Thiên 5 — Quyển 5 — Nhi khoa, đậu, cam, ngoại khoa, đinh nhọt, châm cứu, vị thuốc, kiêng ăn, rượu, thuốc phiện, phương tạp, khảo chính

 Quyển năm

 Ấu khoa (khoa chữa bệnh trẻ em)

 Trẻ nhỏ bị chứng giải lô (thóp và các đường khớp xương sọ không liền lại, đầu cứ to dần ra) là do thận khí (sức của tạng thận, theo Đông y là gốc nuôi xương tủy) còn non yếu, não tủy không đầy chắc, không thu gom lại được, nên sọ mới to ra. Nên gấp cho uống Địa hoàng hoàn (thuốc viên có vị chính là địa hoàng, dùng để bổ thận) để bồi bổ.

 Sách "Ấu khoa phát huy" của [Vạn Mật] Trai (?) (tức Vạn Toàn, thầy thuốc chuyên trị trẻ em) chép: Có một đứa trẻ, các đường khớp trên đầu nứt toác cả bốn phía, da đầu bóng và căng, hai mắt rất nhỏ. Ông Vạn nói: Não là biển của tủy. Thận làm chủ xương và tủy; trong thận có phục hỏa (nhiệt ẩn nấp bên trong), nên tủy bị nóng mà đầu nứt ra, trán và sọ to còn mí mắt thì nhỏ. Nên cho uống Địa hoàng hoàn. Cha mẹ đứa trẻ không tin, đến năm mười bốn tuổi thì nó chết. Trong họ tôi có một đứa cháu chắt, lúc nhỏ bị giải lô, đầu to mà mặt rất nhỏ, đến mười sáu tuổi thì cũng chết. Tôi xét: mai rùa chữa được chứng thóp trẻ nhỏ không liền, cho thêm vào thuốc có địa hoàng sắc uống thì có lẽ càng công hiệu.

 Chữa chứng kinh phong ở trẻ nhỏ (bệnh trẻ con sốt cao rồi co giật, lên cơn) có bài Sa tuyết hoàn: dùng chu sa (khoáng chất màu đỏ, gốc thủy ngân) và khinh phấn (bột trắng chế từ thủy ngân, có độc) mỗi thứ một tiền (một tiền chừng 3,7 gam), mười con cương tằm (tằm chết cứng vì nấm, phơi khô làm thuốc), ba con bọ cạp, lấy con sâu sống trong đốt cây thanh hao (một loại cây ngải) giã trộn vào làm viên, khi dùng thì nghiền nhỏ, hòa với sữa người cho uống. Người ta truyền nhau rằng bài này rất thần hiệu. Tôi xét: khinh phấn cay, khô táo và có độc; nếu chữa không đúng cách thì độc khí len vào kinh lạc (các đường dẫn khí huyết trong cơ thể), biến ra bệnh khác, tác hại không nhỏ. Chi bằng dùng bột sâu thanh hao trộn với tro bấc đèn, hòa vào sữa người cho uống, hoặc bón cho trẻ; lúc trẻ ngủ thì dùng ống đồng thổi bột sâu thanh hao trộn tro bấc đèn vào miệng nó. Cách này càng giản tiện mà hay, nhiều lần đều thấy công hiệu, không thể coi thường.

 Dụ Gia Ngôn trong sách "Ôn chứng lãng chiếu" nói: Phàm trẻ nhỏ phát sốt mà nôn mửa, nếu nốt đậu (đậu mùa) chưa mọc ra thì phải xét kỹ, không được dùng lầm thuốc làm ấm dạ dày.

 Trong làng có một vị Tống hầu, tuổi già mới có một con trai; đứa trẻ ăn uống thỏa thích không kiêng, mỗi lần uống Hương sa bình vị tán (bài thuốc tán có mộc hương, sa nhân, dùng để điều hòa tiêu hóa) đều rất hiệu nghiệm. Một đêm nọ đậu phát ra, trẻ nôn mửa, lại uống nhầm bài thuốc ấy, thế là khắp đầu nổi chằng chịt gân đỏ, các nốt ban dồn dày đặc, gân lộ ra — tức là thứ gọi là "ban dây dưa" (ban mọc theo đường gân như dây dưa bò). Một người cháu của vị tướng công ở Thượng Nhiêu, còn tuổi để chỏm đã được chọn làm tuyển cống (học trò được tuyển cử lên học ở nhà Quốc tử giám), đi dự tiệc về chỗ trọ thì đậu phát, nôn mửa; cha cậu cho uống Hoắc hương chính khí hoàn (bài thuốc ấm, trị cảm lạnh, đau bụng nôn mửa). Chỉ một đêm, trên lưỡi mọc ba cái mụn đinh (mụn độc, cứng, chân sâu) màu đen, hình nhọn như hạt dẻ, dưới lưỡi mọc bốn mụn đinh màu vàng, hình như đầu vú bò. Ấy là vì tà độc của đậu đang đi ra mà bị chặn đường, nên biến chứng dữ đến thế; phải lấy đó làm điều răn.

 Tôi xét: trẻ nhỏ mắc bệnh phần nhiều có kèm nhiệt, các thứ thuốc ấm nóng khô táo đều nên dùng thận trọng, chẳng riêng gì bệnh đậu mới phải đề phòng. Nhớ khi ở Hàng Châu, có đứa con mười tuổi của một viên thư lại ở phủ họ Trương, mùa hè bị cảm nắng, phát sốt, sợ lạnh, không ăn được; thầy thuốc cho uống Hoắc hương chính khí hoàn, thế là sốt càng dữ, mê man, môi lưỡi khô cháy, miệng mũi chảy máu mà chết.

 Nhiếp Cửu Khả trong sách "Hoạt ấu tâm pháp" nói: Trẻ nhỏ sau khi nôn nhiều lần, vị khí (sức của dạ dày) suy kiệt, khí không trở về gốc, dương khí nổi ra ngoài, lại thấy mặt đỏ, đầu nóng, mình nóng, khát nước, giống như chứng nhiệt. Thầy thuốc tầm thường nhận lầm là nhiệt, cho thuốc mát, giết người dễ như trở bàn tay. Cho nên chữa chứng nôn và tiêu chảy mà thuốc không trúng bệnh, thì thà sai về phía ấm bổ còn hơn sai về phía mát lạnh. Sai về phía ấm bổ còn cứu chữa được; sai về phía mát lạnh thì tai họa đến rất nhanh, không kịp cứu. Tôi xét: thuyết này hoàn toàn trái với điều ông Dụ bàn ở trên, nhưng đọc đối chiếu thì mỗi bên đều có lý sâu xa, cốt chỉ ở chỗ xét bệnh cho chính xác mà thôi. Đại để, lúc bệnh mới khởi, phát sốt khát nước mà nôn thì phần nhiều là có kèm nhiệt; còn sau khi nôn lại phát sốt khát nước thì thường có trường hợp thuộc hư hàn (cơ thể suy yếu và lạnh bên trong). Người nắm giữ mạng sống người bệnh nên xét kỹ (?) (câu gốc bị thiếu chữ).

 Ông Khổng Nhã Lục, tên Hiến Thái, làm học bác (chức quan coi việc học) ở huyện tôi, có người con gái đầu lòng mới sinh khóc được một tiếng, sau đó im bặt không kêu nữa. Ông tra sách thuốc, bắt một con mèo, lấy khăn gói lại, cầm đưa đến bên tai đứa bé, cách lớp khăn cắn vào tai mèo; mèo gào lên một tiếng thật to, đứa bé liền theo tiếng mà khóc, về sau không có gì khác lạ, nay đã lấy chồng sinh con rồi. Đây chính là thứ người xưa gọi là "cấm phương" (phương thuốc bí truyền, không truyền rộng), lý lẽ của nó không ai đo lường được.

 Sách "Y học nhập môn" nói: Trẻ mới sinh trong tháng đầu mà hay khóc thì các thứ thai nhiệt, thai độc, thai kinh (nhiệt, độc và chứng hay giật mình mà trẻ mắc phải từ trong bụng mẹ) đều nhờ đó mà tan đi, lại không sinh chứng lạ. Thẩm Thiên Lục rất tán thành thuyết này, nhân đó nói rằng trẻ khóc thì chỉ nên nhẹ tay đỡ bế, để mặc nó tự khóc tự nín, tuyệt đối không được cố ghì giữ, hoặc cho bú để dỗ nín; nếu không có bệnh gì khác thì không cần uống thuốc. Tôi cho rằng điều ấy vốn đúng, nhưng cũng có khi trẻ khóc vì nguyên do khác. Ở Hàng Châu, con gái của Nhạc Hoài Cốc đang còn quấn tã, bỗng khóc mãi không thôi, vỗ về lại càng khóc; cởi áo ra xem lưng thì thấy đầu sợi chỉ của cây kim thêu hơi lộ ra, còn cây kim đã lút hẳn vào trong. Thầy thuốc chữa, đắp đủ thứ thuốc, thịt nát rữa mà kim vẫn không ra, kéo dài đến hơn một trăm ngày. Có nhà bán rượu truyền cho một phương: lấy nhân hạt bạch quả bỏ vỏ lụa và mầm, giã nát, ngâm dầu cải thật lâu, lấy dầu nhỏ vào lỗ vết thương; một lúc sau kim xuyên ra miệng vết thương, mà kim đã bị cong — ấy là vì bị vỗ mạnh nên đâm vào. Lại có Tằng Thế Vinh, trên thuyền chữa cho con của một viên thiên hộ (chức quan võ coi nghìn hộ quân) họ Vương, trẻ đau đầu, trán đỏ, chữa đủ cách không khỏi, cứ động vào là khóc to; xét kỹ mới biết là một mảnh nan tre nhỏ của mui thuyền đâm vào da thịt trên thóp, gắp ra thì khỏi ngay. Vậy thì trẻ nhỏ khóc lóc, nếu có điều khác thường thì phải để tâm xét kỹ, vốn không nên nhất loạt cho uống thuốc, nhưng cũng không được để mặc nó tự khóc tự nín.

 Quyển năm

 Bệnh đậu (bệnh đậu mùa)

 Sách "Dực câu bại biên" chép: Lưu Vĩnh ở Hải Châu có một đứa con trai năm tuổi, lên đậu khắp mình, các cục nổi to như cái âu, cả ba bốn chục thầy thuốc đều không biết là bệnh gì. Có một bà lão hơn bảy mươi tuổi trông thấy nói: Đây là "bao đậu" (đậu dạng bọc). Tôi thấy kể cả lần này là hai lần, quyết không có gì đáng lo. Sáu bảy ngày sau các cục đều vỡ, bên trong như hạt lựu, từng lớp từng lớp đều căng đầy mủ, thật là điều xưa nay chưa ai thấy. Sách về bệnh đậu chất đầy nhà mà cũng không ai nói đến; đủ thấy lý lẽ nghề thuốc sâu xa, chỉ riêng một môn đậu sởi đã khó đo lường mà biết hết. Tôi xét: chuyện này có thể bổ sung chỗ còn thiếu sót của các sách về đậu.

 Triệu Công Phủ ở Phụ Bình giỏi chữa bệnh đậu; đậu mới nhú ra, ông chỉ nhìn qua đã biết kết cục. Ông tự nói cả đời chữa đậu, thuốc gì cũng dùng cả, nhưng chưa từng dùng phụ tử (rễ củ cây ô đầu đã chế, rất nóng và có độc, dùng để làm ấm, cứu dương khí). Nay xét: Tằng Thế Vinh chữa cho con của Hầu Tự Mục bị đậu dày đặc, giữa mùa hè vẫn dùng phụ tử; Phí Dưỡng Hằng chữa cho cháu của quan hiến phó (phó quan coi việc hình pháp, thanh tra ở một tỉnh) họ Phùng bị đậu, cũng dùng phụ tử; cả hai đều được chép vào sách "Tục danh y loại án". Vậy thì chữa đậu không phải là không có chứng cần dùng phụ tử, chỉ là không thường gặp mà thôi.

 Thôi Mặc Am bàn về bệnh đậu nói: Người nay chữa đậu thường dùng Thăng ma cát căn thang (bài thuốc sắc có thăng ma và cát căn, tức rễ sắn dây, có tác dụng đẩy độc đi lên và ra ngoài), khiến độc khí dồn hết lên đầu mặt, về sau phần nhiều khó chữa. Ông răn không nên dùng thăng ma, mà dùng nhiều cát căn và các thuốc đẩy độc tỏa ngang ra, thêm chút quế chi (cành non cây quế), khiến độc tan hết ra tứ chi, thì dù là chứng hiểm nghịch cũng có thể chữa được. Thấy trong sách "Quảng [dương tạp ký]" (?) của Lưu Kế Trang (câu gốc bị đứt).

