Quyển bốn
Thổ huyết (máu trào ra đường miệng, do nôn hoặc khạc)
Ngô Cầu chữa cho một thiếu niên bị thổ huyết, máu ra như suối trào. Dùng các thứ thuốc đều không công hiệu, người suy kiệt gầy mòn, bệnh nguy kịch. Ông bèn lấy chính máu người bệnh đã nôn ra, đựng trong đồ sành, đợi đông lại thì cho vào chảo sao đến khi máu thành màu đen. Đổ ra giấy, đặt xuống đất để trừ hỏa độc (cái nóng độc còn lưu lại sau khi sao trên lửa), rồi nghiền mịn thành bột. Mỗi lần uống năm phân (phân: đơn vị cân cổ, khoảng 0,37 gam), chiêu bằng nước sắc mạch môn đông (vị thuốc là củ cây tóc tiên, tính mát, bổ phần âm). Uống hai ba lần thì máu cầm hẳn. Đây là phép "lấy máu dẫn máu trở về chỗ cũ".
Tôi xét: người gần đây truyền một phương chữa thổ huyết phát đột ngột: dùng bông tơ thấm máu đã nôn ra, sấy trên lửa cho cháy thành than mà vẫn giữ tính thuốc (gọi là "tồn tính": đốt thành than nhưng không để thành tro), nghiền bột uống, rất hiệu nghiệm. Nay xem án của Ngô Cầu thì phép này không chỉ dùng cho bệnh mới phát.
Trong sách thuốc, chữa thổ huyết có chỗ dùng thuốc khổ hàn (vị đắng, tính lạnh, dùng để làm mát, hạ nhiệt), có chỗ lại răn không được dùng khổ hàn. Xem án chữa bệnh của Cố Hiểu Lan thì nắm được điểm cốt yếu.
Án ấy viết: Vợ họ Từ thổ huyết như dốc chậu, mấy ngày không dứt, mắt nhắm, tinh thần mê man, mặt đỏ, chân tay rã rời, thở thô, khó nằm, nguy như trứng xếp chồng (có thể đổ vỡ bất cứ lúc nào). Mạch bên trái trầm (mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy), bên phải hồng (mạch to, mạnh, cuồn cuộn như sóng); ấn mạnh xuống, may mà mạch vẫn còn gốc (ở tầng sâu vẫn còn lực, tức sinh khí chưa tuyệt). Đây là do uất hỏa (cái nóng sinh ra vì khí bị dồn nén lâu ngày) hun đốt phế vị (phổi và dạ dày) đã lâu, lại thêm thử nhiệt (khí nóng mùa hè) ép từ ngoài vào, làm tổn thương dương lạc (các mạch máu nhỏ ở phần trên và phần ngoài cơ thể; khi bị tổn thương thì máu trào ra miệng mũi), khiến huyết hải (biển chứa máu của cơ thể, tức mạch Xung) tràn ra không dứt, nguy trong khoảnh khắc. Các thuốc đã dùng đều khổ hàn, vì thế uống vào liền nôn. Nay mượn ý bài Bát trấp ẩm (bài thuốc dùng tám thứ nước ép), mong vị ngọt tính mát của nó vào được dạ dày, làm mát phần trên; đợi máu cầm rồi sẽ bàn cách chữa tiếp.
Dùng nước mía, nước ngó sen, nước rễ lau mỗi thứ một chén rượu; nước bạch quả hai thìa; nước củ cải trắng nửa chén rượu; nước lê một chén rượu; nước dưa hấu một chén rượu để sống mà hòa vào sau; nước lá sen tươi ba thìa. Bảy thứ nước trộn đều, chưng cách thủy cho nóng, rồi hòa nước dưa hấu vào, cho uống từ từ, liên tục không ngớt. Uống xong, đêm ấy ngủ được, máu cầm, tinh thần tỉnh táo. Chỉ còn mệt mỏi, biếng nói, thoi thóp. Mạch tuy hơi bình hơn, nhưng bên phải càng phù đại vô lực (nổi lên, to mà không có sức). Đó là do mất máu quá nhiều, sắp có nguy cơ hư thoát (khí huyết suy kiệt đến mức thoát ra ngoài, có thể lịm đi mà chết). Kinh (sách Nội kinh) nói: "Người mất máu thì phải bổ khí." Nên theo đó mà dùng: nhân sâm bảy phân trộn với nước thu thạch (vị thuốc chế từ nước tiểu, vị mặn, tính mát); hoàng kỳ bảy phân tẩm nước hoàng cầm, nướng cho đen; quy thân (phần thân rễ đương quy) một đồng cân (đơn vị cân cổ, bằng mười phân, khoảng 3,7 gam), sao đen; hoài sơn dược (củ mài vùng Hoài Khánh) một đồng cân rưỡi; phục linh ba đồng cân; đại mạch đông một đồng cân rưỡi, bỏ lõi; bắc ngũ vị (ngũ vị tử phương bắc) đồ chín, bảy hạt. Sắc xong hòa vào nước mía, nước lê, nước ngó sen. Uống xong thì ăn được, tinh thần khỏe lại, rồi khỏi hẳn.
Học trò hỏi: "Chứng huyết mạo (máu trào ngược lên miệng mũi), các nhà (?) đều dùng khổ hàn để dập xuống, nay thầy dùng cam hàn (vị ngọt, tính mát) mà có hiệu quả, là vì sao?" Đáp: Đan Khê (Chu Đan Khê, danh y đời Nguyên) nói: "Hư hỏa (cái nóng sinh ra do cơ thể suy yếu, âm huyết thiếu, chứ không phải nhiệt thật) thì nên bổ." Người đàn bà này góa bụa nhiều năm, lo nghĩ dồn nén, tâm và tỳ (tim và cơ quan tiêu hóa theo Đông y) tổn thương đã lâu, lại thêm khí nóng mùa hè hun từ ngoài vào, nên máu ở dạ dày tràn ra nhiều. Thuốc khổ hàn vừa đến miệng đã nôn, đủ biết là hư hỏa, cho nên dùng thuốc cam hàn thì máu cầm. Nếu quả là thực nhiệt (nhiệt thật, tà nhiệt mạnh mà cơ thể còn khỏe) xông ngược lên, thì Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán) đã có phép dùng đại hoàng. Còn mất máu thì bổ khí, Đông Viên (Lý Đông Viên, danh y đời Kim) vốn có phép Độc sâm thang (thang chỉ dùng một vị nhân sâm). Không thể cố chấp một cách.
Xem đây thì biết: thổ huyết do thực hỏa (nhiệt thật) vốn nên dùng khổ hàn, nhưng ngoài thực hỏa ra thì đều không nên dùng khổ hàn. Người nay thổ huyết phần nhiều kèm theo hư nhược, vậy mà thầy thuốc hễ ra tay là dùng khổ hàn, thảo nào ít người khỏi. Thổ huyết phải kiêng khổ hàn, còn có án khác có thể noi theo.
Ngô Phu Tiên chữa cho con gái họ Hà bị thổ huyết kèm ho, ăn kém, phân lỏng. Sáu bộ mạch (mạch ở ba vị trí trên cổ tay của cả hai tay) đều thực (mạch có lực), bên trái càng rõ. Thầy thuốc trước dùng Tứ vật thang (bài bổ huyết gồm bốn vị: đương quy, xuyên khung, bạch thược, thục địa) thêm hoàng cầm, tri mẫu. Ngô nói: quy và khung vị cay, tính chạy tản ra, thổ huyết không nên dùng; cầm và tri đắng lạnh hại tỳ, phải cấm dùng. Ông bèn cho dùng ý dĩ, ngọc trúc, bạch thược, câu kỷ, mạch đông, sa sâm, xuyên đoạn, kiến liên (hạt sen Phúc Kiến), bách hợp. Uống hai mươi thang thì mạch hơi dịu lại, năm mươi thang thì khỏi. Phương này chữa ho và thổ huyết do âm hư (phần âm của cơ thể như máu, dịch bị thiếu, sinh nóng bên trong) là tốt nhất, nhưng phải uống mấy chục thang mới thấy hiệu quả. Há chẳng phải "vương đạo không có công nhanh" sao? (Lối chữa ôn hòa, chính đạo, ví như phép trị nước của bậc vua hiền, không cầu hiệu quả trước mắt.)
Lại sách "Y cấu" của Trình Thức chép: chữa con trai họ Lý thổ huyết, thở gấp, ho, phù thũng, chân yếu không đi được. Bắt mạch thấy phù sáp (nổi và rít, không trơn tru) mà hơi nhanh. Đây là do phòng sự (sinh hoạt vợ chồng quá độ) gây nên. Dùng phục linh, bạch thược, ý dĩ, mộc qua, đan bì, khiếm thực, ngưu tất, bối mẫu, bách hợp, cam thảo. Uống hơn mười thang, thở gấp hơi yên, phù giảm, máu cầm. Bài trước thêm bạch truật, uống hơn hai mươi thang thì khỏi. Bệnh này nếu dùng thuốc mát để cầm máu thì phù và suyễn ắt nặng thêm; nếu dùng thuốc ấm để chữa phù suyễn thì thổ huyết ắt dữ hơn; tóm lại đều không qua khỏi. Chỉ vì trong lối chữa bình đạm có gửi phép khéo nên người bệnh mới sống được. Người chữa thổ huyết biết điều này thì may ra không bị thuốc làm hại.
Sách thuốc thường nói đồng tiện (nước tiểu trẻ con) chữa thổ huyết thần hiệu, nhưng phải chọn đứa trẻ khỏe mạnh, không ăn đồ tanh dơ. Người có của còn có thể mua tìm, người nghèo lấy đâu ra? Có truyền một phương: đan sâm đồ chín trong nồi cơm, hãm nước uống thay trà hằng ngày, rất hiệu nghiệm.
Quyển bốn
Các chứng chảy máu
Cơ nục (máu rỉ ra từ lỗ chân lông trên da) chính là chứng "huyết hãn" (mồ hôi máu) trong sách Nội kinh. Xưa không có phương nào đã được kiểm nghiệm, gần đây trong sách phương và y án có phương rất hiệu nghiệm, chép lại để dùng khi cần.
Sách "Tiện dị kinh nghiệm tập" của Mao Đạt Khả viết: Một người có lỗ chân lông ở cánh tay trái to như lỗ kim, máu đột nhiên bắn ra, dồn được chừng một chậu rửa mặt, ngày đêm chảy mãi, mặt trắng bệch, hơi thở yếu. Tôi dùng vảy tê tê (xuyên sơn giáp) sao, nghiền thành bột mịn, đắp lên, phủ khăn buộc chặt thì cầm ngay; tiếp cho uống vài thang Bổ huyết thang thì khỏi. Sau tôi chữa cho một lão nông có một lỗ như lỗ kim trên bìu dái, máu chảy đầy cả chậu rửa chân, các thuốc không hiệu, ông ta tự cho là ắt chết. Tôi dùng phép trên, khỏi ngay. Thật là thần phương.
Sách "Ngô môn trị nghiệm lục" của Cố Hiểu Lan viết: Ông Dương, bạn đồng sự của tôi, bỗng chảy máu không dứt ở chân tóc sau gáy. Mọi người đều hoảng sợ. Tôi biết đó là cơ nục, bảo dùng riêng một vị hoàng cầm ngâm nước bôi lên, khỏi ngay, về sau không tái phát. Lại thấy hai ca chảy máu ở trước ngực và giữa lưng, cũng chữa bằng phép ấy, hiệu nghiệm ngay. Phương này do bạn tôi là Phạm Đổng Thư truyền để chữa chảy máu sống mũi, đem chữa chỗ khác cũng hiệu nghiệm. Vậy mà sách "Chuẩn thằng" (Chứng trị chuẩn thằng) chưa nhắc tới, đủ thấy viết sách khó thay.
Vợ của bộ tào (quan viên làm việc ở các bộ trong triều) Hứa Tân Mộc từ nhỏ mắc chứng tị nục (chảy máu cam). Sau khi lấy chồng, năm nào cũng phát. Nặng thì máu tràn ra cả tai, mắt, miệng, mũi, đến khi ra nước màu vàng nhạt mới thôi. Mọi cách chữa ngoài, chữa trong đều đã thử qua. Mỗi lần phát, trước tiên trán nóng lên, hơi thở trong mũi cũng rất nóng. Gần hai mươi năm nay, hễ thấy mũi nóng, Tân Mộc liền cho uống bài Thanh táo cứu phế thang của Dụ Gia Ngôn (danh y cuối đời Minh, đầu đời Thanh). Sau hai ba thang thì nóng trong mũi lui, không chảy máu; nếu cho uống hơi muộn thì cũng chỉ thấy hơi đỏ chút ít. Vì phương này chuyên (?) làm mát nhiệt ở phổi và dạ dày. Chỉ có nhân sâm thì đổi dùng tây dương sâm (sâm Mỹ), hoặc thêm sinh địa tươi; khi thế bệnh đã ổn định thì dùng sinh địa khô. Họ Dụ tự nói phương này không dùng một vị đắng nào, vì sợ vị đắng theo hỏa mà hóa thành khô ráo. Đó là chỗ tuyệt diệu khi lập phương, thầy thuốc không được tùy tiện thêm vào.
