (vùng thượng vị, giữa ngực và rốn) thuộc kinh Thái âm, vùng quanh rốn thuộc kinh Thiếu âm, vùng bụng dưới thuộc kinh Quyết âm. Đây là nói theo vùng mà từng kinh cai quản, nhưng không thể bám vào một lẽ mà bàn. Phàm người ăn uống bị thương tổn, trong bụng có táo thỉ (phân khô cứng), thường đau ngay vùng rốn, không cho ấn; hoặc muốn lấy tay xoa cho nó dịch chuyển thì cơn đau có vẻ dịu đi đôi chút. (Phàm xét người bị thương thực, rêu lưỡi và gốc lưỡi có màu vàng mà đục.) Sách "Thương hàn luận" của ông Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán) có câu: "Người bệnh năm sáu ngày không đi đại tiện, đau quanh rốn, bứt rứt, đau từng lúc." Có thể lấy làm chứng.
Quyển ba
Can bệnh (bệnh gan)
Những bệnh người nay gọi là đau tim, đau dạ dày, đau mạng sườn, chẳng qua đều là do can khí (khí của gan uất kết, nghịch loạn) gây ra. Chứng này có phân hư thực, đại khái thực chiếm hai phần mười, hư chiếm tám phần mười.
Anh họ tôi là Chu Sĩ Hy, năm hai mươi tuổi mắc bệnh gan, đau dạ dày, thầy thuốc dùng thuốc sơ can (làm thông khí gan) thì hết đau. Về sau cơn đau phát lại nhiều lần, uống thuốc ấy thì dứt, nhưng lần phát sau lại nặng hơn. Sau khi cưới vợ được mấy tháng, cơn đau lại phát dữ dội, thầy thuốc vẫn dùng các vị hương phụ, đậu khấu, chỉ xác…, bệnh bèn nặng thêm mà mất.
Bởi chứng này lúc mới phát nên dùng các bài như Tư thuỷ thanh can ẩm của Cao Cổ Phong, Nhất quán tiễn của Ngụy Ngọc Hoàng, thêm chút vị sơ can như sài hồ sao với máu ba ba, hương phụ chế bốn cách…, khiến thận thuỷ thấm nhuần can mộc (theo ngũ hành, thận thuộc Thuỷ, gan thuộc Mộc; nước tưới cây), khí gan được thư thái, lửa gan dần tắt thì cơn đau tự yên. Nếu chỉ chuyên dùng thuốc sơ tiết thì phần âm của gan càng hao mòn, bệnh sao khỏi được?
Tôi từng chữa bệnh đau gan cho vợ của ông học bác (chức quan coi việc học ở phủ huyện) họ Nữu tên Phúc Ly ở thôn… (thiếu chữ): mạch hư, ăn vào thì đau dịu bớt; dùng bắc sa sâm, thạch hộc, quy tu (rễ con đương quy), bạch thược, mộc qua, cam thảo, phục linh Vân Nam, sài hồ sao máu ba ba, quất hồng, hai thang thì hết đau; sau dùng bài Tiêu dao tán thêm nhân sâm, đương quy, thạch hộc, mộc qua, điều dưỡng mà khỏi.
Sách "Y quán" của Triệu Dưỡng Quỳ bị Từ Linh Thai phê phán là đúng. Nhưng xem cách ông chữa chứng mộc uất (khí gan uất kết): trước dùng Tiêu dao tán, tiếp đó dùng Lục vị địa hoàng thang thêm sài hồ, thược dược để bổ thận thuỷ, khiến thuỷ sinh được mộc; đây thật là đã mở đường cho bài Thanh thuỷ tư can ẩm của Cao Cổ Phong. (Bài Lục vị thêm quy thân, bạch thược, sài hồ, sơn chi, đại táo để chữa các chứng ở gan dạ dày; người thiếu máu thì dùng Gia vị tiêu dao tán thêm sinh địa.)