 Quyển năm

 Bệnh cam (bệnh trẻ em gầy còm, bụng to, ăn uống rối loạn, suy dinh dưỡng)

 Chữa bệnh cam ở trẻ nhỏ có bài Tập thánh hoàn (nhân sâm, cóc, xuyên liên tức hoàng liên đất Tứ Xuyên, mỗi vị ba tiền; quy thân tức phần thân rễ đương quy, xuyên khung, trần bì tức vỏ quýt để lâu, ngũ linh chi tức phân sóc bay, bồng nga truật tức nghệ đen, dạ minh sa tức phân dơi, sử quân tử, nhục lô hội tức nhựa lô hội, sa nhân, mộc hương, mỗi vị hai tiền; một cái mật lợn đực, trộn với bột thuốc làm viên to bằng quả nhãn, mỗi lần uống một viên). Bài này không hàn không nhiệt, vừa bổ vừa tiêu, rất là ổn thỏa. Sách "Danh y loại án" chép ba phương đơn giản cũng hay. Phương thứ nhất: dùng sơn tra một lạng, men rượu trắng một lạng, lấy cái bô sành nhiều năm có nhiều nhân trung bạch (cặn trắng đóng trong bô nước tiểu) nhất, cho hai thứ ấy vào trong, nung [đốt] (?) bằng lửa than cho cháy mà vẫn giữ tính thuốc, nghiền thành bột mịn, mỗi lần uống sáu phân (một phân bằng một phần mười tiền), chiêu bằng nước sôi. Phương thứ hai: dùng bảy quả trứng gà, nhẹ tay bóc vỏ, đừng làm rách lớp màng, lấy hồ hoàng liên một lạng, xuyên hoàng liên một lạng, cùng ngâm trong đồng tiện (nước tiểu trẻ trai), mùa xuân thu ngâm năm ngày, mùa hè ba ngày, mùa đông bảy ngày, ngâm thấm rồi luộc chín mà ăn. Phương thứ ba: dùng hơn chục con cóc to, đập chết, cho vào cái vại miệng nhỏ, bắt giòi phân không kể nhiều ít, ngâm nuôi bằng nước phân trong; giữa mùa hè ba ngày, cuối xuân và sau tiết thu bốn năm ngày, lấy chừng giòi ăn hết cóc là được. Dùng túi vải gai thô buộc kín miệng vại, úp ngược vào dòng nước chảy, để giòi nhả sạch chất bẩn, rồi đặt giòi lên viên ngói mới nung đỏ mà sấy khô cho trẻ ăn, mỗi lần một hai tiền (hoặc dùng bột lúa mạch rang chín trộn chút mật làm bánh hoặc làm viên cho trẻ ăn). Các phương này đều dùng những vật do khí hóa trong thân người mà thành, cho vào cùng thuốc tiêu đạo (thuốc giúp tiêu thức ăn ứ đọng) để chữa, có thể gọi là linh diệu.

 Bệnh vô cô cam ở trẻ nhỏ: sau gáy và hai bên cổ có hạch to như hòn đạn, ấn vào thì lăn được, mềm mà không đau, sốt cao, gầy gò, đầu lộ xương cao. Có người nói là do một loài chim yêu quái (còn gọi là "dạ hành du nữ" — cô gái đi chơi đêm) bay đêm, cánh nó có độc, rơi rụng lên tã áo của trẻ con phơi chưa cất, trẻ mặc vào thì mắc bệnh. Có người bác thuyết ấy là nhảm, cho rằng "vô cô" là tên một loài chim, khi kêu thì hai bên hàm phập phồng như cổ người bị lao hạch; trẻ nhỏ can nhiệt (gan nóng) thì mắt mờ, ở cổ hạch nổi lổn nhổn, hình dạng giống nhau nên lấy tên ấy đặt cho bệnh, nên dùng Tiêu dao tán (bài thuốc điều hòa gan) gia giảm mà chữa. Có người nói bệnh do thiếu sữa mà ra; lại có người nói do đói no, mệt nhọc, gió, kinh sợ, nắng nóng, ăn uống tích trệ — tám thứ tà khí gây nên, nên dùng Bố đại hoàn (viên thuốc nấu trong túi vải) mà chữa. Tôi cho rằng thuyết chim yêu, chẳng cần biết đúng hay không, chỉ cần thấy bên cổ có hạch là phải khêu chích rồi dùng thuốc chữa; nếu để đến khi hạch to vỡ mủ thì không có cách nào chữa được. Còn về dùng thuốc thì vẫn không ngoài phép chữa bệnh cam mà thôi.

 Quyển năm

 Ngoại khoa (khoa chữa các bệnh ngoài da, mụn nhọt, vết thương)

 Chữa ghẻ lở có mủ: dùng năm mươi hạt đại phong tử, năm mươi hạt thầu dầu, xà sàng tử ba tiền (ba vị trên nghiền nhỏ, gói riêng), ma hoàng một tiền rưỡi, ba con ban miêu (một loại bọ cánh cứng có độc; bỏ cánh và chân), mỡ lợn đực một lạng. Trước hết cho ma hoàng và ban miêu vào mỡ lợn rán đến khô cháy, vớt sạch bã, rồi cho ba vị trước vào, đun nhỏ lửa từ từ, đợi bã chuyển đen thì nhấc ra, dùng túi lụa bọc lại, xát liên tục vào chỗ bệnh. Phương này do Ngô Tử Gia truyền, nói đã từng thử qua, rất hiệu nghiệm.

 Tử Gia lại truyền một phương thần hiệu chữa phát bối (nhọt độc mọc ở lưng), ung thư (ung là nhọt nông sưng đỏ, thư là nhọt sâu, không đỏ) và hết thảy các loại nhọt độc lớn không tên, cùng các chứng mụn nhọt, tên là Tấn phong tảo thác tán (bột thuốc như gió nhanh quét bẹ tre), nói là có được từ Thường Thục, thử nhiều lần không sai. Dùng bảy miếng vảy tê tê; bảy con rết bỏ đầu và chân; xác ve năm tiền, rửa sạch; cương tằm sao, bỏ tơ, hai tiền; nhũ hương bỏ dầu hai tiền rưỡi; một dược bỏ dầu hai tiền rưỡi; bảy con toàn yết (bọ cạp nguyên con, đầu chân phải đủ, ngâm rượu, bỏ ruột trong bụng); bảy con ban miêu (bỏ cánh chân, sao với gạo nếp); minh hùng hoàng (khoáng chất màu vàng) năm tiền; xạ hương một tiền; băng phiến tám phân; ngũ bội tử một lạng năm tiền. Tất cả tán thành bột mịn, phơi nắng cho khô, đừng để gặp lửa, rắc lên chỗ nhọt độc, rồi lấy cao dán thông thường dán lên trên, công hiệu như thần. Nếu gặp nhọt độc lớn thì phải thêm chút thăng đan (thuốc luyện từ thủy ngân bằng cách thăng hoa), trộn với bột thuốc mà rắc; thăng đan ấy phải tự chế, thứ bán ở chợ không hiệu nghiệm.

 Phương luyện thăng đan: thủy ngân một lạng, phèn chua một lạng hai tiền, nha tiêu (một loại muối tiêu tinh khiết) một lạng hai tiền (không được dùng bì tiêu, tức thứ muối tiêu thô). Trước hết nghiền nhỏ phèn và nha tiêu, rồi cho thủy ngân vào; dùng một cái chảo nhỏ kiểu Quảng đựng thuốc, lấy một cái bát thô úp lên chảo; dùng giấy bì trắng mịn se thành sợi, nhúng nước cho hơi ẩm, chèn kín mép bát; lại rắc bột phèn mịn lên trên giấy, rồi lấy bột thạch cao sống phủ kín đáy bát, đặt quả cân sắt đè lên bát xong, đóng bốn cái đinh lớn xuống nền đất, dùng than cứng đốt trong khoảng thời gian cháy hết ba nén hương quan (loại hương thắp chuẩn, dùng để tính giờ) (bốn xung quanh phải xếp gạch che chắn thì lửa mới mạnh): nén thứ nhất để lửa văn (lửa nhỏ, dịu), nén thứ hai lửa võ (lửa to, mạnh) (trong khoảng nén thứ nhất và thứ hai phải đề phòng hơi thoát ra), nén thứ ba lửa thật to, phải dùng quạt mà quạt. Để nguội hẳn rồi mở ra xem thì đan đã thành (đan bám ở mặt bát; bã thuốc thì bỏ đi, không dùng được).

 Chứng nội ung (nhọt mọc bên trong các tạng phủ) mà sách thuốc nói đến, đại khái chỉ nói kỹ về phổi, dạ dày, ruột già, ruột non, các tạng phủ khác đều sơ lược. Ở quê tôi có người bị can ung (nhọt ở gan), thầy thuốc cho là phế ung (nhọt ở phổi), uống thuốc xong ngày càng nguy kịch; mời học bác Trương Mộng Lư đến xem, ông nhận ra là can ung bị chữa nhầm, rốt cuộc không cứu được mà chết. Xét: sách "Nội kinh" nói: Huyệt Kỳ môn (huyệt ở dưới ngực, vùng sườn) âm ỉ đau là can thư, thịt chỗ ấy hơi nổi lên là can ung. Lại nói: Can ung thì hai bên [mạn sườn] (?) đầy tức, nằm thì hay giật mình, không tiểu được. Thế thì chứng ấy cũng còn dễ phân biệt, chỉ vì thầy thuốc tầm thường không chịu học nên mới đến nỗi giết người. Trần Viễn Công nói: Can ung ở bên trái chứ không ở bên phải, da sườn trái tất thấy màu đỏ tía, lưỡi tất thấy màu xanh; chữa thì phải lấy bình can (làm dịu khí gan) làm chính, phụ thêm tả hỏa (hạ nhiệt) giải độc, nên dùng Hóa can tiêu độc thang: bạch thược, đương quy mỗi vị ba lạng, kim ngân hoa năm lạng, sơn chi tử sao đen năm tiền, cam thảo sống ba tiền, sắc nước uống. Phép chữa này khác hẳn với phép chữa phế ung.

 Vương Hồng Tự trong sách "Ngoại khoa toàn sinh tập" bàn về việc sách "Phùng thị cẩm nang" chữa âm thư (nhọt thuộc âm: mọc sâu, bè phẳng, không sưng đỏ, không đau nhiều) bằng cách ôn bổ kèm thác (dùng thuốc nâng đỡ chính khí để đẩy độc ra ngoài cho thành mủ), cho rằng lúc mới khởi nhọt còn bè phẳng thì sao lại dùng thác được? Thác thì nhọt sẽ thành mủ, [ý ông là phải làm cho tiêu đi], đâu phải lấy việc vỡ mủ làm quý (?) (đoạn gốc tối nghĩa); ngay như lưu chú (nhọt độc chạy lan nhiều chỗ), lao hạch, ác hạch, nếu có chỗ đã vỡ mủ thì cũng không dám thác, vì thác thì chỗ vỡ tuy liền miệng, nhưng chỗ mới mọc thêm thì tính sao? Nhân đó ông lập ra bài Dương hòa thang để chữa (thục địa một lạng, cao gạc hươu ba tiền, bạch giới tử hai tiền, nhục quế một tiền, cam thảo một tiền, ma hoàng năm phân, gừng sao cháy năm phân); gặp nhọt lớn bè phẳng không đau thì tăng gấp đôi thục địa. Nghiêm Kiêm Tam nói cả đời theo phép này chữa chứng âm, nhiều lần thấy công hiệu lạ. Ông từng vào tháng sáu chữa cho một người đàn ông khắp mình nổi nhọt nhiệt độc, riêng trên bụng mọc một cái nhọt bè phẳng không đau; bắt mạch thấy mạch trầm, yếu, không có lực, bèn dùng Dương hòa thang thêm phụ tử, hoàng [kỳ] cho uống, nhọt tiêu mà khỏi. Ấy là vì nhiệt độc phát ở phần ngoài, còn âm thư thì gốc ở bên trong, cho nên phải chữa vào gốc bệnh. Nhân đó tôi nghĩ: bài cổ phương chữa hết thảy ung thư là Tiên phương hoạt mệnh ẩm, nhọt chưa thành thì tiêu, đã thành thì vỡ mủ, được gọi là thánh dược của mụn nhọt; nhưng đem chữa âm thư thì trong bài có kim ngân hoa, xích thược, thiên hoa phấn, bối mẫu là những vị thuốc mát, không bằng Dương hòa thang chuyên dùng ôn bổ, có thể dập tắt bệnh khi nó chưa nhú lên.