Quyển bốn
Mồ hôi
Sách thuốc đều nói tự hãn (mồ hôi tự ra lúc thức, không do vận động) thuộc dương hư (dương khí, tức sức ấm và sức che chở bên ngoài của cơ thể, bị suy), còn đạo hãn (mồ hôi trộm, ra khi ngủ, tỉnh dậy thì ngừng) thuộc âm hư. Tôi xét: sách "Y biển" của Hà Tây Trì viết: bệnh thương hàn (bệnh do cảm lạnh từ ngoài vào) lúc đầu không có mồ hôi, sau truyền vào kinh dương minh (một trong sáu giai đoạn của bệnh, khi nhiệt thịnh ở bên trong) thì tự ra mồ hôi; lẽ nào trước thì biểu (phần ngoài cơ thể) thực, sau thì biểu hư sao? Lại viết: người ta khi thức thì khí đi ở phần dương (?), khi ngủ thì khí đi ở phần âm. Nếu người ấy dương khí ở phần ngoài bị hư, gặp lúc ngủ khí đi vào trong, thì phần ngoài càng mất sự che chở mà càng thưa hở. Dẫu hỏa bên trong không thịnh, nhưng dương khí tụ ở trong, chạm với chút hỏa nhỏ mà phát lên, thì cũng ắt ra mồ hôi. Như vậy, tự hãn không chỉ thuộc dương hư, đạo hãn không chỉ thuộc âm hư.
Quyển bốn
Đản (chứng vàng da)
Tham quân (chức quan phụ tá, giúp việc tham mưu) Dương Tiêu Ẩn, tên Chấn Phiên, người Thường Châu, giỏi thơ, giỏi vẽ, lại hiểu y học. Ông truyền một phương chữa bệnh hoàng đản (vàng da): dùng mấy con cá diếc, cắt lấy đuôi, dán vào tay rồi áp chà lên người bệnh, tay cũng nhuộm màu vàng (?). Chữa theo cách này, từ sáng đến tối dán đuôi cá mấy lần, nước vàng chảy hết thì khỏi. Ông từng tận mắt thấy hiệu quả. Ông lại nói: có loại cỏ tên Tịnh đế san hô, lá giống lá quế, cao chưa tới một thước, mỗi cây mùa đông kết hai quả, màu đỏ như quả nam thiên trúc, lấy quả sắc uống… (?)
Quyển bốn
Thũng (chứng phù, sưng)
Quan sát (chức quan trông coi một đạo, gồm nhiều phủ) Hứa San Lâm, tên … (?), người Hải Ninh, tinh thông y lý. Khi ông làm quan ở châu Bình Độ, có người họ Vương, quê Sơn Âm, là thân thích của mạc hữu (người giúp việc văn thư, mưu sĩ riêng của quan) họ Đỗ. Khoảng cuối hè đầu thu, người này bỗng sưng từ đỉnh đầu đến gót chân, to gấp đôi ngày thường, thở suyễn, khản tiếng, đại tiểu tiện không thông, nguy trong sớm tối, bèn nhờ quan sát chẩn trị. Ông bảo dùng sinh hoàng kỳ bốn lạng (lạng: đơn vị cân cổ, bằng mười đồng cân, khoảng 37 gam) và gạo nếp một chén rượu, sắc lấy một bát lớn, dùng thìa nhỏ nhấp dần. Uống được chừng một chén thì suyễn hơi yên, liền trong khoảng một giờ uống hết. Lát sau tiểu tiện thông nhiều, phải thay bô ba lần, sưng cũng theo đó mà xẹp, chỉ có mu bàn chân xẹp chưa được nửa. Từ đó vẫn uống phương này, lượng hoàng kỳ giảm dần từ bốn lạng xuống một lạng, vừa uống vừa giảm, thêm các vị trừ thấp (thấp: khí ẩm ứ đọng trong cơ thể) và điều hòa dạ dày. Hai tháng thì hồi phục, riêng mu bàn chân còn một mảng to bằng đồng tiền chưa xẹp. Sợ năm sau tái phát, ông cố khuyên người ấy về quê.
Đến kỳ, quả nhiên người ấy lại mắc bệnh cũ, mời thầy thuốc ở thành Thiệu Hưng chữa. Thầy ấy chê bai bài thuốc trước kịch liệt, cho rằng không chết là may lắm, bèn dùng thuốc trừ thấp mạnh. Uống mười mấy thang thì tắt thở. Hôm sau, lúc sắp đậy nắp quan tài, người vợ thấy hai mắt người chết hơi động, gọi mọi người tới vây xem, thấy mắt động liền mấy lần. Thử lấy nước cơm (?) đổ vào để cứu, đổ đến đầy miệng mà không trôi xuống. Một lát mắt bỗng mở ra, nước cơm đều trôi xuống họng, từ đó liền nói được. Người ấy uống hoàng kỳ đến mấy cân, ngay cả chỗ sưng ở mu bàn chân cũng xẹp hết mà khỏi.
Em của quan sát là bộ tào Hứa Tân Mộc, tên My, nói phương này đã chữa nghiệm cho nhiều người. Trước đó, chị dâu họ Ngô bị thai chết trong bụng, toàn thân sưng trướng, thở suyễn, người cứng đờ, nguy trong khoảnh khắc. Anh tôi lục khắp y án của các danh y, tìm được phương này, cho uống theo đúng cách, liền thông tiện, hết sưng, rồi sinh ngay. Vì là mùa hè, thai chết đã rữa thành mười mấy mảnh, lần lượt ra hết, không chút đau đớn. Sau ở Bình Độ có người thiếp họ Cố bị phù trướng, sẩy thai, uống phương này vài thang thì khỏi. Tiếp đó lại chữa khỏi thêm mấy người, ông Vương còn ở sau nữa. Bởi hoàng kỳ làm vững phần biểu; biểu hư thì nước tụ ở dưới da, giữa da và lớp màng bên trong, mà thành sưng trướng. Được hoàng kỳ khai thông đường dẫn, nước bị đuổi đi, trướng tự tiêu.
Quyển bốn
Tiêu (chứng tiêu khát)
Chữa chứng tiêu khát (khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, người gầy mòn, gần với bệnh tiểu đường) thường dùng thuốc mát. Nhưng xem Tôn Văn Viên chữa một ca tiêu khát: nước tiểu trong mà nhiều, có vị ngọt, mạch tế sác (nhỏ và nhanh). Ông dùng Thận khí hoàn (thuốc viên bổ thận khí) thêm quế tâm, ngũ vị tử, cao sừng hươu, ích trí nhân, uống mà khỏi. Lục Dưỡng Ngu chữa một ca tiêu khát: người bệnh thích uống nóng, ghét đồ mát, đại tiện bí, tiểu tiện rất nhiều, ban đêm càng nhiều; mạch ấn nhẹ thì nhanh, to mà hư, ấn sâu càng không có lực. Ông dùng Bát vị hoàn thêm ích trí nhân, lấy cao nhân sâm làm hồ để viên thuốc, uống mà khỏi. Phép ấy gốc ở sách "Kim quỹ" (Kim quỹ yếu lược của Trương Trọng Cảnh): do hỏa hư (dương hỏa của thận suy) không thể hóa nước, cho nên uống một đấu thì tiểu cũng ra một đấu. Phàm thấy khát mà nước uống vào không tiêu, tiểu nhiều, thì nên đối chiếu cả mạch lẫn chứng, rồi dùng phép này mà chữa.
Quyển bốn
Thương thực (bệnh do ăn uống quá độ, thức ăn tích lại không tiêu)
Chứng trúng thực (đột ngột ngất lịm do thức ăn chặn lại) thường có dáng giống trúng phong (đột quỵ); nếu không hỏi kỹ nguyên nhân thì khó chữa được. Sách "Minh y tạp trước" có một án đáng noi theo, chép ra đây. Một người tráng niên bỗng mắc bệnh cấp như trúng phong: miệng không nói được, mắt không nhận ra người, tay chân không nhấc lên được. Người nhà vội cho uống Tô hợp hương hoàn nhưng không hiệu. Tôi tình cờ đi qua nghe biết, bèn hỏi nguyên do. Họ đáp: vừa rồi tiếp khách, ăn uống xong thì bỗng mắc chứng này. Tôi liền bảo sắc nước gừng sống pha muối nhạt, cho uống nhiều rồi móc họng cho nôn. Người bệnh nôn ra mấy bát thức ăn, sau uống thang bạch truật, trần bì, bán hạ, mạch nha thì khỏi.
Một thân sĩ ở Hồ Châu, già mà quắc thước, ăn khỏe gấp người thường. Tháng nóng, có người biếu cỗ thịnh soạn, ông khoái chí ăn thêm. Hôm sau thịt heo hấp đã đổi mùi, tiếc không nỡ bỏ, ông lại ăn no nê, rồi mắc "bệnh cá sông" (tức chứng tiêu chảy, kiết lỵ; cách gọi lấy từ sách Tả truyện) mà chết. Xem đây biết người già dù dạ dày khỏe cũng không nên cậy, lại thấy việc thánh nhân (Khổng Tử) không ăn thịt ôi thật là đạo dưỡng sinh.
Lúc còn trẻ khỏe, tôi ăn cơm xong viết chữ ngay mà chưa từng bị đầy bụng khó tiêu. Từ giữa đời trở đi thì mắc phải chứng này. Năm Đinh Tỵ, tôi mượn được mấy bộ sách quý, hẹn ngày phải trả, nên ăn xong liền chép (?), bị đầy bụng. Uống Bảo hòa hoàn và tro gạo v.v. không hiệu; dùng Nhuận tự hoàn của họ Lục (đại hoàng một lạng ngâm rượu, phơi khô, đồ nửa chín; bán hạ chế, tiền hồ, thịt sơn tra, thiên hoa phấn, trần bì, bạch truật, chỉ thực, binh lang, mỗi thứ một đồng cân hai phân năm ly (ly: một phần mười của phân); mỗi vị đều phải sao sơ hoặc phơi khô rồi tán bột, lấy nước gừng đánh với thần khúc làm hồ, viên to bằng hạt ngô đồng) mới khỏi. Từ đó ăn xong không dám viết chữ. (Lúc tôi uống Nhuận tự hoàn, vừa gặp Trần Tải Am đến. Tôi kể bệnh, hỏi nên dùng thuốc gì. Tải Am nói: "Nhuận tự hoàn trong sách 'Tam thế y nghiệm' là chắc chắn nhất, linh nghiệm nhất." Tôi nói: "Ý tôi cũng vậy, đã uống chừng hai đồng cân rồi." Tải Am nói: "Không sao, uống thêm một lần nữa." Làm theo lời ông, đại tiện liền thông.)
Người bị thương thực thường phát sốt, khát nước, giống bệnh ngoại cảm (bệnh do cảm phải khí trời từ bên ngoài). Cách phân biệt: lấy hai đồng cân bì tiêu (mang tiêu thô, một loại muối khoáng), gói chặt bằng giấy (giấy phải dày), buộc đặt lên vùng thượng vị (chỗ dạ dày, dưới ức trên rốn), nằm yên mấy khắc (khắc: đơn vị thời gian cổ, khoảng mười lăm phút), rồi mở giấy ra xem. Nếu bì tiêu ướt thì đúng là thương thực. Thương nhẹ thì cách này cũng làm tiêu được; thương nặng thì bì tiêu càng ướt nhiều, khi ấy uống thuốc tiêu thực là được.