Truyền tiếp đến Ngụy Ngọc Hoàng chữa đau mạng sườn dùng Nhất quán tiễn (sa sâm, mạch đông, sinh địa, quy thân, câu kỷ, xuyên luyện tử; miệng đắng khô thì thêm hoàng liên sao rượu), Diệp Thiên Sĩ chữa đau vùng thượng vị dùng thạch quyết minh, a giao, sinh địa, câu kỷ tử, phục linh, thạch hộc, gạo tẻ trắng… để nuôi dưỡng dịch dạ dày, thì lại biến hoá mà điều chỉnh thêm, phép chữa càng thêm đầy đủ tường tận. Người học không được quên nguồn gốc từ đâu mà ra.
Ngụy Ngọc Hoàng nói: Bệnh đới trọc (khí hư, chất đục chảy ra ở đường sinh dục, tiết niệu) phần nhiều do can hoả bốc mạnh, xông lên dạ dày rồi lấn lên phổi. Phổi chủ về khí, khí yếu không phân bố ra được thành tân dịch (chất dịch nuôi cơ thể), ngược lại bị tính nóng vội của lửa thúc ép mà dồn xuống bàng quang, vốn là nơi "châu đô" (nơi chứa nước của cơ thể), mà bàng quang vốn hoạt động nhờ khí hoá (sự chuyển hoá của khí). Lại thêm can chủ việc sơ tiết (làm thông, thải ra), bàng quang lại nghe theo lệnh của can mà vận hành, nên chảy rỉ không dứt. Giả như chỉ là thấp nhiệt ở dạ dày, không có can hoả gây khó dễ, thì ở trên thành đờm, ở dưới thành tiêu chảy mà thôi.
Diệp Thiên Sĩ nói: "Can chủ sơ tiết, lấn át tạng mà nó không thắng được, nên cũng gây đi lỵ." Tôi từng chữa chứng đi lỵ, chỉ cần bình can (làm dịu gan) mà có hiệu quả. (Tôi từng theo phép này chữa người vốn có bệnh đau gan mà đi lỵ, mạch huyền (mạch căng thẳng như dây đàn), quả nhiên hiệu nghiệm.) Như vậy bệnh do gan làm chủ rất nhiều, người nắm giữ mạng sống người bệnh (tức thầy thuốc) không thể không xét.
Hà Tây Trì nói: "Trăm bệnh đều sinh ra từ uất" cùng với "mọi bệnh đều thuộc hoả" và "phong là đứng đầu trăm bệnh", ba câu này rốt cuộc chỉ là một lẽ. Bởi uất thì không có trường hợp nào không sinh bệnh hoả, mà hoả thì không có trường hợp nào không do uất. Nhưng uất mà không được thư thái thì đều là bệnh của can mộc cả. Đây lại có thể làm một bằng chứng cho việc bệnh gan nhiều.
Quyển ba
Thất tình (bảy loại cảm xúc: mừng, giận, lo, nghĩ, buồn, sợ, kinh; khi thái quá thì gây bệnh)
Thiên "Âm dương ứng tượng đại luận" trong sách "Tố vấn" nói: Buồn thắng giận, sợ thắng mừng, giận thắng nghĩ, mừng thắng lo, nghĩ thắng sợ. Đây chính là lẽ sinh khắc của ngũ hành (năm hành Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ, sinh ra và chế ngự lẫn nhau). Các bậc hiền xưa chữa bệnh, như Văn Chí làm cho vua Tề nổi giận, Hoa Nguyên Hoá (Hoa Đà) làm cho quan quận thú nổi giận, đều theo ý ấy. Ca bệnh do ông Đới Nhân (Trương Tử Hoà) và ông Đan Khê chữa lại càng nhiều.
Nhưng cũng có ca không câu nệ thuyết khắc chế. Như sách "Thiệu thị văn kiến lục" chép: Viên giám quân (quan giám sát quân đội) một châu mắc bệnh buồn rầu lo nghĩ; Hác Doãn bảo con ông rằng: "Theo phép, phải làm cho ông ấy hoảng sợ thì khỏi." Lúc ấy quan thông thủ (phó quan coi châu) là ngự sử Lý Tống Khanh rất nghiêm khắc, là người viên giám quân vốn sợ. Hác Doãn cùng người con đến xin Lý Tống Khanh giúp; Lý gọi đến tra hỏi một phen, trách mắng lỗi lầm, viên giám quân sợ hãi run rẩy đi ra, bệnh bèn khỏi. Đó là sợ thắng lo.