 Ông Hứa Tân Mộc ở Hải Ninh, làm bộ tào (quan viên trong các bộ ở triều đình), tên là [...] (?) (chữ gốc bị mất), tinh thông y lý, nhất là giỏi ngoại khoa; các thứ cao, đan ông chế đều phải mua tìm thuốc tốt, tự tay nghiền luyện, cứu chữa được rất nhiều chứng nguy. Ông từng nói: riêng chứng lao hạch (tràng nhạc, hạch nổi thành chuỗi ở cổ), uống thuốc khó thấy hiệu nhất, thuốc dùng ngoài cũng ít phương hay. Ông từng thử dùng Tiêu hạch cao trong sách "Vương thị toàn sinh tập", thì người có nhiệt ẩn nặng lại chuyển sang sưng đỏ, vì các vị thuốc trong đó phần nhiều độc và mạnh. Nhân đó ông lấy Khống diên đan (bài thuốc trục đờm) làm chủ, thêm ma hoàng, nấu thành cao dán, đem phát rộng ra, rất hiệu nghiệm. Người bạn cũ là Thang Tự Vân lại thêm vào mấy vị, từ đó người đến xin nối gót nhau. Không chỉ lao hạch, mà phàm đàm hạch (hạch do đờm kết) và nhũ nham (khối u cứng ở vú) dán vào, mới phát thì tiêu ngay, lâu ngày dù không tiêu được thì cũng không to thêm. Chỗ hay là trong đó không có ban miêu, rết, bọ cạp và các thuốc độc khác, dù dán lên chỗ thịt lành cũng không hại gì. Con gái một thầy thuốc ở Thạch Môn, cổ mọc lao hạch hơn mười năm, tự chữa không khỏi, lại có chỗ đã vỡ; nghe nói quan bộ tào có tự chế Tiêu hạch cao, nhờ người đến xin, cho chỗ chưa vỡ dán cao này, chỗ đã vỡ dán Dương hòa giải ngưng cao (xem sách "Toàn sinh tập") cùng với Cửu nhất đan; mỗi lần xin cao phải đến mấy chục lá. Như thế được mấy tháng, chỗ chưa vỡ thì tiêu, chỗ đã vỡ thì liền miệng, rồi không tái phát nữa, nay đã lấy chồng có con rồi. Phương này chữa khỏi cho nhiều người. Thuốc gồm: cam toại đã chế hai lạng, hồng nha đại kích ba lạng, bạch giới tử tám tiền, ma hoàng bốn tiền, thiên nam tinh sống một lạng sáu tiền, trực thiên trùng (tức cương tằm) một lạng sáu tiền, phác tiêu một lạng sáu tiền, đằng hoàng một lạng sáu tiền, bán hạ chế gừng một lạng sáu tiền. Cửu nhất đan: dùng giáng dược (thuốc luyện thủy ngân bằng cách cho hơi đi xuống) chín phần, thạch cao sống một phần.

 Các chứng ngoại khoa có chứng giống với bệnh nội khoa, rất nên xét kỹ. Phàm các nhọt độc mới phát, sợ lạnh phát sốt, không được nhận lầm là thương hàn (bệnh cảm do khí lạnh xâm nhập); lại như cốt tào phong (bệnh nhọt viêm ở xương hàm) không được nhận lầm là đau răng; hạc tất phong (khớp gối sưng to, ống chân teo, giống gối con hạc) không được nhận lầm là thống tý (đau nhức khớp do lạnh); máu do trĩ không được nhận lầm là trường hồng (đi ngoài ra máu do bệnh ruột); phế ung không được nhận lầm là ho do cảm ngoài; trường ung (nhọt trong ruột) không được nhận lầm là các thứ đau bụng thông thường. Những loại như thế còn nhiều, không kể xiết.

 Sách "Chất trực đàm nhĩ" chép: Ở trấn Thanh Phố cũ có thầy thuốc chữa mụn nhọt là Trần Thiên Sĩ, danh tiếng vang khắp nơi, người đến chữa mỗi ngày không dưới mấy chục; những vị thuốc bí mật nhất ông đều tự tay chế, lâu năm bị độc khí hun đốt, về già giữa ngón cái mọc một cái nhọt độc, tự biết không chữa được. Nghe nói cách đó một trăm năm mươi dặm về phía nam, ở chỗ gọi là Đàm Trung, có một ông lão tinh thông châm biếm (dùng kim và đá nhọn chích chữa bệnh), thường tự giấu mình, không muốn lấy nghề mà nổi danh; Trần bèn đổi tên họ, vội đến chỗ ấy xin chữa. Ông lão nói: Đây là độc của thuốc. Ông hẳn là người biết nghề thuốc, xưa nay nhiễm độc đã sâu; không phát thì thôi, đã phát thì tất khó chữa, không phải sức [lão] (?) này làm nổi. Sao không đến hỏi Trần Thiên Sĩ? Thiên Sĩ hoảng sợ, vội trở về, nhọt liền vỡ, mê man mà chết. Tôi cho rằng ông Trần tuy biết chữa bệnh nhưng tay nghề vẫn chưa tinh.

 Sách "Thu đăng tùng thoại" chép: Có một người lái buôn phương Bắc buôn bán ở Giang Nam, thích ăn đầu lợn, ăn bằng sức mấy người. Có người tinh nghề Kỳ Hoàng (nghề thuốc, theo tên Kỳ Bá và Hoàng Đế, ông tổ nghề y) trông thấy, hỏi người đầy tớ của ông ta, đầy tớ nói: Bữa nào cũng như vậy, đã hơn mười năm rồi. Thầy thuốc nói: Bệnh sắp phát, mọi thứ thuốc đều không chữa được. Đợi khi người ấy về, thầy thuốc bám theo lên phía Bắc, định coi đó là món hàng hiếm để kiếm lợi. Lâu ngày người ấy vẫn không sao, thầy thuốc lại hỏi kỹ người đầy tớ, đầy tớ nói: Chủ tôi ăn xong tất uống đầy mấy chén trà Tùng La. Thầy thuốc ngẩn người nói: Độc này chỉ có trà Tùng La giải được.

 Rồi buồn bã quay về. Giá như ông Trần biết đề phòng trước như người lái buôn này thì đâu đến nỗi thành bệnh không chữa được? Sách "Ngoại khoa chính tông" gần đây rất thịnh hành, thầy thuốc tin mà theo, thường dùng phi châm (kim dẹt hai lưỡi để rạch nhọt) và các phép như "Tam phẩm nhất điều thương" (thỏi thuốc ăn mòn chế từ thạch tín, phèn..., cắm vào nhọt), làm hại người không ít.

 Sách ấy có bản bình của Từ Linh Thai; tôi từng mượn của Trần Tải Am chép lại một lượt, sau đó Hứa Tân Mộc lại chú thích thêm, nhờ tôi hiệu đính, định để cứu cái tệ của thầy thuốc đời nay, đã đưa đi khắc in rồi. Gặp lúc giặc giã loạn lạc nên bỏ dở, bản tôi chép cũng bị cháy trong binh lửa. Mùa thu năm Tân Dậu, tôi lánh nạn ở sau núi Đông Lâm, mượn bản sao của Thang Hân Am chép lại, nhân đó trích chép vào đây, để người học ngoại khoa xem, mong khỏi bị sách ấy làm lầm. Sách "Chính tông" nói: Nhọt mới phát chưa thành thì dùng phi châm đâm vào ngay đỉnh nhọt đến chỗ biết đau, cho ra máu độc, thông đường nhọt, rồi cắm ngay thỏi thuốc thiềm tô (nhựa cóc) vào sâu tới đáy nhọt (thấy ở sau bài "Bàn về não thư"). Lời bình nói: Đây là phép tất chết, làm hại hết dân chúng. Người không chết thì cũng phải nằm giường mấy tháng, uống thuốc đại bổ rồi mới yên.

 Sách "Chính tông" nói: Phi châm đâm vào ngay đỉnh nhọt đến chỗ biết đau mới dừng, rồi dùng thỏi thuốc thiềm tô cắm đến đáy lỗ (thấy dưới bài "Thần diệu bạt căn phương"). Lại nói: Ba ngày sau thêm thuốc cắm vào, chân nhọt sưng cao lên mà đau. Lời bình nói: Phàm nhọt chưa thành, hễ thấy máu là độc chạy đi, cơ thịt bị tổn thương, nhẹ hóa nặng, nặng thì tất chết. Huống chi lại cắm thỏi thuốc vào, đến nỗi đau cùng cực, nát rữa, quyết không có lẽ nào tiêu được; phép ác như thế hại người không ít. Song sách ấy vốn nói chứng âm mới nên dùng phép này, vậy mà người gần đây không biết, chẳng kể chứng âm chứng dương, bệnh nhẹ bệnh nặng, đều dùng phép này, giết người vô số; thỉnh thoảng có người khỏi thì cũng đều đau đớn kêu gào, chết đi sống lại. Thế mà ai nấy đều tôn làm khuôn vàng thước ngọc, cả đời đều như vậy, không ai sửa lại cho đúng, há chẳng đau lòng sao? Lại bình rằng: Kẻ dùng phép này, chính mắt ta đã thấy giết mấy chục người rồi; ngay cả chứng âm thật sự cũng không nên dùng, huống chi chứng âm nghìn người không được một, không phải cứ nhọt bè phẳng là chứng âm.

 Lời bình sau bài "Tam phẩm nhất điều thương" nói: Đây là để chữa nhọt độc ác, ghẻ lở dai dẳng, thỉnh thoảng có thể dùng; gần đây thầy thuốc tầm thường không kể nhọt gì đều dùng phép này, giết người vô số, thật đáng giận. Người lập ra phương này vốn chỉ dùng để chữa chỗ thịt chết, thịt trơ không biết đau ngứa, ai ngờ kẻ ác đời sau lại coi là thứ nhất định phải dùng; không thể không quy lỗi cho người khởi xướng đầu tiên. Nhân đó tôi nghĩ đến việc học sĩ Chu Mân Phàm bị bướu, bị một người họ Phí dùng Tam phẩm nhất điều thương làm chết (xem mục "Y giám"), là vì chưa thấy lời bình của họ Từ. Thầy thuốc chỉ chuyên theo lời của một nhà, không biết khiêm tốn ham học, thu nhặt rộng, nghiên cứu kỹ, mà muốn khỏi làm hại người thì sao được?

 Quyển năm

 Đinh (mụn đinh: mụn độc nhỏ, cứng, chân sâu như đinh đóng, dễ lan độc)

 Phương dùng con sâu trong cây thương nhĩ (cây ké đầu ngựa) chữa đinh trong sách "Bản thảo cương mục", tôi đã đem chữa cho nhiều người, không ai không có hiệu. Cách làm: vào khoảng giao mùa hạ thu, tìm chỗ thân cây ké héo úa có lỗ thủng, đập ra bắt sâu (sâu như con tằm mà nhỏ, dài không quá bốn năm phân, bò rất nhanh), lấy giấy gói lại, đặt trên lò lửa sấy thật khô, cất vào bình, đừng để hở hơi. Khi dùng thì nghiền thành bột mịn, rắc vào giữa miếng cao dán mụn đinh (hiệu thuốc có bán), dán lên đầu mụn (trước đó dùng kim bạc khêu nhẹ đầu mụn cho hở ra); sẽ có nước chảy ra, chừng sáu thời (khoảng mười hai giờ đồng hồ) thì chân đinh tự bật ra. Xét: sách "Tam nhân cực nhất bệnh chứng phương luận" có phương thần hiệu chữa hết thảy các loại đinh sưng: lấy cây ké (rễ, thân, mầm, hạt, chỉ cần một thứ là dùng được) đốt thành tro, trộn với giấm và cặn nước vo gạo thành bùn mà đắp lên, khô thì thay, không quá mười lần là nhổ được chân đinh (phép này vốn từ sách "Thiên kim phương"). Lại xét: Lưu Vân Mật trong sách "Bản thảo thuật" nói: hết thảy các loại đinh sưng nguy khốn, dùng rễ và lá ké giã với nước tiểu trẻ con, vắt lấy nước uống nguội một thăng, ngày uống ba lần, nhổ chân đinh rất hiệu. Hai phương này tôi chưa tự mình thử; nếu dùng mà có hiệu thì không cần bắt sâu làm hại mạng vật nữa. Đặc biệt ghi lại đây.