Quyển bốn
Tà túy (bệnh do ma quỷ, khí tà ám hại theo quan niệm xưa)
Mậu tài (tức tú tài, người đã đỗ khoa thi cấp huyện) Trần Phúc Niên ở Hàng Châu, dáng người to béo, khí lực vốn khỏe. Một hôm, anh ra chợ mua thuốc cho cha, bỗng ngã gục trước cửa hiệu thuốc. Chủ hiệu thuê kiệu đưa về. Thầy thuốc cứu chữa không hiệu, miệng mũi ra máu, chưa đầy nửa ngày thì chết, tuổi mới ba mươi. Xét: sách "Bạo chứng tri yếu" của Thẩm Tòng Tiên (tên Dã) viết: phàm người gặp xác chết, đi đám tang, dạo chơi chùa miếu cổ, vào nhà không người ở, hoặc đến đàn tràng tế trời đất quỷ thần, về nhà bỗng ngất lịm, mặt đỏ, không nói được, thì gọi là quỷ chú, tức là trúng túy (bị tà ám). Cho uống thuốc là chết. Nên xoay người bệnh cho đầu hướng về phía đông, để chủ nhà quay mặt về phía bắc đốt hương lạy, rồi làm phép xông giấm nóng vào mũi (hắt giấm lên than hoặc sắt nung đỏ cho bốc hơi), thì có thể tỉnh lại; nếu không thì bảy khiếu (hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi và miệng) phun máu mà chết. Nghe nói hôm ấy anh Trần từng đến nhà người ta viếng tang; bệnh anh mắc phải há chẳng phải chính là chứng này? Người làm nghề thuốc gặp chứng như vậy, chớ khinh suất cho thuốc.
Sách "Tử bất ngữ" của Viên Tùy Viên (tức Viên Mai) nói sách "Đông y bảo giám" có phép trị hồ ly (ma cáo) mà không chép phương. Xét: trong mục "Tà túy" của sách ấy có Tịch tà đan: thương truật, đương quy mỗi thứ một lạng; đào nô (quả đào khô héo còn trên cây) năm đồng cân; hùng hoàng, chu sa mỗi thứ ba đồng cân; ngưu hoàng, xạ hương mỗi thứ một đồng cân. Tán bột, dùng hồ rượu làm viên to bằng quả nhãn, lấy vàng lá bọc ngoài. Mỗi lần một viên, lúc sắp ngủ hòa với nước sắc mộc hương mà uống, thì các thứ tà không dám đến gần. Lại lấy túi đỏ đựng năm bảy viên treo trong màn giường thì càng hay. Điều Tùy Viên nói có lẽ chính là phương này chăng? (Phương này được Trình Hạnh Hiên chép vào sách "Y thuật", không có ngưu hoàng mà có cam thảo, xích phục linh thì đổi dùng phục… (?))
Quyển bốn
Lệ (bệnh hủi, tức phong cùi)
Lệ tức là đại phong (bệnh phong hủi), cũng viết là "lại". Sách Luận ngữ chép: "Bá Ngưu (học trò Khổng Tử) có bệnh." Lời chú nói: các bậc nho xưa cho đó là bệnh hủi. Sách "Tứ thư thặng ngôn" của Mao Tây Hà viết: lời chú nói Bá Ngưu có ác tật (bệnh hiểm nghèo). Xét: xưa gọi ác tật là bệnh hủi. Sách Lễ có câu "đàn bà có ác tật" (thì bị bỏ), lời chú nói là vì bị hủi. Cho nên sách Hàn thi giải bài thơ "Phù dĩ" (?) trong Kinh Thi, cho rằng đó là lời người vợ nước Thái thương chồng mắc ác tật, tuy chồng bị hủi mà không nỡ dứt bỏ. Lưu Hiếu Tiêu viết "Biện mệnh luận" có câu "hát bài Phù dĩ", chính là chỉ việc ấy. Lại sách Hoài Nam Tử nói: Bá Ngưu bị hủi. Lại nói cỏ phù dĩ có thể chữa hủi, thấy chép trong "Liệt Tử chú".
Tôi xét: phù dĩ tức là xa tiền (cây mã đề). Sách Bản thảo không ghi công dụng chữa hủi của nó. Sách "Giải vi nguyên tẩu" của Thẩm Chi Vấn đời Minh chuyên chữa lệ phong, phương thuốc rất nhiều, mà phương dùng xa tiền thì cực ít. Các thuốc thường dùng là đại phong tử, thương nhĩ tử, bì ma tử (hạt thầu dầu), … thảo (?), cam sâm, hoa xà, v.v.
Sách "Nghiệm phương tân biên" của Bào Vân Thiều chép phương Bạch hoa xà hoàn chữa phong cùi, kể rằng: Kinh thượng xá (thượng xá: học trò trường Quốc tử giám) ở Đan Dương mắc bệnh phong cùi, một nhà sư chữa khỏi. Ông đem mấy trăm lạng bạc cầu phương, sư không chịu truyền. Người khách dạy học ở nhà ông là họ Viên dòm thấy sư giấu phương trong cổ áo nạp (áo thầy tu), nhân lúc sư say chép trộm được. Người dùng phương này phần nhiều hiệu nghiệm. Việc này giống chuyện Tiêu Dực lừa lấy bản Lan Đình (đời Đường, Tiêu Dực phụng mệnh vua dùng mẹo lấy bức thiếp chữ Lan Đình của Vương Hy Chi từ tay nhà sư Biện Tài), đều lấy rượu làm mồi.
Phương dùng: bạch hoa xà một con, ô tiêu xà một con (đều bỏ đầu đuôi, dùng sống), phòng phong, xác ve (dùng giày cỏ đập vụn, bỏ đất cát), sinh địa, xuyên khung, khổ sâm, câu kỷ, hoa hòe, kim ngân hoa (các vị trên mỗi thứ hai lạng); bạch tật lê, toàn yết (con bọ cạp, ngâm giấm một ngày cho hết vị muối), bắc tế tân, mạn kinh tử, uy linh tiên, hà thủ ô, hồ ma nhân (hạt vừng, sao thơm), kim mao cẩu tích, xuyên ngưu tất, ô dược, thiên hoa phấn, xuyên liên (hoàng liên), hoàng cầm, chi tử, hoàng bá, liên kiều, ngưu bàng tử (các vị trên mỗi thứ một lạng, sao); lậu lô nửa cân (bỏ đốt, rửa sạch còn bốn lạng); kinh giới tuệ một lạng năm đồng cân. Bệnh lên đầu mặt thì thêm bạch chỉ một lạng; da thịt lở loét thì thêm đại tạo giác (quả bồ kết lớn) một lạng. Tán chung thành bột, dùng hồ gạo làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống năm sáu chục viên, chiêu bằng nước trà, buổi chiều và lúc sắp ngủ mỗi lúc uống một lần. (Một nhà sư thêm phong đằng một lạng.)
Ở quận Việt có người mắc lệ phong, vì đến nhà ông ngoại ăn thịt gà mà mắc; ông ngoại vốn mắc chứng này. Sau khi ông chết, gà ông nuôi béo to khác thường, hàng xóm mua ăn, cũng mắc chứng ấy mà chết. Ấy là vì gà ăn đờm của người bị hủi, có thể lây cho người. Tục ngữ nói: "Thà cưới vợ người hủi, không ăn gà người hủi." Thật có lý do vậy.
Quyển bốn
Tai
Đời Càn Long, người họ Kim ở Hàng Châu nhờ nghề chữa bệnh tai mà giàu, chỉ cậy vào một phương bí truyền. Nay nhà ấy đã sa sút, có người truyền được phương ấy, dùng rất hiệu nghiệm. Lấy nguyên một vỏ trai lớn, bên trong đựng phân người, vôi nghìn năm (vôi cũ để lâu năm), móng chân lợn rừng (hiệu bán sáp đen có bán), dùng dây thép quấn chặt vỏ trai, ngoài trát đất, nung (?) trên lửa than đến khi bốc khói xanh, đặt xuống đất cho hết tính lửa, nghiền bột mịn, cho vào bình sứ cất kín. Phàm bị lở loét trong tai, hoặc tai … (?) chảy nước v.v., rắc thuốc này vào là khỏi ngay. Phương này do Dư Dĩ Tường ở Thiên Thai truyền lại và thuật trong bài tựa (?), nói rằng không chỉ chữa bệnh tai, mà phàm các chứng ngoài da lở loét đều dùng được. Từng có người dùng chữa lở loét lâu năm ở cẳng chân (chỗ mép váy cọ vào) cũng hiệu nghiệm.
Người ta sau khi cạo tóc thường ngoáy tai cho sướng; đó là thói quen từ nhỏ mà thành tự nhiên. Thường có người ngoáy quá sâu, bị thương chảy máu. Sách "Tố Phố y án" (Trịnh Tại Tân soạn) có một chuyện rất đáng cảnh tỉnh, chép ra đây. Viên võ quan họ Cống, hơn hai mươi tuổi, khi ngoáy tai bị bạn bè đùa, cái ngoáy tai bằng đồng đâm thủng đáy tai, máu chảy không dứt. Mời thầy ngoại khoa chữa, ban đầu không thấy đau đớn gì. Trong vòng mười ngày bỗng đau đầu, lại mời thầy nội khoa chữa thì càng nặng. Người nhà đón tôi đến chữa, thì thấy đầu đau như vỡ, người cứng, mặt đỏ, bứt rứt, mạch huyền khẩn (căng như dây đàn và co thắt), miệng chảy mủ máu. Xem các thuốc đã uống, đều là thạch cao, chi tử, hoàng cầm, hoàng liên v.v. Người bệnh tự nói mủ máu không phải từ họng ra. Tôi nói: đây là mủ máu trong não chảy vào mũi rồi thấm xuống miệng, đích thị là phá thương phong (uốn ván, bệnh do vết thương nhiễm tà gây co cứng). Cổ cứng vốn đã thuộc loại không chữa được, may là chưa thấy tay chân lạnh giá. Tôi dùng Tiểu tục mệnh thang, thêm nhiều quế chi, phụ tử, can khương, bỏ hoàng cầm. Một thang thì ra mồ hôi nhẹ, đau đầu giảm nửa; thang thứ hai thì cổ mềm ra; sau mười mấy thang, trong tai kết sẹo, dãi não cũng không chảy nữa, nhưng tai ấy rốt cuộc không còn nghe được.
Quyển bốn
Mắt
Mắt nổi sao (đốm mờ trắng nhỏ trên lòng đen, trông như ngôi sao) thì nên chữa ngay khi mới phát. Phương trong sách "Thạch thất bí lục" là hay nhất: bạch tật lê ba đồng cân, sắc nước rửa mắt, ngày bốn năm lần. Tôi hai lần đều dùng cách này mà khỏi. Lại một lần lấy vỏ quýt mới nhét vào mũi, chưa tới nửa ngày đã lui. Lại có một phương truyền từ xưa: dùng sơn từ cô mài với sữa người (?) lấy nước, cho chút bột băng phiến vào rồi nhỏ mắt; phương này chữa cả màng mộng (lớp màng mờ che con ngươi) rất hiệu.
Có người mắc bệnh gan, dùng nhiều sài hồ tẩm rượu, uống vào thì bệnh gan khỏi mà mắt mù, vì thuốc làm cạn kiệt can âm (phần âm huyết của gan; theo Đông y, gan thông ra mắt). Đại để các vị thuốc tính ấm, có tác dụng tản ra đều hại mắt. Một người bạn tôi ham uống rượu trắng, về sau rốt cuộc bị mù. Đến như hẹ, tỏi, tiêu, mù tạt v.v. làm hao ánh sáng mắt, đều nên tránh xa.
Một người mắc chứng đầu phong (đau đầu kéo dài, hay tái phát), đau đớn, hai mắt mù, khắp nơi cầu chữa không hiệu. Tình cờ ghé quán trà nghỉ chân, có người nhà quê bảo lấy rau dền dại mọc ở ngã tư đường và cạnh nhà ở làng quê sắc nước, đổ vào ấm đất, nhân lúc còn nóng mà xông mắt, mỗi ngày làm mấy lần. Làm như vậy nửa tháng thì mắt sáng trở lại.
Hứa Tân Mộc nói: trong các phương làm sáng mắt có thể uống lâu dài, Câu cúc hoàn đứng đầu (chỉ dùng hai vị câu kỷ và cúc hoa, đừng cho vào Lục vị hoàn), đậu đen hạt nhỏ đứng thứ hai.
Sách "Thọ thân dưỡng lão tân thư" viết: Lý Tiểu Ngu chọn đậu đen hạt nhỏ, chắc và tròn, sáng sớm dùng nước giếng múc đầu tiên lúc rạng sáng mà nuốt mười bốn hạt, gọi là "lúa của năm tạng", đến già mắt tai không suy. Cách uống người gần đây truyền nhau: buổi sáng dùng bốn mươi chín hạt đậu đen nhỏ sống, chiêu bằng nước sôi, uống lâu đừng gián đoạn thì đến già mắt vẫn sáng.