Sách "Trâm vân lâu tạp ký" chép: Ông Lý Đại Gián ở Lộc Ấp, đời đời làm nhà nông, thi đỗ khoa thi hương; người cha vì mừng quá mà cười thành tiếng không dứt. Đến khi ông đỗ tiến sĩ thì người cha càng cười nhiều hơn. Qua mười năm, ông được thăng làm quan gián nghị (quan chuyên can ngăn vua), thì bệnh cười của người cha thành bệnh khó chữa, cười suốt ngày đêm không thôi. Một vị quan ở Thái y viện bảo người nhà nói dối người cha rằng: "Quan Đại Gián đã mất rồi." Người cha đau đớn ngất đi suýt chết, như vậy suốt mười ngày, bệnh dần khỏi. Lại giả làm thư từ trạm dịch báo tin rằng: "Quan Đại Gián được Triệu đại phu… (thiếu chữ) chữa, đã tắt thở mà sống lại." Người cha nhờ buồn mà chứng cười từ đó không bao giờ phát lại nữa. Đó là buồn thắng mừng.
Bởi lẽ, "y" (thầy thuốc) là ở "ý" (sự lĩnh hội); nếu nắm được ý thì không cần câu nệ phép tắc; ấy là điều gọi là "biến hoá thần diệu mà sáng tỏ được, là tuỳ ở con người".
Quyển ba
Bất mị (mất ngủ)
Hàn Phi Hà nói hoàng liên và nhục quế có thể giao thông tâm và thận ngay tức khắc (theo đông y, tim thuộc Hoả ở trên, thận thuộc Thuỷ ở dưới, hai bên phải giao hoà thì ngủ yên; "tâm thận bất giao" là một nguyên nhân mất ngủ). Ông tú tài Mao Thận Phu (tên Nguyên Huân) ở Chấn Trạch từng dùng cách này và có hiệu quả.
Một người hơn bốn mươi tuổi, vì bốn đứa con liên tiếp mắc sởi đậu, vất vả trăm ngày; qua tiết Tiểu thử (tiết khí đầu tháng bảy dương lịch, bắt đầu nóng), bỗng nhiên mất ngủ, hễ chợp mắt thì kinh sợ vô cùng, như rơi xuống, như tuột ra, kêu la không yên, lúc buồn khóc lúc cười. Ông Mao xem bệnh, nói do vệ khí (khí bảo vệ, ban ngày đi ở phần dương, ban đêm vào phần âm thì mới ngủ được) đi ở phần dương mà không vào được phần âm, đó là chứng tâm thận bất giao. Ông dùng bắc sa sâm, sinh địa, mạch đông, đương quy, viễn chí, cam thảo nướng, bạch thược, phục thần, hoàng liên Tứ Xuyên hai phân, nhục quế một phân; dùng nước cam lan (lấy nước sông chảy dài, múc lên dội xuống một vạn lần gọi là nước cam lan) nấu trước một lạng thuật mễ (kê nếp), bỏ bã, lấy nước ấy sắc thuốc, uống vào khỏi hẳn. Ông Mao ở trấn Lê Lý, đọc sách ba mươi năm, đến tuổi trung niên mới hành nghề thuốc, nổi danh một thời.
Sách "Bạt tuý y án" của Uông Xuân Phố cũng có ca dùng hoàng liên, nhục quế chữa mất ngủ. Ông Đinh Tuấn Văn mỗi ngày sau giờ Thân (khoảng 3–5 giờ chiều) thì phát sốt, hơi khát, trong ngực tim đập rộn như bị nện, đến tối thì sinh bứt rứt khó chịu, muốn chửi, muốn khóc, ngày đêm không ngủ được, các thuốc đều không hiệu, kéo dài hơn một năm. Ông Uông xem mạch, thấy mạch bộ thốn tay trái (vị trí bắt mạch thứ nhất ở cổ tay, ứng với tim) phù hồng (nổi ở nông, to và mạnh), hai bộ xích (vị trí bắt mạch thứ ba, ứng với thận) trầm tế (chìm và nhỏ), biết là âm hao dương thịnh.