 Ung thư nên cứu (đốt ngải trên huyệt), mà riêng đinh thì kiêng cứu. Thuốc chữa ung thư thường sắc với rượu, mà riêng đinh thì kiêng rượu. Đều là vì chúng giúp thêm hỏa. Lại nữa, cao dán chữa đinh kiêng dùng giấy dầu trẩu, chỉ nên dùng vải; kim chích đinh kiêng dùng kim đồng, chỉ nên dùng kim bạc (?) (chữ gốc có lẽ chép sai).

 Quyển năm

 Châm cứu (châm là dùng kim đâm vào huyệt; cứu là đốt ngải hơ hoặc đặt trên huyệt)

 Thuyết "mùa hè nên cứu", Uông Thạch Sơn đã bác bỏ, sửa lại rất đúng; có một việc gần đây càng đáng làm điều răn. Con một nhà họ Trần ở Tiền Đường bị bệnh hen, được một phương nói rằng: mùa hè giữa trưa cứu ở lưng thì sẽ khỏi. Làm theo cách đó, đến cuối thu thì mắc chứng phục thử (khí nóng mùa hè ẩn nấp trong người đến thu mới phát bệnh) rất nặng, chữa không khỏi mà chết. Ngày xưa phép châm cứu được coi trọng ngang với thuốc; đời sau ai cũng chuộng bài thuốc, uống thuốc không hiệu mới quay sang châm cứu, mà lại thường không có hiệu, hoặc bệnh còn nặng thêm, là vì người tinh nghề này rất ít, lại chưa xét bệnh có nên châm cứu hay không. Diệp Thiên Sĩ nói châm cứu chỉ có tả (rút bớt tà khí) mà không có bổ, chỉ chữa những chứng thực do phong hàn trúng vào huyệt (thấy trong bản phê sách "Lai Tô tập"); lời này thật đúng. Tôi từng thấy người bệnh động kinh kèm hư yếu, vì châm mà bệnh nặng thêm; người bệnh nuy (chân tay mềm yếu, teo liệt) kèm nhiệt, vì cứu mà càng nặng. Thế thì không thể không thận trọng.

 Mạnh Tử có câu "tìm ngải ba năm", họ Triệu (Triệu Kỳ) chú rằng: ngải có thể dùng để cứu chữa bệnh cho người, phơi khô để càng lâu càng tốt, nên dùng làm ví dụ. Xét: sách "Thuyết văn", bộ Hỏa, nói: "cứu" nghĩa là đốt; chữ gồm bộ hỏa và âm "cửu". Tục đọc thành "chích" là sai.

 Quyển năm

 Các vị thuốc

 Tân giáng (lụa nhuộm đỏ mới, dùng làm thuốc), bài Toàn phúc thang trong sách "Kim quỹ" có dùng, để chữa chứng can trước (khí huyết ở gan ứ trệ, ngực sườn tức nặng), cũng chữa phụ nữ sẩy thai ra huyết rỉ rả. Sách "Bản thảo cương mục" lại bỏ sót vị này; Hoàng Khôn Tải trong sách "Trường Sa dược giải" nói khá kỹ, rằng: tân giáng vị bình, vào kinh Túc quyết âm can (đường kinh của gan), đi khắp kinh mạch mà thông chỗ ứ tắc, thu gom huyết hải (nơi chứa huyết, ở đây chỉ tử cung và mạch Xung) mà cầm băng huyết, rong huyết.

 Lại nói: tân giáng lợi tiểu, thấm hút thấp, thấp hết thì Mộc (khí gan) được thông đạt mà huyết đi lên, nên cầm được băng huyết. Các bệnh nó chủ trị là cầm băng huyết, rong huyết, nôn ra máu, chảy máu cam, tiêu chảy, kiết lỵ ra máu, trừ chứng tiêu khát (khát nhiều, tiểu nhiều, gầy mòn) ở đàn ông, thông chứng tiểu rỉ rả sau khi sinh. Để cầm máu thì đốt cháy mà vẫn giữ tính thuốc, nghiền ra mà dùng; chữa tiêu khát, tiểu rỉ rả thì nấu nước uống ấm. Ông nói các chứng tiêu khát đều do Thổ (tỳ vị) ẩm thấp, mà không nhắc đến hỏa; ấy là vì cả đời ông rất ghét phép tư âm (bồi bổ phần âm), nên lời lẽ không tránh khỏi thiên lệch.

 Tả mẫu lệ (vỏ hàu "ngoảnh trái": đặt vỏ cho phần cổ hướng bắc, bụng hướng nam, thấy miệng vỏ nghiêng về phía đông là "ngoảnh trái"; ngoảnh trái là con đực, ngoảnh phải là con cái), tả bàn long (phân chim bồ câu), tả triền đằng (kim ngân hoa), đều lấy "trái" làm quý. Rễ cây tần giao có vân xoắn, cũng lấy loại xoắn về bên trái làm thuốc; loại xoắn về bên phải khiến người ta phát bệnh cước khí (bệnh phù nề, tê yếu hai chân). Lư Tử Do nói: ấy là vì đạo trời xoay về bên trái, mà sinh khí của con người theo đó.

 Đào nhân (nhân hạt đào) rất dễ gây chướng bụng. Có đứa con của một nhà ở Chấn Trạch mới hơn mười tuổi, ăn quá nhiều bị chướng mà chết, đã khâm liệm vào quan tài đưa ra quàn ở ngoài đồng (?). Qua năm sau mở quan tài ra để hỏa táng, thì thấy nằm sấp trong quan tài, tay chân đều ở thế chống đẩy. Ấy là vì tính đào nhân qua đi rồi thì tỉnh lại; quan tài rất mỏng mảnh nên không bị ngạt chết, xoay mình tìm cách ra, nhưng sức yếu rốt cuộc không phá được quan tài mà chết.

 Trư phu (da lợn dùng làm thuốc): Vương Hải Tàng cho là da lợn tươi; Ngô Thụ cho là lớp da đen cạo ra khi [cạo lông] (?) lợn; Uông Thạch Sơn nói: xét sách "Lễ vận sớ": "cách" là da phu; "phu" là lớp da mỏng ngoài lớp "cách". Thế thì thuyết của họ Ngô là đúng. "Phu" mang nghĩa nông cạn ở bề ngoài. Kính xét phần giải bài thuốc trong sách "Y tông kim giám" do vua ban soạn nói: trư phu là lớp da mỏng ngoài lớp da dày; nó thể nhẹ, vị mặn; nhẹ thì tán ra được, mặn thì vào thận, nên chữa chứng đau họng thuộc kinh Thiếu âm, đó là trong việc giải nhiệt có ngụ ý làm tán ra. Lời giải thích rõ ràng tường tận, có thể bao quát được thuyết của các nhà.

 Mạch môn đông muốn thông lạc mạch của dạ dày thì không bỏ lõi; cho vào thuốc dưỡng phế âm (nuôi phần âm dịch của phổi) thì nên bỏ lõi. Trần Tải Am nói cả đời ông chữa nghiệm thấy như vậy.

 Phàm hoa của cây gỗ đều năm cánh, chỉ có hoa quế bốn cánh, hoa dành dành sáu cánh. Quế là cây trong cung trăng; dành dành tức là cây chiêm bặc ở Tây Vực. (Hoa đào, hoa mơ nào sáu cánh thì hạt tất có hai nhân, ăn vào giết người.)

 Thục tất trong sách "Thương hàn luận" là thân cây thường sơn. Trạch tất trong sách "Kim quỹ yếu lược" là cây cùng loại với đại kích nhưng khác giống. Nay đều không dùng làm thuốc nữa; chỉ có thầy lang vườn dùng "cỏ mắt mèo" để chữa thủy trùng (bệnh ngứa lở do nước), tức là trạch tất.

 Lý Đông Bích (tức Lý Thời Trân) nói hương nhu là thuốc giải biểu (làm ra mồ hôi, đuổi tà khí ở phần ngoài) của mùa hè, cũng như mùa đông dùng ma hoàng; người khí hư càng không được uống nhiều. Người nay bảo nó giải được nắng nóng, cứ dùng thay trà, là sai. Trình Chung Linh nói hương nhu là thuốc chủ yếu để tiêu nắng nóng, mà sách thuốc gọi là thuốc tán, tục gọi là thuốc cấm mùa hè; mùa hè đã cấm dùng thì nên dùng vào lúc nào? Đó là thuyết vô căn cứ, khiến thuốc tốt bị oan. Hai thuyết này sách "Y thuật" của Trình Hạnh Hiên đều chép cả. Tôi cho thuyết của họ Lý là đúng, thuyết của họ Trình không nên theo. (Hương nhu tuy không phải thuốc cấm mùa hè, nhưng chỉ khi dương khí bị âm tà ngăn lấp, dùng để đẩy dương khí ra thì mới hợp; còn các chứng trúng nắng khác đều không được dùng.) Người nay mùa hè lại có người dùng hoắc hương thay trà, cũng sai. Thứ mùa hè có thể uống thường để giải nắng nóng chỉ có thanh hao để lâu năm mà thôi. Tôi thường vào giữa thu hái thanh hao, rửa sạch phơi khô cất đi, đến mùa hè năm sau cho vào chõ cất lấy nước, dùng thay trà, rất tốt.

 Công dụng của liên kiều chuyên ở chỗ tả nhiệt của tim và ruột non; sách "Bản kinh" (tức "Thần Nông bản thảo kinh") và bản thảo các nhà đều không nói nó trừ thấp. Chỉ có Chu Đan Khê nói trừ thấp nhiệt ở tỳ vị; Thẩm Tắc Thi nói dùng kèm thương truật, hoàng bá thì chữa thấp nhiệt; còn sách "Bản thảo tòng tân" của họ Ngô lại nói trừ thấp nhiệt ở tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới của thân, nơi khí và nước lưu thông) và ruột già. Các thầy thuốc gần đây theo đó, bèn coi là vị thuốc chủ yếu để lợi thấp. Họ không biết công dụng của liên kiều có ba: một là tả khách nhiệt (nhiệt từ ngoài đến) ở kinh tâm; hai là trừ các thứ nhiệt ở thượng tiêu (vùng ngực trở lên); ba là thánh dược của nhà chữa mụn nhọt. Như thế đủ nói hết công năng của nó.

 Câu kỷ tử, bản thảo các nhà có người nói vị ngọt tính bình, có người nói vị đắng tính hàn, có người nói tính hơi hàn, có người nói vị ngọt hơi ấm, nhưng đều chưa từng vạch rõ lý lẽ. Chỉ có Trương Thạch Ngoan trong sách "Bản kinh phùng nguyên" nói: vị ngọt, màu đỏ, tính ấm là không còn nghi ngờ gì; chỉ vì sách "Bản kinh" bàn chung rễ và quả không phân biệt, đến nỗi người sau có kẻ nói quả tính hơi hàn, rễ tính rất hàn, ấy là vì ngờ rằng cùng một cây không có lẽ lại khác nhau hai tính hàn nhiệt. Song trời sinh muôn vật không đồng đều, thường dồi dào ở chỗ này mà thiếu ở chỗ kia: như thịt quả sơn thù du thì giữ tinh, còn hạt thì làm trơn tinh; đầu rễ đương quy thì cầm máu, đuôi rễ thì phá huyết ứ; vỏ quả quýt thì trừ đờm, màng quýt thì tụ đờm — không chỉ một trường hợp. Ngay cả Viêm Đế (Thần Nông) nếm thuốc cũng chỉ xét kỹ khí vị hình sắc, đâu có lẽ một vật vị ngọt, màu đỏ, chất béo nhuận mà tính lại hàn? Sự phân biệt ấy riêng ông là tinh, hơn hẳn các nhà. Tôi lúc trai tráng uống thuốc, hễ dùng câu kỷ tử là đau răng; sau tuổi trung niên uống thì rất yên. Lại từng nghiệm thấy người bệnh gan có hỏa, uống câu kỷ tử thường bệnh nặng thêm; há chẳng phải là bằng chứng tính nó ấm sao?