Năm hai mươi chín tuổi, tôi mắc chứng đau mắt đỏ do phong nhiệt. Khỏi rồi lại đọc sách chăm khổ, dùng mắt quá sớm, đến nỗi mắt mờ, rít, sợ ánh sáng, không viết chữ được. Lại bị thầy chữa mắt nhỏ thuốc đỏ, càng thêm nặng. Tôi bèn thôi dạy học trò, đóng cửa tĩnh dưỡng, chuyên uống đậu đen nhỏ. Mỗi sáng lại dùng bột phèn chua chà răng, sau lấy nước rửa mặt súc miệng, rồi dùng chính nước ấy rửa mắt, rửa xong nhắm mắt một lúc, đợi tự khô. Làm như vậy nửa năm, mắt mới trở lại như cũ. Từ đó uống đậu đen nhỏ không thôi, tất cả hơn hai mươi năm, đến nay mắt vẫn như cũ, dưới đèn vẫn viết được chữ nhỏ; chưa hẳn không nhờ sức phương này. Phàm người đến trung niên mà mắt mờ hoa thì nên uống ngay thứ này. Nếu vì tính nó mát, không hợp với người thể lạnh, thì uống Câu cúc hoàn cũng được. (Mùa thu năm Đinh Tỵ, tôi thấy sách "Dị giản lương phương" của Ngô Đoan Phủ (tên Toàn Hoa) ở huyện Hấp chép cách uống hắc liệu đậu (đậu đen hạt nhỏ), lại thuật công hiệu, nên phụ chép ở đây. Sách ấy viết: mỗi tuổi ăn sống một hạt, uống từ nhỏ, mỗi năm theo số tuổi mà thêm bớt, thì suốt đời không có bệnh mắt. Năm Nhâm Tý tôi vào thi Hội (kỳ thi lớn ở kinh đô), tuổi mới bốn mươi hai, mà sau lúc lên đèn hầu như không thấy ô kẻ trên quyển thi. Về phương nam thì được phương này, uống không gián đoạn, nay đã năm năm, sức mắt gấp bội lúc nhỏ, thật là phương lạ.)
Sách "Phổ tế phương" của Chu Định vương … (?) đời Minh gồm bốn trăm hai mươi sáu quyển, chép sáu vạn một nghìn bảy trăm ba mươi chín phương. Khi ở Hàng Châu, tôi muốn mượn chép sách này, nhưng cần hơn trăm vạn tiền, vì thế không thành. Năm Hàm Phong thứ chín, nhờ người bạn làm nghề sách là Khâu Xuân Sinh (tên Việt), tôi tìm được một tập sách khoa mắt bản khắc, tức quyển thứ ba mươi mốt của "Phổ tế phương", gồm một trăm trang, chia làm mười ba loại: mắt nội ngoại chướng (nội chướng: mắt mờ do bệnh bên trong con ngươi, nhìn ngoài không thấy gì lạ, như đục thủy tinh thể; ngoại chướng: màng mộng che bên ngoài mắt); mắt nội chướng; mắt ngoại chướng; mắt sắp chuyển thành nội chướng; dùng thuốc sau khi châm chữa nội chướng; mắt mọc màng mỏng như da; mắt mọc mộng hình đinh; mắt mọc mộng như hoa; mắt bỗng mọc màng mộng; màng mộng lâu năm; mắt mờ tối; mắt thấy hoa đen, ruồi bay; mắt có quầng. Mỗi loại đều có lời bàn, cả thảy năm trăm tám mươi tám phương.
Trong loại mắt nội ngoại chướng có phương trừ màng mộng, sinh huyết, giảm đau (lấy từ sách "Gia tàng kinh nghiệm phương"): dùng nước con sùng đất (ấu trùng bọ hung) nhỏ vào mắt, và tẩm mạch nha nướng mà ăn. Bên dưới dẫn phương kinh nghiệm của họ Trần rằng: Sách Tấn thư chép mẹ của Thịnh Ngạn bị mù, Ngạn tự mình hầu hạ, mỗi bữa mẹ ăn đều tự tay mớm cho. Bệnh mẹ đã lâu, đến nỗi tớ gái nhiều lần bị đánh. Tớ gái căm tức, đợi lúc Ngạn đi vắng, bắt sùng đất nướng … (?) cho bà ăn. Bà ăn thấy ngon, nhưng ngờ là vật lạ, giấu kín đưa Ngạn xem. Ngạn thấy, ôm mẹ khóc lớn, ngất đi rồi tỉnh lại; mắt mẹ bỗng sáng tỏ, từ đó khỏi hẳn. Mạnh Tử nói: "Trần Trọng Tử há chẳng phải là kẻ sĩ thanh liêm thật sao? Ở đất Ô Lăng ba ngày không ăn, tai không nghe, mắt không thấy. Trên giếng có cây mận, sùng đã ăn quá nửa trái, ông bò lết đến lấy ăn, nuốt ba miếng rồi tai mới nghe, mắt mới thấy." Sách Bản thảo nói: nước sùng đất nhỏ vào mắt thì trừ được màng mộng. [Họ Trần viết tiếp:] Khi tôi ở Khúc Giang, có một viên tướng vì mù mà phải rời quân ngũ. Nhân đọc Tấn thư thấy chuyện này, đối chiếu lời Mạnh Tử, kiểm chứng với thuyết trong Bản thảo, tôi gọi con ông ta đến, bảo làm món ấy dâng cha (?), đừng cho cha biết. Mười ngày sau mắt sáng, ông ta đến tận nhà tạ ơn. Nhân đó chép lại để giúp mọi người.
Xét: phương này sách khác ít thấy, nên đặc biệt chép ở đây, để người bị màng mộng mù mắt … (?).
Nữu Lan Uyển kể: một bà ở thành Hồ Châu, hơn bốn mươi tuổi, mắt mờ không cầm kim chỉ được, có được một phương: ngày mùng bảy tháng bảy hái cỏ nhọ nồi (hạn liên thảo) giã lấy nước, cho muối ăn trộn đều, ban ngày phơi nắng, ban đêm phơi sương. Mỗi sáng dậy rửa mặt xong (?), lấy chút nước ấy nhỏ vào mắt, ban đầu hơi đau, sau thì bình thường, mắt dần dần sáng ra. Về sau đến hơn bảy mươi tuổi, bà vẫn còn khâu vá được dưới đèn.
Quyển bốn
Họng
Học trò tôi là tú tài Ngô Tử Gia (tên Hồng Huân) ở huyện Hấp truyền một phương chữa bệnh họng, tên là Yết hầu cấp chứng dị công tán, nói rằng lấy được từ Tô Châu, linh nghiệm khác thường, đã thử nhiều lần … (?): huyền sâm sáu phân, xạ hương thật ba phân, tán chung thành bột mịn, cất vào bình sứ bịt kín miệng, tuyệt đối đừng để bay hơi. Không kể lạn hầu phong (họng sưng lở loét), hầu bế (họng sưng tắc), hầu nga một bên hay hai bên (amidan sưng đỏ), đều dùng một miếng cao dán thông thường, lấy lượng thuốc tán này bằng hạt đậu nành đặt lên, dán ở cổ: đau bên trái dán bên trái, đau bên phải dán bên phải, đau ở giữa dán ở giữa. Dán ba bốn giờ thì nổi bọng nước, dùng kim bạc khêu vỡ là khỏi. Phàm âm chứng (chứng thuộc lạnh, thuộc suy yếu) thì nổi bọng càng nhanh. (Phương này cũng thấy trong sách "Dịch sa thảo".)
Phương chữa lạn hầu sa (bệnh sốt phát ban kèm họng lở loét, tương tự bệnh tinh hồng nhiệt) trong sách "Kim quỹ dực" là thần diệu nhất. Thuốc dùng: tây ngưu hoàng năm ly, băng phiến ba ly, bột ngà voi ba phân (sấy), móng tay người năm ly (móng cắt trên gạch thì dùng được, cắt trên ván gỗ thì không dùng được). Tán chung thành bột cực mịn, thổi vào chỗ đau. Phàm bệnh họng do ngoại dâm (tà khí từ bên ngoài xâm nhập), dùng vào là khỏi, chẳng riêng gì lạn hầu sa mà người ta coi như thần dược. Chỉ vì bào chế thuốc không dễ, lúc gấp khó có ngay, người có của nên chế sẵn để dùng. Nếu nhất thời không kịp chế, có cách giản tiện khác: dùng năm sáu cái bích tiền (tổ nhện dẹt trên tường), sấy trên ngói rồi tán bột, thêm bột móng tay người năm ly, tây ngưu hoàng ba ly, cũng hiệu nghiệm. Lại có phương chữa hầu nga: cắt mấy cọng bấc đèn quấn vào móng tay, hơ trên lửa, đợi vàng khô thì đem hai thứ nghiền mịn, lại dùng lửa hơ mười con bích sắt (tức con rệp), giã chung thành bột, cho vào ống bạc, thổi vào chỗ đau, thần hiệu. Thấy chép trong sách "Hiền dĩ biên" của thái thú (quan đứng đầu một phủ) Hoàng Tễ Thanh, tên An Đào.
Quyển bốn
Lưỡi
Khi chẩn bệnh, xem lưỡi là chỗ đáng dựa nhất, nhưng cũng không thể cố chấp một cách. Sách "Chính nghĩa" viết: phàm thấy lưỡi đen thì hỏi xem có từng ăn đồ chua, ngọt, mặn không, vì những thứ ấy có thể nhuộm lưỡi thành màu đen, chứ không phải do bệnh mà sinh. Nhưng màu đen do nhuộm thì ắt nhuận chứ không khô, cạo là mất ngay; đó là chỗ khác biệt. Lại chỉ có lưỡi hư hàn (thuộc suy yếu, lạnh) mà nhuận mới nhuộm được; nếu thực nhiệt, rêu lưỡi khô ráo, thì làm sao nhuộm được? Phàm khi chẩn bệnh muốn xem rêu lưỡi người bệnh khô hay nhuận, phải cấm uống nước, uống rồi thì khó phân biệt. Sách "Trùng Khánh đường tùy bút" viết: lưỡi nhạt màu, rêu trắng, cũng có khi là chứng nhiệt; rêu vàng dày phủ đầy, cũng có khi là chứng hàn; lưỡi đỏ thẫm không có nước bọt, cũng có khi là chứng đàm; phải đối chiếu với mạch, chứng và đại tiểu tiện mà xét. Lại rêu trắng mà ăn trám thì thành đen (phàm đồ chua đều vậy), ăn tỳ bà thì thành vàng; lại như xem rêu vàng dưới đèn thường thấy thành màu trắng. Vậy thì lưỡi tuy đáng dựa mà cũng chưa hẳn dựa hết được; không xét kỹ càng thì khó tránh chữa sai.
Rêu lưỡi đen có phân hàn và nhiệt; phân biệt không tinh thì sống chết định ngay. Uông Linh Hữu nói: rêu lưỡi tuy đen, nếu lạnh, trơn, không có gai (nốt gai nổi trên lưỡi), thì chắc chắn là âm chứng; thật là lời nắm được cốt yếu. Sách "Thương hàn tập chú" của Thư Trì Viễn nói rêu đen khô có gai thuộc hai chứng. Một là dương minh nhiệt kết (nhiệt dồn kết ở ruột và dạ dày), âm tân (nước và dịch của cơ thể) sắp mất ngay; phép chữa chủ yếu dùng đại hoàng, mang tiêu, gấp rút đánh vào phần dương để cứu phần âm, âm trở lại thì tân dịch trở lại. Hai là thiếu âm trúng hàn (khí lạnh xâm vào kinh thiếu âm, tức kinh thận), chân dương (dương khí gốc của cơ thể) bị vùi lấp, không thể hun bốc tân dịch, đến nỗi lưỡi khô ráo nổi gai; phép chữa chủ yếu dùng phụ tử, bào khương, gấp rút đuổi phần âm để hồi phần dương, dương trở lại thì tân dịch trở lại. Theo đó thì rêu đen lạnh trơn ắt không có dương chứng (chứng thuộc nóng, thuộc thực), còn rêu đen khô có gai thì có thể là dương chứng mà cũng có thể là âm chứng. Người chẩn bệnh há có thể không thận trọng sao?
Lưỡi hiện vằn hình chữ "nhân" (hai nét xiên như mái nhà), phần nhiều do dùng nhầm thuốc lạnh mà ra. Dương Thừa Lục chữa người họ Thẩm bị cảm, bệnh rất nguy, lưỡi đen mà khô, khắp lưỡi nứt vằn hình chữ "nhân". Ông nói: "Mạch không cần bắt nữa. Đây là thận khí dồn lên tim, là chứng phải dùng Bát vị hoàn, đã dùng nhầm hoàng cầm, hoàng liên thì không cứu được nữa." Qua ngày, người ấy quả nhiên chết.