Ông phỏng theo bài Thuật mễ bán hạ thang trong sách "Linh khu", sắc đúng phép; ngoài ra dùng nhục quế ba tiền, sắc riêng để nguội, hoàng liên ba tiền, sắc riêng, nhân lúc còn nóng hoà chung vào thuốc, cho uống ấm từ từ, từ giờ Mùi (1–3 giờ chiều) đến hết giờ Tuất (7–9 giờ tối) thì uống hết thuốc. Đêm ấy liền ngủ say, hôm sau đến giờ Tỵ (9–11 giờ sáng) mới tỉnh. Tiếp đó dùng Thiên vương bổ tâm đan, thêm nhục quế, câu kỷ, lộc giao (keo sừng hươu), quy giao (keo mai rùa)… làm viên, điều dưỡng mà khỏi hẳn.
Tôi tình cờ mua được ở hiệu sách của Thẩm Vũ Phổ tại thành Hàng Châu một cuốn "Y học bí chỉ", có ghi một ca chữa mất ngủ rằng: "Tôi từng chữa một người mất ngủ, đã thử khắp các thuốc bổ cả tâm lẫn thận mà không hiệu. Xem mạch, biết là âm dương không hoà, hai khí không giao nhau, bèn dùng bán hạ ba tiền, hạ khô thảo ba tiền, sắc đặc cho uống, liền ngủ yên; sau lại cho uống các thuốc bổ tâm mà khỏi." Bởi bán hạ nhờ khí âm mà sinh (mọc vào giữa mùa hạ, lúc âm khí bắt đầu sinh), hạ khô thảo nhờ khí chí dương mà lớn (khô héo vào giữa mùa hạ, lúc dương khí cực thịnh), đó là chỗ kỳ diệu của sự phối hợp âm dương. Sách là bản chép tay, đề "Tây Khê cư sĩ soạn", không biết là người ở đâu; ghi lại đây để chờ khảo cứu.
Chứng mất ngủ do lo nghĩ làm hại tỳ, do việc bề bộn làm nhọc lòng, thì không thể chỉ trông vào thuốc men mà chữa được. Sách "Lão lão hằng ngôn" nói mất ngủ có hai phép "thao" (nắm giữ) và "túng" (buông thả). Phép thao là như chú tâm tưởng nghĩ lên đỉnh đầu, lặng lẽ đếm hơi thở qua mũi, nhìn ngược vào đan điền (vùng dưới rốn, nơi theo thuật dưỡng sinh là chỗ tụ khí)…, khiến tâm có chỗ bám vào mà không tán loạn chạy khắp nơi, thì có thể ngủ được. Phép túng là mặc cho tâm thả trôi suy nghĩ vào chốn mênh mang xa xăm không chút dấu vết, cũng có thể dần dần đi vào cõi mơ màng.
Tôi cho rằng trong hai phép, phép túng càng hay. Bởi nắm giữ thì tâm vẫn còn gượng gạo, chưa đạt đến cái thú điềm tĩnh vui vẻ trọn vẹn, không bằng buông thả cho tự do thong dong. Chỉ e hơi dính vào vọng tưởng thì khó thành công, nên tốt nhất là gửi phép thao vào trong phép túng.
Thầy tôi là tiên sinh Thẩm Lộc Bình (tên Chước) người Quy An, khi làm chức giáo thụ (quan coi việc học ở phủ) Thai Châu, vì chấm đọc văn bài nhiều mà mệt nhọc, mắc chứng chính xung (tim đập hồi hộp, bồn chồn không yên) và mất ngủ. Có người truyền cho một cách rằng: "Mỗi đêm sau khi nằm xuống gối, liền thu tâm lại, đừng nảy tạp niệm, chỉ thả suy nghĩ dạo chơi những nơi non nước đẹp mình từng qua, mặc ý đi mãi, định được thì tĩnh được; lâu dần tâm sẽ đi vào chốn xa vắng mịt mùng, chẳng mong ngủ mà tự ngủ." Ông làm theo cách ấy thì có hiệu quả; đó là người nắm được chỗ cốt yếu của phép túng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video