 Trương Thúc Thừa trong sách "Bản thảo tuyển" nói: táo dùng trong sách thuốc không phân đen trắng, xét kỹ thì đó là loại táo đỏ quả to; còn táo đen là táo đã tẩm mật đem hấp. Lại nói: người nay hấp táo phần nhiều trộn với đường mật, ăn lâu rất hại tỳ vị, vì giúp thêm thấp nhiệt. Tôi trộm nghĩ táo đỏ sức mỏng, dùng để hòa vị (điều hòa dạ dày) thì hợp; táo đen vị đậm, để bổ trung (bồi bổ tỳ vị) thì nên dùng; dường như không nên dùng lẫn lộn như nhau. Còn thuyết giúp thêm thấp nhiệt thì lý không thể đổi, vì vậy ăn nhiều thì răng sinh sâu mà đến nỗi... (?) (câu gốc bị đứt).

 Sách "Long Mộc luận" chữa chứng nội chướng (mắt mờ dần do bệnh bên trong, như đục thủy tinh thể) có bài Ngũ thoái tán, dùng long thoái (xác rắn lột), thiền thoái (xác ve), phượng hoàng thoái (vỏ trứng gà ác), Phật thoái (giấy trứng tằm), nhân thoái (tóc đàn ông) lượng bằng nhau, đốt chung thành tro, nghiền thành bột mịn, mỗi lần uống một tiền, ăn với gan dê nấu chín, không kể giờ giấc, ngày uống ba lần. Tên "Phật thoái", "nhân thoái" rất mới lạ, có thể bổ sung vào danh mục tên khác của các vị thuốc.

 Chữ "nhự" trong "trúc nhự" (tinh tre, lớp vỏ giữa cây tre cạo ra) thuộc bộ trúc, mà tục có khi viết theo bộ thảo; chữ "tương" trong "thanh tương tử" (hạt cây mào gà trắng) thuộc bộ thảo, mà tục có khi viết theo bộ trúc — đều sai.

 Khí còn thừa của cây thông thành phục linh, khí còn thừa của cây phong thành trư linh, khí còn thừa của cây tre thành lôi hoàn, còn gọi là trúc linh. Trư linh ở hạng trung phẩm, lôi hoàn ở hạng hạ phẩm, phục linh ở hạng thượng phẩm trong sách "Bản kinh"; các bài thuốc dùng phục linh nhiều hơn cả, vì nó được tinh hoa của cây thông, uống lâu có thể yên hồn dưỡng thần, không đói, thêm tuổi thọ.

 Lại có quất linh, mọc trên cây quýt như nấm, chữa được nhọt vú, thấy trong sách "Bản thảo cương mục thập di" của Triệu Thứ Hiên.

 Cát tiên mễ (một loại tảo nước dạng hạt) là do nước thấm trên đá trong hang núi mà thành, núi sâu ở vùng Sở, Thục, Việt đều có. Long Thanh Phi trong sách "Thực vật khảo" nói nó làm thần trí trong sáng, giải nhiệt, chữa đàm hỏa, ăn lâu thêm tuổi thọ. Sách "Bản thảo cương mục thập di" thì nói tính hàn, không nên ăn nhiều. Xét: vật này không dùng làm thuốc, chỉ nên nấu canh, vị rất ngon ngọt. Phàm nấu ăn, trước cho chút giấm, rồi mới dội nước sôi cho nở ra thì to và mềm.

 Trong các loài cây gỗ, cây dâu dùng được nhiều bộ phận nhất: lá, cành, hoa, quả dâu chín, vỏ rễ, nhựa, mộc nhĩ dâu, bướu cây, dầu, sâu, tầm gửi dâu, tổ bọ ngựa trên cây dâu — tất cả mười hai thứ. Trong các loài quả, sen dùng được nhiều bộ phận nhất: củ non (mật), đốt ngó, cuống, lá, núm lá, tua nhị, hoa, gương sen, hạt, tâm sen (ý), nước ngó, bột ngó — cũng mười hai thứ. Hai vật đều có tơ; một thứ bẩm thụ khí Kim, một thứ được tinh của Thủy. Sách "Lý hư nguyên giám" nói tính của vật có thứ cả thân trên dưới thuần túy không tì vết, chỉ có dâu và sen — quả có lý do vậy.

 Bài Vương bất lưu hành tán trong sách "Kim quỹ yếu lược", tác giả tự chú rằng: nếu có phong hàn thì đừng lấy rễ dâu mọc về phía đông nam. Các nhà chú giải đời sau cho rằng tà khí phong hàn ở phần ngoài nằm trong kinh lạc, rễ dâu tính đi xuống, chỉ làm lợi khí phổi, không đuổi được ngoại tà, nên đừng dùng. Ngô Cúc Thông suy rộng nghĩa ấy: tính rễ dâu đi xuống mà bền chặt, từ phổi đi xuống gan thận; bệnh nội thương dùng không sao, còn bệnh cảm ngoài thì nó dẫn tà vào phần âm của gan thận, làm ho lâu không khỏi. Địa cốt bì là rễ của cây câu kỷ, đi xuống sâu nhất, sức tới được xương, người cảm phong hàn từ ngoài cũng kiêng dùng. Thuyết ấy thấy chép kỹ trong sách "Ôn bệnh điều biện", có thể bổ sung chỗ thiếu của bản thảo các nhà; thầy thuốc gần đây ít người phân biệt kỹ được tính thuốc. Mùa thu năm Bính Thìn, một người đàn bà họ Ngô là bà con tôi tình cờ cảm phong hàn, ho, thở gấp; một thầy thuốc xem bệnh, dùng tang bạch bì (vỏ rễ dâu) làm vị chủ, ho càng nặng; tôi vội bảo thôi đừng uống, đổi dùng Hạnh tô tán gia giảm thì khỏi.

 Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (đời Minh), Lục Tổ Ngu (thấy trong sách "Tam thế y nghiệm") chữa cho vợ một người họ Thẩm bị bệnh dịch sắp chết; người hàng xóm là Thiệu Nam Kiều giúp chừng một lạng bạc để lo việc khâm liệm; [ông Lục cho dùng] bài thuốc trước thêm bạch thược, chỉ dùng một tiền nhân sâm, uống bốn thang thì khỏi (?) (câu gốc có chỗ thiếu). Qua đó có thể hình dung giá sâm thời ấy rẻ; người nghèo ngày nay gặp bệnh, nếu cần một lạng sâm thì không có hơn mười lạng bạc không được, dù có thầy giỏi cũng biết làm sao?

 Hạnh nhân làm nhuận phổi, lợi khí, nên ngâm nước nóng bỏ vỏ và đầu nhọn, sao với cám cho vàng; nếu chữa bệnh phong hàn thì nên dùng sống cả vỏ và đầu nhọn, để lấy tác dụng phát tán.

 ... mà thôi (?) (dòng gốc chỉ còn một chữ, không rõ thuộc câu nào).

 Uống sâm không hợp bệnh thì ăn củ cải sống. Diêu [...] (?) Vân trong sách "Bản thảo phân kinh" nói uống sơn tra có thể giải. Sách "Bản thảo cương mục thập di" nói sắc vỏ hạt dẻ uống thì giải sức sâm càng hay. Tôi cho rằng bệnh nhẹ thì còn giải được, bệnh nặng thì không thuốc nào giải được; cốt ở chỗ xét cho đúng lúc nào nên dùng, đừng cho uống bừa mà thôi.

 Ngọc trâm (hoa ngọc trâm) và phượng tiên (cây bóng nước), sách "Bản thảo cương mục" xếp vào bộ cỏ có độc; độc của ngọc trâm ở rễ, độc của phượng tiên ở hạt, đều có thể thấu xương, hại răng.

 Lại như hoa sói, hoa nhài..., rễ cũng đều có độc, giết được người.

 Thuốc lá đến cuối đời Minh mới có, giống của nó xuất phát từ nước Đạm Ba, truyền sang nước Lã Tống (Luzon, Philippines), rồi chuyển vào đất Mân (Phúc Kiến); loại sản ở trấn Thạch Mã đất Mân là tốt nhất. Bản thảo các nhà đều chép vào mục cỏ có độc. Sách "Hối ngôn" nói có người tình cờ hút vào thì khí bị bế tắc ngột ngạt, mê man như chết, đủ biết nó không phải vật tốt. Sách "Bị yếu" nói hơi lửa hun đốt làm hao huyết, giảm tuổi thọ; lấy chỗ hay của nó thì chỉ là trừ chướng khí (khí độc vùng rừng núi), đuổi uế khí mà thôi. Người nay nghiện thứ này rất nhiều, quán thuốc lá nhiều gần ngang quán rượu; tuy không tác hại dữ dội như thuốc phiện, nhưng có thể làm hao phế khí, tổn thương âm huyết. Phàm người mắc các chứng ho, hen suyễn, hư tổn (cơ thể suy kiệt lâu ngày), nôn ra máu, khí hư, hỏa bốc lên thì càng nên tránh xa.

 Khinh phấn cay, khô táo, có độc; dùng chữa bệnh dương mai sang (bệnh giang mai) tuy có hiệu nhanh, nhưng độc khí len vào gân xương, biến ra bệnh khác, tác hại không cùng. Đại phong tử chữa bệnh lệ phong (bệnh hủi) cũng thế. Người chế bài thuốc hãy thận trọng.

 Sách bản thảo nói chi tử (quả dành dành) dùng sống thì tả hỏa, sao đen thì cầm máu. Sách "Lâm chứng chỉ nam" chữa chứng cảm ngoài, phần nhiều dùng sơn chi sao đen. Hoàng Thoái Am nói gần đây phần nhiều dùng loại sao, dùng loại sống rất ít. Tôi xét: bài Chi tử thang của Trọng Cảnh có điều cấm: người bệnh vốn hay đi ngoài hơi lỏng thì không được cho uống, vì tính nó đắng lạnh; nếu sao đen thì tính lạnh giảm bớt, không kể vốn đi ngoài lỏng hay không đều uống được, có lẽ vì thế mà ít người dùng loại sống chăng.

 Thuốc từ nước ngoài đưa đến rất nhiều, mà thuốc của Trung Quốc cũng có thứ được các phương xa quý trọng, như người Tây Nhung cần trà, người Đường Cổ Đặc (Tây Tạng) cần đại hoàng, người Nhật Bản cần cương tằm. Lại có thời các nơi đến cống nạp chuyên mua thổ phục linh, có lúc giá đắt lên gấp trăm lần, thấy chép trong sách "Tiền Đường huyện chí".

 Bạc hà khí trong nhẹ mà sức đẩy lên, làm tán ra rất mạnh; người già có bệnh đều không được uống nhiều. La Kính Hàm ở Thai Châu vốn thể chất khỏe mạnh, tuổi ngoài bảy mươi, tình cờ bị cảm không ra mồ hôi, lấy mấy tiền bạc hà sắc nước uống, mồ hôi ra không ngừng mà chết. Cậu tôi là tiên sinh Chu Ngu Đường, tên Trinh, mắc chứng chính xung (tim đập hồi hộp, hay hoảng hốt) vừa khỏi, tình cờ ăn bánh bạc hà, liền thở gấp, tự ra mồ hôi, không ngủ được, trong thuốc phải dùng nhiều sâm, [kỳ] mới yên.

 Tượng thực (quả sồi) dùng làm thuốc, cây của nó có nhiều tên gọi. "Kinh Thi" gọi là lịch, là hủ, là tạc, là [...] (?) (loại không ra quả gọi là [...]); sách "Nhĩ Nhã" lại gọi là nhu; quả sồi còn có tên là tạo đẩu, tục gọi là hạt dẻ dại, làm se ruột, cầm lỵ, công hiệu hơn anh túc (vỏ quả cây thuốc phiện). Bên cạnh trường học ở Hàng Châu có một cây lớn, mùa hè bóng mát rậm rạp, nhờ đó mà tránh nắng; cuối thu quả sai trĩu, gió mát thổi rụng, đập vào mái hiên, rơi trên mái nhà, suốt đêm có tiếng, nghe rất thanh tao.