Thầy thuốc Trình Hạnh Hiên chữa cho một người làm ruộng mắc thương hàn (bệnh do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài, sốt, sợ lạnh, nhức đầu…) đã mấy ngày. Người bệnh lúc rét lúc nóng xen nhau, tự ra mồ hôi như tắm, mạch hư (mạch yếu, ấn vào thấy rỗng, không có lực), tinh thần mệt mỏi. Rêu lưỡi trắng và trơn, tách làm hai nhánh, trông như bị dao rạch. Hỏi ra mới biết người ấy đã uống nhầm thuốc tính mát. Ông cho uống bài Lục vị hồi dương ẩm (bài thuốc sáu vị, làm ấm và kéo dương khí đang suy kiệt trở lại), uống vào thấy có hiệu quả. Tiếp đó cho uống mấy thang Tả quy ẩm và Hữu quy ẩm (hai bài thuốc bổ thận, một bài thiên về bổ âm, một bài thiên về bổ dương). Rêu lưỡi dần dần tan hết và người bệnh khỏi.
Ngoài ra, sách "Thương hàn kim kính lục" có nói đến loại lưỡi nứt thành vết giống hình chữ "người" (hai nét toả ra như chữ V ngược). Đó là do quân hoả (lửa của tạng tim, coi như "lửa vua" trong cơ thể) thiêu đốt, nhiệt độc bốc lên mà làm lưỡi nứt, nên dùng bài Lương cách tán (bài thuốc làm mát, trừ nhiệt ở vùng ngực, cơ hoành). Trường hợp này thì lưỡi có màu đỏ. Vì vậy lại phải xem xét kỹ mạch và triệu chứng mà chữa cho từng loại riêng.
Con trai nhà họ Mâu, mười sáu tuổi, trên lưỡi mọc thêm một cái lưỡi nhỏ, sưng lên, không ăn được. Thầy thuốc lấy dao cắt đi rồi đắp thuốc, qua một thời gian lại mọc ra. Chữa nhiều lần không khỏi, sức lực mỗi ngày một kiệt. Người ấy đến xin thuốc tôi. Tôi tra sách thuốc, dùng xác rắn lột đốt thành tro, tán bột rồi đắp lên (không cắt bằng dao), khỏi ngay, về sau không tái phát.
Quyển bốn
Răng
Ở trấn Tân Thằng, huyện Tú Thuỷ, nhà họ Đồ có nhiều người sống lâu, răng đến già vẫn chắc, không hư. Nhà ấy có một bí quyết gia truyền: từ nhỏ, mỗi khi đi đại tiện hay tiểu tiện thì cắn chặt răng, không để hơi thoát ra (cách này vốn của Trương Cảnh Nhạc, danh y đời Minh). Dù có người hỏi chuyện cũng không đáp. Làm lâu ngày, không để gián đoạn, nên trong nhà chưa ai bị rụng răng. Chuyện này do bạn tôi là Trịnh Chuyết Ngôn, tên Phượng Thương, giữ chức học bác (quan coi việc học ở phủ, huyện), kể lại.
Trong giới giang hồ có những bà thầy thuốc chuyên "bắt sâu răng". Họ lấy đầu đũa xoay vòng quanh chỗ đau, rồi thả vào bát nước, thấy như có vô số con sâu. Họ nói làm vậy là hết đau răng, nhưng thường không mấy hiệu nghiệm (?). Gần đây tôi đọc sách "Thông nghệ lục" của học bác Trình Dao Điền. Trong đó có bài kể sơ lược về đời người vợ quá cố của ông là Từ nhụ nhân (nhụ nhân: danh hiệu phong cho vợ quan). Đọc xong tôi mới biết thuật ấy toàn là giả.
Bài ấy viết: "Ở vùng Hào… (?) có những người đàn bà làm nghề chữa sâu răng, đi khắp nơi bán nghề. Chữa răng cho một người, họ lấy ra được hàng trăm con sâu. Nhụ nhân nói: 'Tôi sinh ra và lớn lên ở Hoà Châu, biết chuyện này từ lâu. Răng dù có sâu thật thì các thầy thuốc khác cũng không lấy ra được, lẽ nào họ lại lấy ra được ngay trong tay? Thật ra đó là sâu ở hoa cỏ nghể.'"
Tôi bị đau răng đã lâu. Hễ làm lụng vất vả, hoả trong người bốc lên, hoặc ăn đồ ngọt là lại phát. Năm Bính Ngọ, em họ bên ngoại là Chu Giới Mai, tên Sĩ Nhẫm, truyền cho một cách: mỗi sáng ngủ dậy, súc miệng bằng nước lạnh ba lần, không được bỏ ngày nào, thì không bao giờ đau răng nữa. Giới Mai vốn đau răng rất dữ, làm theo cách ấy mà khỏi. Tôi làm theo, răng cũng không đau lại nữa.
Bài thuốc thần hiệu chữa đau răng: lấy mật cá trắm đen phơi gió cho khô, cùng phèn chua để sống, tán bột, xát vào răng thì hết đau ngay. Bài này cũng chữa được hầu phong (chứng họng sưng đau cấp, nặng thì nghẹt thở). Lấy hai vị trên, thêm bột móng tay và tro bấc đèn, thổi vào họng thì càng tốt.
Quyển bốn
Chân
Anh họ bên ngoại tôi là học bác Chu Ất Lê, tên Sĩ Chiếu, năm Nhâm Dần đời Đạo Quang (1842) bị chứng chân thấy nóng, nhưng sờ vào lại không nóng. Đi đứng không có sức, không đau, không sưng. Mời thầy thuốc chữa thì bệnh chân càng nặng, thịt chân ngày một teo, ăn ít, tinh thần mệt lả, tình thế gần nguy. Lúc ấy trong hiệu cầm đồ của nhà Ất Lê có một người bạn là Chu Quang Phủ biết làm thuốc, bèn nhờ ông chữa. Ông nói: "Đây là nuy bệnh (chứng chân tay mềm yếu, teo nhẽo, mất sức, không đi lại được). Đúng là có thấp nhiệt (khí ẩm thấp kết với nhiệt tà gây bệnh), cũng đúng là có âm hư (phần âm của cơ thể như máu, tinh, tân dịch bị thiếu hụt). Nhưng chỉ chữa riêng một mặt thì sai."
Ông cho uống bài Thanh táo thang (bài thuốc thanh nhiệt, trừ thấp, nhuận chỗ khô), bệnh giảm dần từng ngày. Tiếp đó dùng theo phép bài Hổ tiềm hoàn (bài thuốc viên bổ âm của gan thận, làm mạnh gân xương), thêm bớt vị cho hợp. Uống đến ba trăm thang mới thôi. Nhân chuyện ấy, Ất Lê chuyên tâm nghiền ngẫm sách thuốc, đi sâu vào môn xem mạch, chữa bệnh cho người nhiều lần có kết quả.
Sách thuốc nói: phong nhiều thì đau chạy khắp nơi (?), thấp nhiều thì sưng, hàn nhiều thì đau. Nhưng điều này cũng không thể câu nệ. Năm Kỷ Sửu đời Đạo Quang (1829), cha tôi là Hương… công (lúc ấy bốn mươi chín tuổi) bị hai chân nóng và đau, không đi được. Thầy thuốc cho uống bài Quyên tý thang và Ba kích thiên thang (đều là thuốc tính ấm, trừ phong thấp gây đau nhức), không hiệu quả mà còn nặng thêm, chân lại sưng, màu xanh tím. Họ lại cho là âm hư, dùng Hổ tiềm hoàn, đau càng dữ, ăn uống được rất ít.
Cha tôi bèn đến Chấn Trạch nhờ tiên sinh Ngô Tuyết Hương xem bệnh (tiên sinh là sinh viên trường huyện Chấn Trạch, đến tuổi trung niên mới mở nghề làm thuốc, xét bệnh rất tinh tường, người đến xin chữa đông nghịt cửa). Bắt mạch thấy nhu sác (mạch mềm, nổi nhẹ mà đập nhanh), chỗ đau sưng và đau. Hỏi ra biết cha tôi vốn uống rượu nhiều, tiên sinh nói đó là do thấp nhiệt gây bệnh. Ông dùng các vị: ý dĩ (hạt bo bo), hải đồng bì (vỏ cây vông), phòng kỷ (rễ cây phòng kỷ), tàm sa (phân tằm), xuyên tỳ giải (một loại củ dây), tần giao (rễ cây tần giao), tang chi (cành dâu), ngưu tất (rễ cỏ xước), mộc thông (thân dây mộc thông). Đều là thuốc trừ thấp, thanh nhiệt, thông kinh lạc. Bệnh mỗi ngày một đỡ, chưa đầy một tháng thì khỏi hẳn.
Tôi xét: đau mà nóng thì không nên dùng thuốc ấm. Vì thế Quyên tý thang và các bài kia không hiệu quả. Đây là lẽ rất rõ ràng, vậy mà ít người biết. Thật là quá lắm! Đạo làm thuốc khó hiểu đến thế!
Sau khi khỏi bệnh nhiệt (bệnh có sốt), bệnh thường dồn xuống chân, gây sốt, sưng, đau. Không chữa thì đau dữ dội mà chết, hoặc thành tàn phế, như loại chứng gọi là "tiệt túc phong" (chứng phong làm hỏng cả bàn chân). Mùa xuân năm… Ngọ đời Hàm Phong (?), mẹ tôi là Chu thái nhụ nhân bỗng phát rét phát nóng, rồi đột nhiên mắc chứng này. Khi ấy tôi đang ở Hàng Châu. Vợ tôi là Chu Uyển Hà ở nhà chăm sóc, tra sách thuốc tìm được một bài: dùng quảng giao (keo nấu từ da thú, sản ở Quảng Đông) một lạng (một lạng khoảng 37 gam), cho vào bã rượu, giấm, nước gừng, nước hành, nấu chảy bốn thứ thành cao. Phết lên giấy hoặc vải, dán vào chỗ đau thì hết đau ngay.
(Cho bã rượu vào giấm, đánh nát bã cho đều, lọc lấy nước, bỏ bã. Nước gừng không cần nhiều, chỉ một chút. Nước hành nhiều hơn nước gừng một nửa. Nước bã rượu với giấm phải nhiều gấp ba, bốn lần nước hành.)
Đầu mùa đông năm Canh Thân (1860), người thiếp của tôi là Lý thị mắc chứng phục thử (khí nắng nóng mùa hè ẩn trong người, đến thu mới phát bệnh). Sau khi khỏi, hai bàn chân sưng mà không đỏ, đau dữ dội. Uống thuốc trừ thấp thanh nhiệt không hiệu quả. Rồi (vì ngâm chân vào nước lạnh?) mà kêu gào vì đau đến chết. Tiếc rằng lúc ấy chưa có bài thuốc này để cứu. Vì vậy tôi ghi kỹ ở đây, mong người có lòng truyền rộng ra.
Quyển bốn
Các bệnh linh tinh
Bà cụ họ Thẩm ở Thiều Thành, người họ hàng của tôi, bảy mươi tư tuổi, bỗng trong tóc phía bên phải đầu mọc ra một cái sừng. Mới đầu hơi đau, về sau mỗi lần thấy đau thì sừng lại to thêm một chút. Qua (mấy?) năm, sừng to như ngón tay út. Thịt ở chân sừng hơi sưng, sừng cứng như đá, màu hơi vàng. Đầu sừng có ba chỗ lõm, vân màu hơi đen như sừng tê giác. Nay bà đã bảy mươi sáu tuổi (ghi năm Hàm Phong thứ tám, 1858).
Xét: Chu Đan Khê (danh y đời Nguyên) chữa cho ông Trịnh giữ chức kinh lịch (chức quan coi việc giấy tờ, văn thư). Ông này thích rượu và đồ chiên rán. Năm hơn năm mươi tuổi, ở huyệt Ti trúc không (huyệt châm cứu ở chỗ lõm cuối đuôi lông mày) trên trán bỗng trồi ra một cái sừng, dài ngắn to nhỏ như cựa gà, hơi cứng. Đan Khê bảo nên kiêng đồ ăn béo, đậm, trước hết giải độc do ăn uống, rồi châm cứu để mở thông chỗ ứ tắc, bệnh không dễ chữa. Ông Trịnh ngại phiền, mời thầy thuốc khác. Người này dùng đại hoàng, phác tiêu (một loại muối khoáng dùng làm thuốc tẩy), não tử (băng phiến) và các thuốc lạnh khác đắp lên. Một đêm, chỗ ấy toác ra như con sò ướp tương, đường kính ba tấc. Một hai ngày sau, máu từ trong "con sò" phun ra, cao mấy thước, rồi chết. Đó là vì thuốc lạnh ép từ ngoài vào, nhiệt bị dồn nén bên trong không thoát ra được, nên khi phát thì dữ dội như thế cũng là lẽ đương nhiên.