 Lư Tử Do trong sách "Bản thảo thừa nhã bán kệ" ca ngợi đủ công dụng của trà, chép các lời bàn của danh gia xưa nay làm phả, nhân đó nói uống thường làm người gầy, bớt mỡ, tăng sức, vui chí, thêm ý tứ, làm tai mắt sáng ra, tứ chi thư thái, các khớp dễ chịu, tiêu phiền muộn, khiến người đọc thuộc không quên, không ngủ mà vẫn tỉnh táo yên lặng. Chương Hạnh Vân trong sách "Điều tật ẩm thực biện" thì nói trà làm hao tinh huyết, chỉ có tiêu mà không có bồi đắp; muốn cả đời không ai uống thì thật khó khuyên bảo, chỉ nên uống loãng, kiêng uống nhiều, kiêng uống đặc, hoặc dùng các loại cây cỏ khác sắc uống được để thay thì càng hay. Còn người mắc chứng khát và các chứng nhiệt sinh khát mà uống nhiều trà thì bệnh càng khó khỏi. Lại nói người xưa không chuyên lấy trà làm đồ uống, nên sách "Nhĩ Nhã chú sớ" chỉ nói có thể nấu canh mà uống, đến hai chữ "thay trà" cũng không có.

 Do đó mà xét, các sách "Trà kinh", "Trà lục", người hiểu lý lẽ chẳng thèm nhắc đến. Hai thuyết khác hẳn nhau, nên lấy thuyết của họ Chương làm đúng; nếu không dùng được cây cỏ khác thay thế thì lời dặn "nên ít, nên loãng" phải hết sức tuân theo. Họ Chương lại nói: tục chuộng trà để lâu, nhưng chỉ nên cách một năm hoặc hai năm là cùng, thế mà có thứ để lâu đến năm bảy năm, một hai chục năm, có thể làm người ta mất tiếng hoặc chết đột ngột, vì phàm vật gì để quá lâu đều có độc. Thuyết này cũng là điều đời ít người biết.
 Sách *Bản thảo kinh giải yếu khảo chứng* của Dương Hi Lạc viết rằng uy nhuy (tức ngọc trúc, một vị thuốc rễ củ có tính bổ âm) và lá sơn chữa được chứng âm hư (thiếu phần âm trong cơ thể, tức thiếu tân dịch, huyết, tinh, thường sinh nóng trong, khô háo, gầy yếu), lại giúp người ta có con. Đó chính là bài "Tất diệp thanh niêm tán" (bột lá sơn và thanh niêm) của Hoa Đà. Còn "thanh niêm" là gì thì đời nay không ai nhận ra: có người nói là lá chính của cây hoàng tinh, có người nói chính là uy nhuy. Thế nhưng ở quê tôi có hai cụ đồ già lần lượt uống bài này, cả hai đều chết.

 Có người lại nói "lá sơn" ở đây thật ra là lá ngũ gia bì, mà sách *Bản kinh* (tức *Thần Nông bản thảo kinh*, bộ sách thuốc cổ nhất) gọi là "sài tất". Trong làng có một người lính bị đau cánh tay, không kéo nổi cung. Có người bày cho dùng một cân uy nhuy cùng ngũ gia bì ngâm rượu mà uống. Uống hết thì tự nhiên khoẻ mạnh hơn hẳn ngày thường. Phải chăng bài thuốc cổ vốn đúng là như vậy, còn sách *Cương mục* (tức *Bản thảo cương mục* của Lý Thời Trân) đã nhầm mà gán vào cây sơn?

 Sơn vốn có độc. *Bản kinh* nói uống lâu thì thân thể nhẹ nhõm, sách *Bão Phác Tử* nói uống thì thông với thần linh, sống lâu, đều khó tin. Có người cạo nhựa sơn lỡ đổ sơn lên mình, khắp người lở loét, đến mức không cứu được. Việc ấy trước kia tôi tận mắt thấy ở Trung Sơn, huống chi là đem ăn uống? Đào Hoằng Cảnh nói "sơn sống độc dữ dội", quả đúng vậy. Người xưa không ai dùng lá sơn, nên phần khí vị (tính nóng lạnh và vị của vị thuốc) bị bỏ trống. Sách *Cương mục* có lẽ chỉ dựa vào bài thuốc cổ mà tự đặt ra phần chủ trị (những bệnh mà vị thuốc chữa được).

 Tôi xét: lấy lá ngũ gia bì làm "lá sơn" là điều trước nay chưa từng nghe. Nhưng hai thứ ấy tính chất khác hẳn nhau, vì vậy hiệu quả cũng khác. Người hiểu lẽ tất nên bỏ lá sơn mà dùng ngũ gia bì. Tóm lại, các vị thuốc trong bài thuốc cổ cần phải xem xét thật kỹ, không thể quá tin lời người trước mà bị lầm.

 Sách *Bản thảo cương mục thập di* có món "kê thần thủy" (nước thần trong trứng gà), nói rằng làm sáng mắt, trừ được màng che mắt. Cách làm: chọn một củ cải lớn, khoét một lỗ to. Phải khoét ở đầu gần thân lá, không được khoét ở phía rễ thì củ mới sống được. Bỏ vào lỗ một quả trứng gà, đem trồng xuống đất, đợi lá mọc lớn, lấy nước trong quả trứng nhỏ vào mắt thì mắt sáng như mắt trẻ con.

 Sách *Trùng Khánh đường tùy bút* lại chép cách chế "tái không thanh" (thuốc sánh ngang không thanh; không thanh là một loại khoáng vật có đồng, rỗng ruột, bên trong có nước, xưa dùng chữa bệnh mắt). Vào ngày Đông chí, lấy một củ cải lớn, cắt nắp, khoét rỗng, bỏ vào một quả trứng gà vỏ tía mới đẻ, đậy nắp lại cho khít. Chôn xuống đất sạch, sâu chừng bốn, năm thước, đến ngày Hạ chí thì lấy lên. Lấy áo của phụ nữ bọc lại, cất trong đồ sứ, nếu không thì e gặp sấm sét sẽ bị rồng cướp mất. Lòng đỏ, lòng trắng trong trứng đều đã hóa thành nước trong. Dùng nhỏ chữa các bệnh mắt, dù người mù cũng có thể sáng lại. Hai cách này đều có thể thử, nên chép lại đây.

 Bài "Cứu nghịch thang" có dùng vị thục tất (mầm lá cây thường sơn, có tính gây nôn). Kha Vận Bá đã nghi ngờ điều này. Trâu Nhuận Am cho rằng câu sách cổ "mạch phù (mạch nổi, bắt nhẹ đã thấy) mà sốt, lại đem cứu (đốt ngải hơ trên huyệt) thì thành chứng thực (tà khí thịnh); thực mà chữa như hư (chính khí suy), do lửa mà động, cổ họng khô, nôn ra máu" cho thấy mạch phù mà bị dùng lửa thì sẽ đến nỗi nôn ra máu. Nay lại cho uống thuốc gây nôn thêm thì chỉ làm máu ra nhanh hơn mà thôi. Huống hồ hai sách *Thiên kim* và *Ngoại đài*, nếu không phải bệnh dịch hay bệnh ngược (sốt rét) thì không dùng thứ này. Vậy bài thuốc này có chỗ sai là điều không còn nghi ngờ.

 Phương Đại Chương (?) người vùng Ngô Trung thì cho rằng "thục tất" là chép nhầm từ "thục thử" (cao lương), vì chữ "tất" thời xưa không có bộ thủy, trông giống chữ "thử". Cao lương là loại lúa ứng với tạng tâm, dùng để cứu chứng kinh cuồng (hoảng sợ, rối loạn tinh thần), nằm ngồi không yên, vì nó làm ấm phần giữa cơ thể và làm se ruột dạ dày. Phối với long cốt, mẫu lệ thì thành công dụng an thần và giữ cho khỏi thoát (thoát là trạng thái khí huyết tán mất, nguy kịch). (Thuyết này thấy trong sách *Sấu ngâm y chuế*.)

 Các loại cây thuốc có hình dạng giống nhau rất nhiều. Chẳng hạn đãng dụ giống hà thủ ô, câu vẫn (lá ngón, rất độc) giống hoàng tinh, thấu sơn căn giống mi vu, thiên chích giống thạch long nhuế, hạt mào gà giống thanh tương tử, rễ xích liễu thảo giống rễ thiến thảo, kể không xiết. Thứ lành thứ độc khác nhau, những người uống thuốc để bồi bổ đều nên cẩn thận phân biệt.

 Hà thủ ô có hình người thì khó mà có được. Có được mà uống thì có thể thêm tuổi thọ, nhưng cũng có khi không hẳn như vậy. Thang Chỉ Khanh (tên Dụng Trung) chép trong sách *Dực câu bại biên*: một tú tài ở Ngô Giang thấy ông lão hàng xóm cuốc đất được hai củ hà thủ ô hình người, bèn bỏ hai nghìn đồng tiền mua lấy, đem chế với đậu đỏ đúng phép mà ăn. Chưa được mấy ngày thì đi tả mà chết. Đó là do thể chất không hợp chăng? Hay là củ hà thủ ô có nhiễm hơi độc của loài vật độc nên hại người? Uống thứ này phải thận trọng.

 Xét đến việc này, (?) sách *Tây Ngô tàm lược* của Phí Tinh Phủ thuật về "đầu nhị tàm" kỹ càng hơn các nhà chú giải *Bản thảo*, nên chép vào đây. Đầu nhị tàm tức là tằm "trân [chữ khuyết]" (?). Sách *Chu lễ*, phần chức Tư mã thuộc Hạ quan, có điều cấm nuôi "nguyên tàm". Lời chú nói "nguyên" nghĩa là "lại lần nữa", sách tự điển viết là [chữ khuyết] (?). *Bản thảo* có các mục vãn tàm sa (phân tằm muộn), vãn cương tàm (tằm muộn chết cứng), nhưng đều không phân biệt kỹ. Vì vậy người ta lầm cho rằng lứa tằm đầu nở lại lần thứ hai là "vãn tàm", "nguyên tàm", mà không biết rằng giống của chúng khác hẳn nhau.

 Trứng do ngài từ kén tằm lứa hai đẻ ra gọi là giống "đầu nhị tàm". Năm sau, qua tiết Thanh minh thì đem nuôi ngay, gọi là đầu nhị tàm, lúc ấy tằm lứa đầu còn chưa nở. Loại này ngủ và chín rất nhanh, vừa được hai mươi ngày đã thu kén, khi đó tằm lứa đầu mới đến lần ngủ lớn. Ngài nở ra đẻ trứng, gọi là giống tằm lứa hai. Người nuôi đầu nhị tàm đều rất ít, không ai ươm tơ. Vỏ kén, nhộng, phân tằm của nó đều dùng làm thuốc, con chết cứng thì càng khó có. Nó chữa bệnh đậu mùa có công cứu sống. Bởi lúc ấy đang cuối xuân, tằm cũng hưởng được khí trong lành, nên chữa được bệnh. Có lẽ đó là nguồn gốc của cái tên "trân" (quý). Những gì *Bản thảo* chép là chỉ riêng loại này, và nghĩa chữ "nguyên" trong *Chu lễ* cũng chưa hẳn không phải chỉ loại này.

 Sách ấy lại nói: tằm lứa hai mới gọi là vãn tàm (tằm muộn), nở vào lúc tằm lứa đầu lên né, cho ăn lá dâu lứa hai. Từ lúc ngủ đến lúc chín đều gặp mùa mưa dầm, ngày càng oi bức, ruồi muỗi đốt cắn, hôi hám sinh giòi, tính thiên về nóng mà có độc. Kén và tơ của nó giá cũng rẻ hơn. Những thứ bỏ thừa chỉ dùng bón ruộng, chưa từng làm thuốc. Tôi xét: phân tằm và tằm chết cứng mà tiệm thuốc ngày nay bán đại khái đều là của tằm lứa đầu. Thuốc ít khi là hàng thật, đây là một ví dụ.

 Sữa (của con [chữ khuyết], ?) tính nóng, bổ dương (bồi phần dương, tức hơi ấm và sức hoạt động của cơ thể). Người hư hàn (cơ thể suy yếu, lạnh), thể chất yếu mà uống thì công hiệu rất nhanh. Người thân của tôi là Vương Chỉ Đình ở trong núi Hòa Bình huyện Trường Hưng kể rằng vùng ấy có loài [chữ khuyết] (?). Việc lấy sữa thường làm vào mùa hè. Người địa phương rình chỗ có con vật ấy, đuổi con mẹ đi, bắt con con đang bú đem giết, lấy ruột và dạ dày phơi khô, lấy phần sữa đông kết thành cục. Mỗi lạng bán được một nghìn đồng tiền. Kẻ làm giả thường lấy sữa bò, sữa dê thay vào, nên tìm mua ở tiệm thì hiếm có hàng thật.

 Anh họ tôi là Chu Tinh Phảng (tên Sĩ Hoàng, có học vị minh kinh, tức người được tiến cử vì thông kinh sách) dạy học ở núi Đông Sơn vùng Động Đình. Anh kể rằng nhà Trịnh Chỉ Nghi trong núi trồng hoa lan rất tốt, lại truyền một bài thuốc chữa đẻ khó rất linh nghiệm: hái hoa lan tố tâm (loại lan có lòng hoa trắng trơn), phơi khô trong bóng râm rồi cất đi, khi cần thì lấy một, hai bông pha nước sôi mà uống. Anh còn kể trong núi có hạt thiên trúc màu vàng, pha nước sôi uống chữa chứng can khí (khí ở tạng can uất kết, gây đau tức sườn, bụng) rất hiệu nghiệm. Tôi xét: hạt thiên trúc tôi chỉ thấy loại màu đỏ, màu vàng thì chưa từng thấy. Tinh Phảng nói người trong núi cũng rất quý loại này, không dễ có được.

 Ớt tính rất nóng. Chương Hạnh Vân trong sách *Điều tật ẩm thực biện* cho rằng mấy chục năm gần đây người người đều ham ăn ớt, cứ mười người thì có bảy, tám người ăn. (Cha mẹ ham ăn thì tinh huyết ắt nóng, nên để lại tai hại cho con cái.) Ăn uống lấy thanh đạm, ôn hòa làm chuẩn. Những món vị đậm đà béo ngậy ăn lâu ắt hại sức sống; những thứ độc dữ mà ham ăn thì giảm tuổi thọ. Thế mà có người ăn ớt vẫn không chết yểu cả, là vì trong người không có nội nhiệt (nóng ở bên trong). Nếu có nội nhiệt thì chết sao lại không mau? Lời ấy có thể nói là thiết tha, xác đáng. Suy ra thì không chỉ ớt là không nên ham; phàm hồ tiêu, gừng sống, hẹ, tỏi và những thứ cay ấm khác đều đủ để làm hao phần âm mà hại sức sống.

 Hứa Tân Mộc (?) nói: a ngùy (nhựa một loài cây vùng Tây Vực, mùi rất hôi) khó có hàng thật nhất. Các sách đều nói nó cực hôi, nên đề phòng gây nôn, vì ở tiệm đều lấy phần trắng của tỏi mà làm giả. Tôi có người bạn vì vậy mà tự thấy khác (?). Vùng Giang Chiết cách Tây Phiên (các xứ phía tây) cả vạn dặm, mà a ngùy ở tiệm bán rất rẻ, đủ biết là giả. Lại thêm nó cực hôi, hại dạ dày, có hại mà không có lợi, đừng dùng là được. Tôi cho rằng những thuốc không có hàng thật, như tang ký sinh, xuyên uất kim, trần bì Hóa Châu, mua ở tiệm thì đều là thứ khác cả. Lấy chúng chữa bệnh ắt không có hiệu quả, đều nên đừng dùng.

 Nước tuyết mùa đông (tuyết tháng chạp càng tốt) cứu chứng thời dịch (bệnh dịch theo mùa) sốt nóng (?) rất mau hiệu nghiệm. Khi ở Hàng Châu, mỗi lần gặp tuyết mùa đông tôi đều lấy cất vào vò. Tháng tư năm Mậu Ngọ niên hiệu Hàm Phong (năm 1858), một phu khiêng kiệu họ Vương phát sốt, mình sưng, nôn mửa, không ăn được, vùng ngực nóng dữ, như có một cục lớn chặn giữa ngực. Bệnh đã hơn mười ngày, nguy kịch lắm. Vợ anh đến xin thuốc, tôi bèn cho nước tuyết. Uống một bát lớn thì ngủ yên chừng nửa giờ, khắp người ra mồ hôi nhiều, người mát, muốn ăn mà khỏi bệnh.

 Lúc ấy người vợ nhà họ Chúc hàng xóm có thai (?) đã mấy tháng, cũng mắc chứng sốt rất nặng. Vợ họ Vương lấy chỗ nước tuyết còn thừa cho uống, cũng hết sốt ngay mà khỏi.

 Sách thuốc nói ăn bạch quả đủ trăm hạt thì chết, vì nó làm khí bị bế tắc. Suy ra thì những thứ làm trệ khí như củ ấu, khoai sọ, bí đỏ đều không [đoạn văn khuyết, ?]... Vỏ rễ cây xoan lộ ra khỏi mặt đất thì giết người. Sách *Tục danh y loại án*, mục Trúng độc, nói rễ cây xoan lộ ra khỏi mặt đất thì giết người. Con trai nhà họ Chu đau bụng, lấy rễ cây xoan phía đông nam sắc nước uống, chốc lát thì tắt thở. Tôi xét: *Bản thảo* nói cây xoan đực rễ đỏ, có độc giết người; cây cái rễ màu trắng, dùng làm thuốc. Vậy rễ xoan có độc thì không thể chỉ nói gọn là loại lộ khỏi mặt đất.

 Mậu Trọng Thuần trong *Quảng bút ký* chép những bài thuốc dùng tử hà xa (nhau thai người), thai nguyên (thai nhi), xương trẻ con, xương người đã đốt ở bãi thiêu xác. Ông viết *Bản thảo chú sơ* lại kể đủ công hiệu của thiên linh cái (xương sọ người), nhau người, cuống rốn trẻ mới sinh. Như vậy khó tránh làm tổn âm đức (phúc đức tích ngầm). Không bằng *Bản thảo cương mục* đối với xương người, nhau người, xương sọ đã răn sâu sắc về sự tàn nhẫn. Nhưng sách ấy vẫn liệt kê khí vị, chủ trị và các bài thuốc, tưởng nên xóa bỏ hết. Kể kỹ cách dùng những thứ ấy chỉ có hại mà không có lợi. Nói như vậy may ra mới là lời của người nhân đức chăng?

 Thứ mà ngày nay gọi là sa uyển tật lê chính là bạch tật lê thời xưa; thứ ngày nay gọi là bạch tật lê lại là từ tật lê (tật lê có gai) thời xưa. Thứ ngày nay gọi là mộc thông chính là thông thảo thời xưa; thứ ngày nay gọi là thông thảo lại là thông thoát mộc thời xưa. Thứ ngày nay gọi là quảng mộc hương chính là thanh mộc hương thời xưa; thứ ngày nay gọi là thanh mộc hương lại là mã đâu linh thời xưa. Người theo nghề Kỳ Hoàng (nghề thuốc, lấy tên Kỳ Bá và Hoàng Đế, tổ của y học) dùng thuốc sao có thể câu nệ theo xưa mà không theo nay?

 Ông Chu Ất Tật Kỳ (?) bị nổi khắp người những mụn nhỏ lấm tấm, rất ngứa, lấy lá câu cốt sắc nước uống thay trà mà khỏi. Xét: câu cốt còn gọi là miêu nhi thích, tục gọi là thập đại công lao, vị đắng ngọt, tính bình, lá có năm gai, tháng chín kết hạt, màu đỏ tươi. Sách *Bản thảo hối ngôn* khen nó trừ phong thấp (bệnh do gió và ẩm xâm vào gây đau nhức), lưu thông khí huyết, lợi gân xương, mạnh lưng chân. Sách *Bản kinh phùng nguyên* khen nó hoạt huyết tán ứ (làm máu lưu thông, tan máu tụ), lại có thể bồi bổ tủy và tạng phủ, giữ gìn tinh huyết. Nay các thầy thuốc dân gian thường dùng vài cân, bỏ gai, thêm hai ba cân táo đỏ, nấu thành cao, cô với mật, chữa lao thương (suy kiệt do làm lụng quá sức), mất máu, mềm yếu, thường có hiệu quả. Có vẻ nó điều dưỡng được khí huyết mà không có cái hại làm tổn phần giữa (tỳ vị). Công dụng của nó rất rộng, vậy mà thầy thuốc đều không cho vào thuốc thang, thật uổng phí vị thuốc tốt này.

 Sách *Quảng Dương tạp ký* viết: Trước kia tôi ở Hàng Châu gặp một ông lão người Mãn Châu, hai mắt đều [chữ khuyết] (?), uống thuốc không thấy hiệu quả ngay. Có người bán không thanh, ông trả giá cao, sắp đem dùng thì mới hỏi tôi. Tôi nói: "Vật này sinh trong mỏ đồng, ắt là tinh của đồng. Tính đồng có thể chế ngự tạng can (gan, theo Đông y khai khiếu ra mắt). Với chứng hữu dư (tà khí thừa thịnh), bệnh mắt không gì không khỏi. Nay ông tuổi già, mạch và chứng đều hư, nên dùng thuốc ôn bổ (ấm và bồi bổ). Nếu dùng thứ này thì không có ích mà có hại." Ông nửa tin nửa ngờ, bèn đập không thanh lấy nước, nhỏ trước vào mắt phải. Suốt đêm đau dữ dội, tròng mắt vỡ [chữ khuyết] (?), lúc ấy mới hối hận vì không nghe lời tôi, nhưng cũng nhờ tôi mà giữ được mắt trái. Sau đó dùng thuốc dưỡng tỳ, bổ âm gần một năm thì mắt trái sáng lại. Xem việc này càng biết phải xét kỹ chứng bệnh mà dùng thuốc, phân biệt vị thuốc phải tinh tường, không thể dùng bừa.

 Cây ngô đồng ít khi dùng làm thuốc, nhưng có hai bài đáng truyền lại. Đi tả không dứt, uống các thuốc đều không hiệu quả thì lấy lá ngô đồng sắc nước ngâm rửa chân, công hiệu như thần. (Sách *Hải thượng tiên phương*.) Bệnh sán khí (đau bụng dưới lan xuống bìu, hoặc sa bìu) thường ăn hạt ngô đồng thì có hiệu quả. (Sách *Tề Hữu đường y án*.)

 Thần hoàng đậu không được các sách bản thảo chép, chỉ thấy trong sách *Đậu học chân truyền* của Diệp Đại Xuân. Sách ấy nói thần hoàng đậu có giống từ Vân Nam, làm cho nốt đậu mùa mọc thưa, mỗi lần một hạt, nhai với nước sắc cam thảo mà uống. Nhưng không kỹ bằng điều Lương Tấn Trúc (tên Thiệu Nhâm, có học vị hiếu liêm, tức cử nhân) thuật trong *Lưỡng bàn thu vũ am tùy bút*. Sách ấy viết: thần hoàng đậu mọc trong vùng người Di phía tây, ở biên giới phía nam đất Điền (Vân Nam), hình như quả hòe, to hơn đậu thường một chút. Dùng ngói ống sấy trên lửa bỏ lớp vỏ đen, nghiền thành bột mịn, uống với nước trắng, có thể trừ độc đậu mùa cho trẻ nhỏ. Cách uống: mỗi tháng lấy ngày mùng hai và ngày mười sáu làm hạn. Trẻ nửa tuổi uống nửa hạt, một tuổi một hạt, tăng dần đến ba tuổi ba hạt thì suốt đời không lên đậu nữa. Có người nói uống theo hai mươi bốn tiết khí, lấy hai mươi bốn hạt làm mức.

 Nước ép rễ chuối chữa chứng đinh (mụn nhọt nhỏ mà rắn, chân sâu, rất độc) tẩu hoàng (độc của mụn lan ra khắp người, sưng sốt nguy hiểm) rất hiệu nghiệm. Ông Nữu ở Chấn Trạch bị mụn đinh, ăn thịt lợn nên độc lan ra, sưng dữ. Vợ ông đến xin vợ tôi bài thuốc. Bảo lấy rễ chuối giã vắt nước, đổ cho uống một bát lớn, liền xẹp sưng mà khỏi, hôm sau đã dạo chợ được rồi. Không chỉ chữa đinh, phàm chứng nhiệt độc nặng cũng chữa được. Bà lão họ Đường ở nhà em rể tôi là Chu Tâm Tuyền, mùa hè bị nhọt nóng, đến mùa thu chưa dứt, từ đầu đến chân mọc liên tiếp không ngừng. Bảo uống một chén nước ép, thì sốt [đoạn văn khuyết, ?]...