Nay bà Thẩm sống nghèo khổ, chưa từng uống rượu ăn thịt, nên biết chắc không phải do độc ăn uống. Không rõ khí gì gây ra, nên ghi lại để chờ người hiểu biết. (Lại xét: sách "Nam sử" chép Tôn Khiêm về già trên đầu mọc hai sừng thịt, mỗi cái dài một tấc. Sừng này thì chỉ có thịt, không có xương, hình dạng khác hơn. Lại xét: sách "Diêm bộc tạp ký" của quan quan sát Triệu Vân Tùng chép: thời Lương Vũ Đế, Cố Tư Viễn người đất Chung Ly, một trăm mười hai tuổi, Tiêu hầu thấy trên đầu ông có sừng thịt dài hơn một tấc (xem truyện). Về sau tôi cũng thấy hai người: một là Giang Lan Cao, người Dương Hồ; một người họ Từ, người Gia Hưng. Trên đầu cả hai đều có sừng thịt cao hơn một tấc, tuổi đều ngoài chín mươi, có lẽ là tướng sống lâu. Nhưng cả hai đều nghèo khổ, đều không có con, thì cũng không phải là điềm lành (?). Chuyện này cũng có thể dùng để đối chiếu, nên chép kèm vào.)
Có những bệnh có thể biết trước qua điềm báo. Như ngón tay tê dại thì biết sắp bị trúng phong (đột quỵ, méo miệng, liệt nửa người). Một năm trước đó thường khô miệng, lòng bàn tay bàn chân nóng, hoặc khát, thèm uống trà hay nước giếng, hoặc ăn xong đã đói ngay, thì biết sắp bị phát bối (nhọt độc lớn mọc ở lưng). Trong vòng ba năm mà xương lông mày và quanh mắt đau thì biết sắp mắc bệnh đại phong (bệnh hủi). Đó là những trường hợp có dấu hiệu bên ngoài để dựa vào. Còn như xem thần sắc, xét mạch mà biết trước được điềm bệnh, thì không phải người có tài nghệ như thần thì không làm nổi.
Sách "Y biển" nói: chân tâm thống (chứng đau tim thật sự, rất nguy: nghiến răng, cấm khẩu, lưỡi xanh, mặt đen, mồ hôi ra không ngớt, tay chân lạnh quá khỏi khớp), chân đầu thống (chứng đau đầu thật sự, rất nguy: đau suốt cả đầu đến tận răng…) […] (?) cho uống để tán hàn, may ra có thể tìm được đường sống trong cõi chết. Chân đầu thống thì gấp rút cho uống Hắc tích đan (thuốc viên luyện từ chì đen, kéo dương khí trở về), cứu (hơ ngải) huyệt Bách hội (huyệt ở đỉnh đầu), rồi cho uống mạnh nhân sâm, trầm hương, ô đầu, phụ tử (các vị thuốc bổ khí, làm ấm rất mạnh).
Ông nội ruột của tôi là Thu Huề công, lúc qua đời (bảy mươi tám tuổi), bỗng phát đau tim không chịu nổi, nửa ngày thì mất. Khi ấy mời thầy thuốc đến xem, họ chỉ cho uống loại thuốc thông thường chữa đau tim. Giá chữa theo phép này thì may ra còn có thể cứu được chăng?
Các chứng tiêu khát (chứng khát nhiều, ăn nhiều, tiểu nhiều, người gầy sút, gần giống bệnh tiểu đường), thuỷ thũng (phù nề), hạ cam (lở loét ở bộ phận sinh dục), ho, thổ huyết… đều lấy việc kiêng muối làm điều quan trọng bậc nhất. Nếu không ăn nhạt được thì thuốc dù hay […] (?).
Có bệnh hiện ra chỗ này mà ứng ở chỗ kia, xin kể sơ qua. Như chứng thanh thối nha cam (chân nổi mảng xanh tím, lợi răng loét), bệnh ở răng mà ắt hiện ra ở chân. […] (?) ho không dứt, mạch không có thần khí, hậu môn mọc […] (?), đó là dương đã cùng cực mà dồn xuống, là chứng không chữa được.
Chứng […] tai (tức quai bị, còn gọi là thũng tai, má sưng): mới phát thì sợ lạnh, sốt, mạch trầm sác (mạch chìm, ấn sâu mới thấy, đập nhanh), trước và sau tai sưng đau, hơi ửng đỏ. Khi sưng đau sắp lui thì hòn dái bỗng sưng lên. Cũng có trường hợp dùng nhầm thuốc phát tán (thuốc làm ra mồ hôi), người thể chất yếu không chịu nổi việc làm ra mồ hôi mạnh, tà khí (khí độc gây bệnh) do đó lặn vào trong, truyền vào mạch lạc của kinh Quyết âm (đường kinh của gan, chạy vòng qua bộ phận sinh dục). Thế là hòn dái sưng đau, còn chỗ sau tai thì xẹp hẳn. Bởi vì sau tai là vùng của Thiếu dương đởm kinh (đường kinh của túi mật), mà gan với mật có quan hệ trong ngoài với nhau. Kinh Thiếu dương nhiễm phong nhiệt, tà khí chuyển sang kinh gan. Nếu chữa như chứng sán khí (chứng sa, sưng đau vùng bìu, bụng dưới) thì càng sai.
Chứng này chỉ có Uông Uẩn Cốc, tên Văn Ỷ, trong sách "Hội tâm lục" là nói kỹ, và có lập bài thuốc như sau. Quai bị ở người thể chất khoẻ thì dùng Cam cát thang (bài thuốc cam thảo và cát cánh, chữa họng) thêm ngưu bàng tử, đan bì, đương quy…, một hai thang là tiêu. Người thể chất yếu thì dùng Cam cát thang thêm hà thủ ô, ngọc trúc, đan bì, đương quy…, hai ba thang cũng khỏi. Nếu độc còn sót lại gây hại thì phải cứu âm để hồi phục tân dịch (chất lỏng trong cơ thể), bổ nguyên khí để sinh chân khí, khiến cho độc của tà nhiệt thoát hết ra từ chỗ sưng. Bài thuốc dùng Cứu âm bảo nguyên thang (đậu đen ba tiền, thục địa hai tiền, mạch đông một tiền rưỡi, đan bì, hoài sơn, nam sa sâm, hoàng kỳ chích (tẩm mật sao) mỗi thứ một tiền, cam thảo chích tám phân; một tiền bằng một phần mười lạng, khoảng 3,7 gam, một phân bằng một phần mười tiền), sắc với nước mà uống.
Lại như chứng lỗ sang (bệnh đậu mùa), cũng có khi đau họng trước. Bệnh của con trai Trần Tái Am chính là chữa theo phép trong sách "Ngô y hội giảng" (xem mục "Người đời nay").
Quyển bốn
Bệnh phụ nữ
Sách "Khôn nguyên thị bảo" do Tiết Trọng Ngang Hiên đời Tống soạn. Các sách về bệnh phụ nữ qua các đời đều chưa trích dẫn sách này. Trong sách có nhiều lời bàn tinh yếu, nhiều bài thuốc đơn giản dễ dùng, quả thật là sách quý bí truyền về bệnh phụ nữ. Năm Đinh Tỵ đời Hàm Phong (1857), Ngô Hiểu Chinh mua được với giá cao ở Ngô Môn (Tô Châu), cho tôi mượn chép. Tôi trích ra vài điều ở đây.
Đàn bà có bệnh mà hai vú không ngại to, kinh nguyệt không ngại nhiều, đó là dấu hiệu còn sinh khí. Chữa nôn ra máu, chảy máu mũi, chảy máu ở dưới…: dùng một bộ cật lợn, hai chén nước tiểu trẻ con, một chén rượu tam bạch để lâu năm (một loại rượu gạo), cho vào bình mới, bít kín miệng bằng bùn. Chiều tối vùi lửa nhỏ nấu cho chín, đến đầu canh một (khoảng bảy đến chín giờ tối) thì thôi. Sau nửa đêm lại hâm nóng bằng lửa, mở bình ra ăn hết. Dù bệnh nặng, chỉ một tháng là có hiệu quả. Người ngày thường gầy yếu cũng nên dùng. Đàn ông đàn bà đều hiệu nghiệm. Thật là bài thuốc hay lấy máu để nuôi máu.
Sách thuốc nói: kinh đến sớm là do huyết nhiệt (máu nóng), kinh đến muộn là do huyết hàn (máu lạnh). Thế nhưng có người lúc sớm lúc muộn, lẽ nào lúc lạnh lúc nóng? Đại để khí là mẹ của huyết, khí rối thì kỳ kinh cũng rối. Cho nên điều kinh thì trước hết phải điều hoà khí.
Có thai sáu bảy tháng, vì cãi nhau, xô đẩy va đập mà thai chết trong bụng, ác lộ (máu và dịch bẩn trong tử cung) chảy xuống, đau không chịu nổi, muốn ngất: dùng bài Phật thủ tán chủ trị (đương quy ba tiền (?), xuyên khung năm tiền, ích mẫu năm tiền, nước và rượu mỗi thứ nửa bát, sắc uống; cách một hai canh giờ (mỗi canh giờ là hai tiếng) lại uống thêm một thang). Nếu thai chưa hỏng thì hết đau, mẹ con đều yên. Nếu thai đã hỏng thì thai ra mà người mẹ được an toàn.
Thai không động mà lạnh như băng thì không phải thai lành. Nhưng nếu chỉ dựa vào việc không động mà nói, thì thai lành cũng có khi nằm im không động, sao có thể vội kết luận là thai chết? Nên cho uống thuốc thuận khí hoạt huyết (làm khí lưu thông, máu chảy đều). Sau khi sinh kiêng uống rượu, chỉ nên uống nước tiểu trẻ con. Nước tiểu trẻ con là thuốc tiên lúc sinh nở. Các chứng choáng váng, bại huyết xung tâm (máu hôi ứ đọng xông lên tim, gây mê man), huyết băng (băng huyết)…, trong lúc vội vàng không kịp sắm thuốc, chỉ cần khi đứa trẻ vừa lọt lòng thì cho người mẹ uống ngay một chén nước tiểu trẻ con, may ra tránh được các chứng ấy. Trong một tháng, mỗi ngày uống một chén thì trăm bệnh không sinh. Các thuốc khác đều không bằng.
Trăm bệnh sau khi sinh, có ba chứng nguy nhất: nôn mửa, mồ hôi trộm, tiêu chảy. Ba chứng cùng xuất hiện thì tính mạng ắt nguy. Nhiều chứng cùng phát thì chữa chứng […] (?); thấy hai chứng thì phần nhiều là xấu; một chứng nhẹ thì không hại (?).
Sau khi sinh, âm huyết hao tổn, dương khí nổi tán ra ngoài mà không có chỗ dựa, nên thường phát sốt. Cách chữa: dùng Tứ vật thang (bài thuốc bốn vị bổ máu) để bổ âm. Gừng thông được thần minh (?), mà bào can khương (gừng khô sao cháy xém) thu được dương khí đang nổi tán, khiến nó hợp lại với âm, nên dùng kèm.
Nhưng sau khi sinh tỳ vị (hệ tiêu hoá) hư yếu, có người vì ăn uống không tiêu mà phát sốt, nếu lầm là huyết hư thì lại hại. Cho nên trước hết phải hỏi đã ăn gì, có bị tổn thương gì không. Người còn máu hôi chưa sạch thì ắt đau bụng mà sốt. Người bị cảm tà khí bên ngoài thì ắt đau đầu mà sốt. Nếu sốt mà ăn uống vẫn bình thường, hoàn toàn không có chứng gì khác, thì đó là huyết hư, có thể bổ huyết. Nếu ngực bụng đầy tức, ợ hơi, chán ăn, tiêu chảy…, thì cứ theo chứng mà chữa. Nên biết: bụng đầy mà không đau thì quyết không phải máu hôi.
Sau khi sinh, dùng ích mẫu thảo (cây ích mẫu) thái nhỏ một thang lớn ba lạng, sắc đặc, bỏ bã, thêm bột xuyên khung, đương quy mỗi thứ hai tiền, rượu lâu năm và nước tiểu trẻ con mỗi thứ một chén. Uống hai lần thì tránh được cái hại đau bụng, choáng váng do huyết, mà lại bổ ích rất nhiều. Thật là then chốt của việc chữa sau sinh. (Bài này còn gọi là Đoạt mệnh đan, là thuốc thánh cho sản phụ.)
Sau khi sinh thích ăn mặn, ăn chua mà sinh ho thì ắt thành bệnh dai dẳng khó chữa, suốt đời phải tự giữ gìn. Có sáu bài thuốc bí truyền trong nhà, đơn giản mà thần diệu, đặc biệt hiếm, đời nên quý trọng.
Chủng tử hoàn (thuốc viên giúp có con): ngày mùng năm tháng năm nhổ cây ích mẫu cả rễ, phơi trong râm cho khô, tán bột, luyện với mật ong làm viên to bằng viên đạn ná. Mỗi sáng uống hai viên, trăm ngày ắt có hiệu quả.
Cố thai hoàn (thuốc viên giữ thai): điều cầm (rễ hoàng cầm loại nhỏ, chắc) và bạch truật tán bột. Mỗi lần uống ba tiền, chiêu bằng nước sắc sa nhân. Uống liền mấy sáng thì thai được yên vững mãi.
Bảo an hoàn (thuốc viên giữ yên): ngày mùng năm tháng năm lấy cây ích mẫu bỏ rễ, phơi nắng cho khô, tán bột, luyện mật làm viên to bằng viên đạn ná. Có thai tám chín tháng thì mỗi sáng uống một viên, chiêu bằng nước sắc sa nhân. Uống hai ba mươi sáng thì chắc chắn không bị đẻ ngược.
Thôi sinh đan (thuốc giục sinh): ích mẫu bốn lạng; bạch chỉ sao cháy, hoạt thạch (một loại khoáng chất trơn) sao, bách thảo sương (muội đen trong ống khói bếp đun rơm cỏ) mỗi thứ hai lạng. Lúc sắp sinh uống bốn tiền, chiêu bằng Khung quy thang (nước sắc xuyên khung và đương quy).
Ích mẫu đan: (ngay khi sinh xong, dùng bột sơn tra ba tiền, hoà với nước sắc đặc ích mẫu, rượu lâu năm và nước tiểu trẻ con mà uống. Ngày thứ nhất uống ba lần, ngày thứ hai hai lần, ngày thứ ba một lần. Ngày thứ tư, thứ năm giảm bột sơn tra một nửa. Ngày thứ sáu, thứ bảy bỏ bột sơn tra, chỉ uống ba thứ kia. Ngày thứ tám gộp ba thứ uống một lần. Như vậy thì trăm bệnh không sinh, đã nghiệm nhiều lần.)
Khôn nguyên thị bảo đan: (người có thai mà bệnh thì thai cũng bệnh mà sẩy, nhiều khi cả mẹ lẫn con đều chết. Bài này trừ được bệnh của thai, khiến cả hai không sao. Thanh đại (bột chàm) năm tiền, phục long can (đất lòng bếp lâu năm) hai lạng, hai thứ tán bột, hoà đều với bùn giếng, trát lên rốn, ngay chỗ có thai, rộng hơn hai tấc, khô lại trát tiếp. Thuốc này chỉ được dùng cho chứng thương hàn nóng cực độ, không được dùng tràn lan. Phải nhớ kỹ! Phải nhớ kỹ! Thận trọng! Thận trọng!)
Nhà tôi có người đàn bà giúp việc họ Diệp, từ cửa mình sa xuống một vật như đầu đứa trẻ mới sinh, nằm thì thụt vào bụng, đứng thì sa ra ngoài, đi lại bất tiện, rất khổ sở. Chị ta tự nói là sau khi sinh làm lụng sớm quá, nhiều lần ra bến sông ngồi xổm giặt áo nên mới thế. Sau khi bị sa, chị lại sinh một đứa con trai, vật ấy vẫn không thu vào được. Tục gọi là "túi cá", không biết có phải chính là tử cung hay không. Chứng này lúc mới phát, nếu theo phép của Đan Khê thì có lẽ chữa được, để lâu thì không chữa được.
Đan Khê chữa một sản phụ, từ cửa mình có một vật như chiếc khăn rủ xuống, tục gọi là "sản đồi" (chứng sa sinh dục sau đẻ). Ông cho rằng nên đại bổ khí để nâng lên, dùng nhân sâm, hoàng kỳ, bạch truật mỗi thứ một tiền, thăng ma (vị thuốc có tác dụng nâng khí lên) […] (?), cho nên theo đứa con mà sa xuống. Dùng thăng ma, đương quy, xuyên khung, hoàng kỳ, thang lớn uống hai lần. Sau đó lấy ngũ bội tử (tổ sâu trên cây muối, có tính săn se) nấu nước rửa cho da nhăn lại, thấy "bục" một tiếng là thu vào.
Quyển bốn
Thai và sinh đẻ
Đàn bà tắt kinh ba tháng, lấy bột xuyên khung hai tiền, hoà với nước sắc lá ngải mà uống. Thấy trong bụng hơi động là có thai, không động là không phải. Cách này các sách bệnh phụ nữ đều có chép, nhưng không nên thử bừa. Vợ tôi vốn có bệnh can khí (khí của gan uất kết, hay tức ngực, đau sườn, cáu gắt). Năm Kỷ Sửu có thai ba tháng, uống một chút bột xuyên khung thì thai động dữ dội, không yên. Do đó biết rằng bài thuốc có sẵn không nên câu nệ.
Lại nữa, sách thuốc có bài Phật thủ tán, dùng đương quy và xuyên khung mỗi thứ năm tiền, sắc với nước và rượu, chữa chứng thai động (thai trong bụng động mạnh, đau bụng, có thể sẩy). Thầy thuốc nhà nho ở Hàng Châu là tú tài Nghiêm Kiêm Tam (tên Nhẫm) nói bài này uống tạm thời thì yên, uống thường xuyên thì sinh nhiều lần mà con không nuôi được. Ông đã tự mình kiểm nghiệm nên biết.
Thầy thuốc phụ khoa họ Trần ở trấn Tân Thằng, huyện Tú Thuỷ, khi chữa các chứng trong lúc có thai thì kiêng dùng xuyên khung, vì vị này có tính đưa khí lên, dễ làm động thai khí. Họ còn nói sau khi sinh không nên tuỳ tiện ăn long nhãn, vì vị ngọt dễ gây buồn nôn, sợ máu ứ theo đó mà xông lên.
Nhân đó tôi nghĩ đến cách Trương Cảnh Nhạc chữa chứng nhau không ra: lấy tóc của chính sản phụ ngoáy vào họng cho buồn nôn, khí bốc lên thì máu tan, nhau mềm ra mà tự rơi xuống. Cách này tuy hay, nhưng có khi vì nôn mà máu ứ xông lên, thành ra càng có hại.
Tiêu Thận Trai trong sách "Nữ khoa kinh luân" nói: có thai mười tháng thì sinh, đó là lẽ thường. Có người quá hạn mới sinh, như vua Nghiêu đời Đường và Hán Chiêu Đế. Còn nói hai năm, bốn năm thì là chuyện quái đản, vô căn cứ.
Tôi xét: "Nguyên sử", truyện Hoàng… (?) chép có thai hai mươi bốn tháng mới sinh, ắt không phải bịa đặt. Lại nữa, Vương Học Quyền người Nhân Hoà trong sách "Trùng Khánh đường tuỳ bút" có chép lời Vương Đại Xương rằng: ông thầy thuốc già Phụ Bái Lâm chữa cho vợ người thợ may họ Chu, tắt kinh, bụng đau mà cứng, uống thuốc không hiệu quả. Hơn hai năm sau bỗng sinh một con trai, bệnh trướng bụng như mất hẳn. Đứa con rất thấp bé, tên là Quan Bảo, tôi thường gặp nó. Vậy thì việc mang thai kéo dài đến mấy năm cũng là chuyện có khi xảy ra, không thể nhất loạt cho là vô căn cứ.
Bài thuốc đẻ khó của Thái Tùng Đinh: hoàng kỳ, thục địa mỗi thứ một lạng; quy thân (phần thân của rễ đương quy), câu kỷ tử, đảng sâm, quy bản (yếm rùa, tẩm giấm nướng) mỗi thứ bốn tiền; phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông) ba tiền; bạch thược (rễ thược dược trắng), xuyên khung mỗi thứ một tiền. Bất kể bọc ối đã vỡ hay chưa, uống liền bốn năm thang, chỉ dùng nước sắc đầu vì sức thuốc đậm. Ý bài này chủ yếu là bổ trợ khí huyết, cho rằng ai uống cũng không hề sai sót.
Bài Thôi sinh bảo sản vạn toàn thang của Phùng Sở Chiêm thì dùng nhân sâm từ ba đến năm tiền, quy thân hai tiền, đầu rễ ngưu tất ba tiền, xuyên khung và can khương (gừng khô, sao cháy) mỗi thứ một tiền, nhục quế (vỏ quế) sáu phân, đào nhân (nhân hạt đào) mười ba hạt, hồng hoa sao rượu ba phân. Bài này vừa bổ vừa thông, nói rằng không chỉ giục sinh thần hiệu mà sau khi sinh cũng không có trăm bệnh do máu ứ đọng.
Người theo thuyết họ Thái thì chê bài họ Phùng nóng ấm quá. Người theo thuyết họ Phùng thì chê bài họ Thái bổ quá gây ứ trệ. Tôi trộm nghĩ bài họ Phùng chỉ hợp với người thể chất hư hàn (yếu và lạnh), nếu không thì ắt để lại tai hại. Nên coi bài họ Thái là hơn.
Người có thai uống thuốc thì những vị thường dùng như mẫu đơn bì (vỏ rễ mẫu đơn), xích thược (rễ thược dược đỏ), ngưu tất, ý dĩ nhân, bối mẫu, bán hạ, nam tinh (hai loại củ trừ đờm), thông thảo, xa tiền tử (hạt mã đề), trạch tả, hoạt thạch, hoè giác (quả hoè), mạch nha (mầm lúa mạch), thần khúc (men thuốc), phục long can, quy vĩ (phần đuôi rễ đương quy; khi dùng quy thân thì phải bỏ đuôi), miết giáp (mai ba ba), quy bản… đều phải kiêng. Đại để những vị làm máu chảy, thông khí, thông kinh lạc, thấm lợi thấp đều nằm trong danh mục cấm. Vì vậy Vương Mạnh Anh nói: lúc có thai mà không có thấp thì ngay cả phục linh cũng phải tránh. Rượu mạnh, hạt tiêu, tỏi đều không được ăn, vì chúng làm hoả mạnh thêm, hao đốt phần âm. Thứ để giữ thai thì nước sắc cuống quả bí đỏ là tốt nhất, hơn mọi vị thuốc. Sắc chung với tro vòng xỏ mũi trâu vàng (?) thì càng hay.
Sách "Bạc trạch biên" chép: có người đàn bà bỗng khát dữ, chỉ uống nước ngũ vị tử. Danh y Cảnh Ngung bắt mạch rồi nói: "Đây là huyết sắp ngưng kết (thành thai), không phải bệnh." Sau quả nhiên có thai. Vì phương thuốc xưa có chứng huyết sắp ngưng kết mà khát, thích uống nước ngũ vị, nên không thể không biết.
Xét: thuyết này ít thấy trong sách sản khoa, chép lại để người xem bệnh tham khảo. Cát Tình Phong (tên Tự Thân) người Giang Đô, trong sách "Y dịch", phần "Mạch", nói mạch có thai là dương vào trong âm, mạch phải đoản xúc (mạch ngắn mà đập gấp). La Dưỡng Trai cho rằng đó là điều nghìn xưa chưa ai nói ra, tiếc rằng sách ấy không truyền lại.
Bổ bào tán chữa chứng giao tràng sau sinh (phân và nước tiểu ra lẫn lộn đường: phân ra theo đường tiểu, nước tiểu ra theo hậu môn). Bệnh do bàng quang và ruột bị tổn thương, chất bẩn tích tụ, ngưng tắc, nên đại tiện tiểu tiện đổi chỗ mà ra. Bổ bào tán rất hiệu nghiệm. Bài thuốc dùng tơ lụa vàng còn sống (chưa luyện) một thước, cắt vụn; bạch mẫu đơn bì, bạch cập mỗi thứ một tiền rưỡi. Dùng một bát nước, nấu chung cho đến khi sệt như mạch nha, lấy chày gỗ nghiền nát, lúc bụng đói uống hết một lần. Lúc uống không được lên tiếng, lên tiếng thì không hiệu nghiệm. Trần Biến (?) Mộng Cầm biến thông phép này, dùng lụa vàng sống, bạch cập, sáp ong vàng, phèn chua, hổ phách, giã với nước làm viên, rồi lấy một cái bong bóng lợn nấu nước để uống thuốc. Cách này càng tinh tế, chặt chẽ, đáng làm theo.
Về cách nhận biết có thai: người xưa lấy chỗ "thân hình có bệnh mà mạch không bệnh" làm bằng. Thẩm Kim Ngao lại phân biệt bằng việc thèm chua. Hà Tây Trì thì căn cứ vào việc thai đến năm tháng thì đầu vú thâm đen, bầu vú cũng nở to lên.
Về cách phân biệt thai trai hay gái: người xưa cho rằng mạch bên trái to là con trai, bên phải to là con gái. Riêng Trương Lộ Ngọc nói: bộ thốn (khi bắt mạch ở cổ tay, chia ba vị trí: thốn ở gần bàn tay nhất, quan ở giữa, xích ở xa nhất) mà mạch hoạt thực (mạch trơn tru như hạt châu lăn và có lực) là con trai; bộ xích mạch hoạt thực là con gái. Hai bộ thốn đều hoạt thực là hai con trai, hai bộ xích đều hoạt thực là hai con gái. Bộ xích bên phải và bộ thốn bên trái đều hoạt thực là một trai một gái. Đó đều là những bí quyết then chốt.
Học trò Sử Gia Tuấn người Dương Hồ kể rằng danh y đồng hương của anh ta là Chu Bát tiên sinh xem bệnh cho một người có thai, vú bên trái căng đau. Ông nói vú trái căng là con trai, vú phải căng là con gái. Về sau quả nhiên sinh con trai. Tôi xét: sách "Thiên kim phương" nói: bầu vú bên trái có hạch là con trai, bên phải có hạch là con gái. Sách "Khôn nguyên thị bảo" cũng lấy việc hạch ở vú bên nào mọc trước để đoán, trái là trai, phải là gái. Có lẽ cũng cùng một ý.
Thai chết trong bụng, phép xưa dùng thuốc tẩy cho ra. Cách xác nhận: bụng tức, ngực nặng trĩu và lạnh, thai hoàn toàn không động, miệng có mùi hôi, mặt màu như đất, lưỡi màu xanh […] (?) sao (?), nếu không ứng thì dùng rượu và nước mỗi thứ nửa chén, sắc xong cho phác tiêu năm tiền, sắc lại, uống lúc còn ấm, thì thai tan thành nước mà ra.
Tiết Lập Trai nói: thai chết, uống phác tiêu ra nước hôi rồi mà chân tay mỏi mệt, hơi thở thoi thóp, thì gấp rút dùng Tứ quân tử thang (bài thuốc bốn vị bổ khí) làm chính, giúp thêm bằng Tứ vật thang, thêm gừng, quế mà điều hoà. Tiêu Thận Trai nói: thai chết thì trước hết phải xác nhận chắc chắn lưỡi xanh, bụng lạnh, miệng hôi rồi mới được dùng thuốc tẩy. Cũng phải trước hết giữ vững nguyên khí của người mẹ, bổ khí dưỡng huyết, rồi sau mới tẩy. Nếu chỉ thấy hơi khó chịu, chưa xét kỹ, mà vội dùng thuốc công phạt mạnh bạo thì khó tránh tai hoạ bất ngờ.
Sách "Bảo sản yếu lục" nói: dù không uống thuốc, chỉ cần người xung quanh không cuống cuồng thúc ép, thì thai cũng từ từ ra mà không hại người mẹ. Bởi trong bụng người rất nóng, chỉ cần không vội vã, sản phụ yên lòng ăn uống, hơi nóng trong bụng hun đốt thì thai tự mềm ra, rữa nát. Hoặc một hai ngày, hoặc ba bốn ngày, thai tự nhiên ra, chỉ có điều hơi hôi thoát ra khiến người ta khó chịu. Do đó có thể biết… (?) trường hợp huyết yếu mà thai chết trong bụng (triệu chứng: bụng trướng đau, một ngày không ra, mạch hai bộ xích trầm phục (chìm sâu, gần như mất), hơi động mà không có thần), thì nấu cao ích mẫu, lấy xuyên khung, đương quy, nhục quế, quỳ tử (hạt cây quỳ) sắc nước, hoà cao mà uống hai ba chén thì thai ra ngay. Cách chữa này hay nhất.
Ngô Cúc Thông chữa một người đàn bà thai chết không ra đã hai ngày. Bắt mạch thấy hồng đại mà khâu (mạch to, cuồn cuộn mà rỗng giữa như cọng hành, là dấu hiệu mất máu, hư nặng). Hỏi triệu chứng thì mồ hôi ra không ngớt, tinh thần lơ mơ như sắp thoát. Ông nói: "Đây là tâm khí quá hư, không giữ nổi thai. Không cần biết thai chết hay chưa, trước hết phải giữ vững tâm khí." Ông dùng Cứu nghịch thang (địa hoàng, mạch đông, bạch thược, a giao (keo da lừa), cam thảo chích, long cốt (xương hoá thạch), mẫu lệ (vỏ hàu)) thêm nhân sâm, nấu ba chén. Uống một chén thì mồ hôi thu lại, uống hai chén thì tinh thần tỉnh táo, hơi thở yên ổn, chén thứ ba chưa kịp uống thì thai chết đã ra. Sau đó bổ âm của gan thận để cân với tác dụng của dương ở tim mà khỏi bệnh. Đây lại mở thêm một con đường cho việc chữa thai chết.
Sách "Sản bảo" nói: trên dây rốn trong bụng người có thai có một cái núm, đứa trẻ ngậm trong miệng. Vì người mẹ trèo cao, giơ tay, núm ấy tuột khỏi miệng trẻ nên phát ra tiếng (thai khóc trong bụng) […] (?). Thế nhưng tôi thấy họ Trình (?) chữa chứng trẻ khóc trong bụng: đổ đậu xuống đất, bảo người mẹ cúi xuống nhặt thì hết. Lại như cách chữa của Vạn Mật Trai: bảo người mẹ vái lạy kiểu đàn ông thì hết. Thế thì biết thuyết "ngậm trong miệng" gần như có lý. Vả lại có miệng mới ngậm được, sao lại đem lúc chưa có miệng ra mà so sánh? Huống chi cái gọi là "ngậm" là ở trong một khí mờ mịt hoà quyện, chứ không nhất thiết là thật sự mút máu để nuôi sống. Thuyết của họ Vương có vẻ câu nệ.
Học bác Kế Thọ Kiều, tên Nam, người Tú Thuỷ, học rộng, giỏi làm thơ, hiểu sâu y lý, đặc biệt tinh về bệnh phụ nữ. Ông tự nói xem bệnh thai sản đã hơn hai mươi năm, trong các ca rất nguy hiểm thì bệnh phụ nữ chiếm quá nửa. Lời ông bàn về sẩy thai và đẻ khó rất xác đáng, tôi chép lại đây.
Chữa sẩy thai thường dùng thuốc bổ và thuốc săn se, chữa đẻ khó thường dùng thuốc công tẩy, đều không phải phép đúng. Bởi bán sản (sẩy thai, đẻ non) một nửa do hư yếu mà thai trơn tuột, một nửa do nội nhiệt (nóng bên trong). Sau khi có thai, máu của mạch Xung và mạch Nhâm (hai đường mạch chủ về kinh nguyệt và thai nghén) bị thai hút lấy, không còn máu thừa chảy xuống. Máu không đủ thì thai ắt khô héo mà rơi xuống. Gốc của nó là do nội nhiệt, hoả thịnh, dương vượng mà âm suy, nên máu càng ít. Cách chữa nên lấy dưỡng huyết làm đầu, thanh nhiệt là thứ hai. Nếu câu nệ dùng thuốc bổ béo ngấy thì lại sinh cái hại ứ trệ.
Còn việc sinh nở vốn là lẽ sinh sôi, hoá dục của trời đất, vốn không có gì nguy hiểm, đều do người tự gây ra cả. Rặn quá sớm thì thai sa xuống trước, không kịp xoay chuyển, nước ối vỡ trước, thai đã khô rít, nên mới có cái lo đẻ ngang, đẻ ngược. Cách chữa cũng không ngoài việc lấy dưỡng huyết làm chính, máu sinh ra thì thai tự ra. Nếu dùng nhầm thuốc công tẩy thì thai tuy đã ra, nhưng mạch Xung mạch Nhâm bị tổn thương nặng, khí xông lên, máu băng huyết, tính mạng nguy trong từng hơi thở. Thận trọng! Thận trọng!
Sách "Tam Tấn kiến văn lục" của Tề Vũ Trung chép: sản phụ ở Sơn Tây sinh xong thì nhịn đói, không ăn gì, chỉ ăn cháo kê thật loãng, mỗi ngày mấy lần, lấy một tháng làm hạn. Nếu trong mười ngày đầu mà ăn cơm, ăn đồ bột mì, hoặc ăn thịt gà thịt lợn thì không chữa được. Ở An Ấp thì trong mười ngày đầu còn không được ngủ.
Xét: sau khi sinh vì ăn uống không tiêu mà sinh bệnh rồi chết thì rất nhiều. Cách ăn cháo là hay nhất, nhưng không được để đói. Cốt yếu là hễ đói thì cho ăn ngay, ăn nhiều bữa là được. Còn mười ngày không ngủ thì hạn ấy hơi dài, khiến tinh thần mỏi mệt. Quê tôi thường cho sản phụ ngồi dựa gối cao mà ngủ, bên cạnh có người canh, ngủ hơi lâu thì gọi dậy, qua bốn năm ngày mới để ngủ tự do. Cách này tốt hơn.
Quyển bốn
Bầu vú
Sách "Khuyến hành y thuyết" lại có một điều bàn về nhũ xuy (chứng tắc tia sữa, vú sưng đau ở đàn bà đang cho con bú), lời lẽ cũng tường tận, tôi chép cả vào đây. Phàm đàn bà mới bị nhũ xuy thì chớ vội mời thầy thuốc chữa. Thường thấy thầy thuốc chữa vú thì dùng thuốc đắp màu vàng, trộn với lá cúc mà bôi, cho uống trong bột tạo giác (quả bồ kết), xuyên sơn giáp (vảy tê tê)… để giục cho mưng mủ nhanh. Đợi đến khi đỏ mà chưa chín mủ thì dùng phi châm (kim dao mũi rộng để rạch nhọt) rạch sâu vào hơn một tấc, rồi lấy tay nặn mạnh cho độc ra. Đau đến mức thường ngất đi, mà máu nhiều mủ ít. Đã khó tiêu tan ở trong, lại khiến người bệnh đau đớn lâu ngày, vết thương không liền miệng, lâu ngày thành lỗ rò, lở loét dai dẳng, khiến người bệnh muốn sống không được, muốn chết không xong. Còn đứa trẻ đang chờ bú cũng vì mất sữa mà chết. Tội ác nặng nề ấy, nhổ hết tóc ra mà đếm cũng không đếm xuể.
Ý của thầy thuốc chỉ cốt được mời nhiều lần để kiếm tiền của, hoặc mong bệnh kéo dài, người bệnh cầu khỏi mà đòi nhiều tiền thuốc mà thôi. Họ có biết đâu dưới địa ngục đã để sẵn chỗ chờ họ rồi? Cho nên các chứng nhũ xuy, nhũ ung (nhọt ở vú) lúc mới phát, chỉ cần uống trong bài Tiêu dao tán (bài thuốc sơ thông khí gan, điều hoà khí huyết), Lục thần hoàn và bột tro gương sen, chiêu bằng rượu quýt Phúc Kiến. Bên ngoài thì nấu nước gồm tía tô, hạt quýt, xơ mướp, xuyên luyện tử (quả xoan), đương quy, hồng hoa, xuyên ô, hương phụ (củ gấu), quan quế (vỏ quế). Dùng hai chiếc khăn, vắt nóng thay nhau chườm ấm vú. Nhẹ thì sữa tan, tia sữa thông. Nếu vẫn chưa thông thì người bệnh phải chịu đau, bảo một đứa trẻ lớn mút mạnh lấy sữa đọng ra rồi nhổ đi ngay. Mút ba đến năm lần thì không chỗ nào không thông, chẳng cần mời thầy thuốc đến xem.
Còn các chứng nhũ thư (nhọt sâu ở vú), nhũ nham (ung thư vú), nhũ tích (khối u cục ở vú) thì bệnh tình không giống nhau, cách chữa mỗi chứng một khác. Việc ấy tuỳ ở bậc danh y bình tâm mà xét kỹ, lấy thuốc sắc làm chính. Lại càng không phải là việc mà thầy dương khoa (thầy chuyên chữa mụn nhọt, lở loét bên ngoài) có thể làm nên công.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video