 Người Quảng Đông ưa ăn cau, cho rằng tránh được khí độc lam chướng (hơi độc ở rừng núi vùng nóng ẩm), mà không biết nó ích ít hại nhiều. Người vùng Ngô thích ăn hạt thầu dầu, thường trồng thành rừng, hái về phơi rồi rang ăn, điều này càng nên kiêng. Bởi tính nó cay nóng, làm hao nguyên khí (khí gốc, sinh lực căn bản) của con người, kẻ âm thầm bị hại đã nhiều. (Vị này *Bản thảo* xếp vào loại cỏ độc. Hơn nữa người ăn nó thì suốt đời không được ăn đậu rang, phạm vào là chướng bụng mà chết.) Dân quê ngu dốt không biết, ăn mãi thành quen, thật đáng than! Hành ăn với mật ong thì chết người, ai cũng biết; còn hẹ ăn với mật đường cũng có thể chết người thì ít người biết. (Thấy trong sách *Chiết quăng mạn lục* của Hoàng Ám Trai.)

 Quyển năm

 Những điều kiêng kỵ trong ăn uống

 *Bản thảo* nói: ăn nhiều hẹ thì tinh thần mê muội, mắt mờ. Ăn nhiều hành thì tinh thần mê muội, rụng tóc, hư khí (khí lệch lạc do cơ thể suy) xông ngược lên. Ăn nhiều củ cải thì động khí. Ăn nhiều cải bẹ thì mờ mắt, động phong (dễ sinh chứng co giật, chóng mặt, ngứa ngáy), phát khí. Lại nói: người suy yếu ăn măng phần nhiều sinh bệnh. Người Chiết Giang ăn quả bầu nhiều thì nôn mửa, đi tả. Rau sam lá to, phụ nữ có thai ăn vào thì sảy thai. Những loại như vậy kể không xiết; ngay rau thường ngày cũng đủ gây hại, những thứ khác thì có thể biết. Vì thế người chú trọng dưỡng sinh nhất định phải cẩn thận về đồ ăn.

 Triệu Bình Sơn (tên Tông Phiên, có học vị minh kinh) người Thạch Môn, từ Ninh Ba trở về quê, đi qua Thiệu Hưng, ghé thăm bạn ở trong thành phủ. Một người đầy tớ nhà ở ngoài thành, xin phép về thăm nhà, dọc đường mua lươn mang về, bảo vợ nấu. Vừa lúc người hàng xóm sang chơi, bèn giữ lại cùng ăn. Ăn xong cả hai đều khát nước, đau bụng, kêu gào, một lúc thì chết. Thân thể hóa thành nước máu, chỉ còn tóc và xương. Người hiểu biết nói là do ăn nhầm "tà canh" (một loài trông giống lươn mà có độc). Hôm sau họ Triệu đợi đầy tớ không thấy đến, sai người đi hỏi mới biết duyên cớ, từ đó suốt đời không ăn lươn. Tôi xét: lươn thì thân và đuôi đều tròn; tà canh thì thân và đuôi đều dẹt, miệng có hai râu, có thể lấy đó mà phân biệt. Nhưng có loại lươn ngóc đầu khỏi mặt nước hai, ba tấc là do vật khác biến thành, độc của nó cũng có thể giết người, người chú trọng dưỡng sinh nên cẩn thận khi ăn.

 Nấm mọc ở núi rừng, chủng loại không giống nhau. Ăn vào có khi trúng độc, thường làm chết người, bởi đó là nơi hơi độc của rắn rết tích tụ. Ngày mùng ba tháng sáu năm Hàm Phong thứ năm (năm 1855), ở cầu Thi Gia huyện Ô Trình, mẹ của Ngô Như Ngọc hái được rất nhiều nấm trong núi. Vợ của người cùng họ là Ngô Tụ Xương xin chia một ít, xào chín ăn bữa tối, có con trai, con dâu và con gái cùng ăn. Sau canh hai thì nôn mửa, đau bụng; đến sáng thì chân tay run rẩy co quắp, thịt giật, nghiến răng, bốn người cùng lúc mất mạng. Mẹ của Như Ngọc cũng ăn mà chết. Gà ăn phải chỗ nôn ra, chốc lát cũng chết; mổ ra xem trong bụng chỉ còn lá gan cứng, ngoài ra đều rữa thành nước độc.

 Người miền núi ăn nấm vốn là chuyện thường. Lúc lúa mạch chín và tiết Hàn lộ thì nấm rất nhiều, vị rất ngon. Ở Tô Châu có người nấu thành dầu, dự trữ để dùng trong mùa hè ăn chay, vì lấy cái vị ngọt thơm của nó. Nay nhà họ Ngô ăn nấm mà chết năm người, có thể nói là thảm lạ. Ông Dương Nghị Đình (tên Bỉnh Khiêm, được phong tặng vì con làm quan) ở Ô Trình đặc biệt viết bài ký in ra để răn đời. Ông nói nếu nhất định muốn ăn thì phải nấu chung với đồ bằng bạc (phải để lâu cho nguội rồi mới xem). Bạc có màu xanh đen thì tuyệt đối không được ăn. Nếu trúng độc thì cho uống nước phân có thể giải. Lại có nước địa tương (nước khuấy đất) cũng giải được độc. Cách làm: ở chỗ đất khuất bóng chân tường đào sâu hai, ba thước, đổ nước vào khuấy đều, lấy lớp nước trong lắng ở trên cho uống nguội.

 (Xét: *Đông Lâm sơn chí* nói: tháng năm lúc nước mưa dầm dề, nấm mọc ở núi rừng, chỉ loại màu đỏ nhạt và màu vàng là không độc, ăn được. Loại mọc vào tiết Hàn lộ màu trắng, gọi là nấm hàn lộ, cũng không độc, ăn được. Loại màu đỏ thắm và màu đen có độc giết người; ai trúng phải thì ăn nước phân có thể giải. Sách *Vệ sinh lục* lại nói: nấm phía trên có lông, phía dưới trơn không có vân, cùng loại cuộn ngửa lên màu đỏ, hoặc màu đen và loại nấu không chín, đều không được ăn. Sách *Vật lý tiểu thức* nói: lấy bấc đèn nấu chung với nấm, hoặc lấy trâm bạc nhúng vào, bấc đèn và trâm thành màu đen là có độc.)

 Sách *Thanh dị lục* viết: người vùng Hồ Tương quen chế thuốc độc để hại người. Cách làm: lấy một con rắn lớn giết đi, dùng cỏ tranh phủ dày lên, vài tuần thì mọc nấm, chân nấm mọc ra từ xương rắn. Đợi nấm mập lớn thì hái, phơi khô, giã thành bột, rắc vào rượu, đồ ăn, nước trà; ai gặp phải đều về chốn suối vàng. Người đời gọi là "hưu hưu". Xem vậy thì nấm mọc từ chỗ độc tích tụ thường hay có, người ăn uống để bồi bổ sao có thể không cẩn thận?

 Quyển năm

 Rượu

 Sách *Tam dị bút đàm* của Hứa Nguyên Trọng kể: Thái hiếu liêm [chữ khuyết] (?) vốn không uống rượu. Khi lên kinh dự thi hội, khổ vì giá rét bèn uống rượu trắng (rượu nấu cất, nặng độ), thấy ngon, từ đó ngoài thứ này không uống thứ gì khác. Như vậy hơn hai mươi năm. Một đêm ông cài cửa đi ngủ, đến trưa vẫn chưa dậy. Người nhà phá cửa vào thì trong phòng [chữ khuyết] (?), chăn màn đều cháy sém, nửa thân người đã thành tro, tay vẫn còn cầm tẩu thuốc. Việc này giống hệt chuyện "dựa ngựa mà cháy thân" (?) chép trong *Bản thảo*. Có lẽ lửa tẩu thuốc như ngòi dẫn, bất chợt bùng lên như pháo nổ. Lại có Trần Đoan Phủ (tên Khánh Nho, làm học bác, tức quan coi việc học) người Cối Kê kể rằng một người học trò đồng hương của ông tửu lượng rất lớn. Một đêm uống đầy một vò rượu trắng, lại hút thuốc lào ống nước, bỗng lửa từ trong bụng bốc ra, xương thịt một nửa thành than cháy. Người ham rượu trắng có thể lấy đó làm răn.

 Quyển năm

 Thuốc phiện

 Thuốc phiện gây hại rất lớn, có hai loại "đại thổ" và "tiểu thổ" (tên gọi các loại cao thuốc phiện). Đại thổ đến từ nước ngoài; sách *Tam dị bút đàm* thuật lại rất kỹ, rằng: Khi tôi ở Vĩnh Gia, biết một viên thư lại coi kho tên Trương Nguyên Long từng mắc nghiện này, định trị tội. Anh ta kêu rằng: "Tôi đã bỏ nó hai năm rồi. Từng vì việc mua vật liệu đóng thuyền mà vượt biển sang nước Tô Lục, tận mắt thấy bản chất thật của thuốc phiện, nên kiên quyết không dám hút nữa." Hỏi kỹ thì anh kể: tục nước ấy đều chôn người trần truồng, một mẫu đất trăm họ dùng chung, chất chồng qua trăm năm, giá đất ấy thật không lường được.

 Cách chế: trước hết đào đất sâu mấy trượng, nện đáy thật chắc, bốn vách cũng nện chắc. Lấy đất đào lên giã thật mịn, rây thật sạch, phơi thật khô. Rồi trong hố (?) rải một lớp vôi, thêm một lớp đất, một lớp cánh hoa anh túc, một lớp cháo gạo nếp, phủ chiếu lau, đậy nỉ, lại đè ván lên, từ mùa xuân đến mùa thu thì thành. Đem vàng đổi lấy thứ đất ấy, giá cao gấp mấy lần. Nhưng đại khái đó là hút mỡ máu của người chết từ mấy trăm năm trước, nên vừa thấy là thề chết cũng không hút nữa. Cách cai: dùng bài "Thập toàn đại bổ thang" thêm tro thuốc phiện, đợi lúc lên cơn nghiện thì uống. Lúc đầu rất mệt mỏi rã rời, càng uống càng đỡ, hơn hai tháng thì trở lại như cũ.

 Ngô Hiểu Chinh kể: có người chú trong họ tên Xuân Linh theo học nghề thuốc, mùa thu năm Ất Mão mất vì bệnh dịch theo mùa. Người coi sổ sách cho ông là Ngô Mai Các, tính phóng túng, hút thuốc phiện. Một lần anh ghé nhà bạn là Nghê Mai Sầm, Nghê vừa đi vắng, anh bèn chợp mắt chờ. Bỗng mơ thấy Xuân Linh đến bảo: "Anh sắp gặp nạn, nếu cai được thuốc phiện thì tránh được. Tôi trao cho anh bài thuốc này." Rồi đưa ra một tờ giấy đỏ, trên viết mười sáu chữ: "Nhân sâm, chỉ cụ tử (hạt cây khúng khéng), đường đỏ, mỗi thứ một tiền, mỗi ngày sắc nước uống." Lại dặn: "Bảy ngày không nhìn thấy đồ hút thì hết nghiện, đừng đi lại vết xe cũ." Tỉnh dậy theo bài thuốc mà uống, quả nhiên hiệu nghiệm. Hiểu Chinh vốn giữ thuyết không có ma quỷ, đến khi nghe chính Mai Các kể việc này mới tin lời của Sử Thiên (Tư Mã Thiên) rằng "quả có vật ấy" thật không sai.

 Tôi xét: nhân sâm bổ phế khí (khí của phổi), đường đỏ tiêu chất thuốc phiện tích lại trong người, dùng rất đúng. Chỉ cụ tử thì người đời chỉ biết nó giải độc rượu. Nhưng Trần Tàng Khí nói nó làm hết khát, trừ bứt rứt, bỏ nhiệt ở trên cơ hoành, làm nhuận năm tạng, công dụng như mật ong, vậy sở trường của nó không chỉ chữa bệnh do rượu. Huống chi thuốc phiện tính nóng, khô, dữ dội hơn rượu, dùng vị này chữa thì rất có lý.

 Quyển năm

 Các bài thuốc linh tinh

 Uông Thiết Tiều (tên Sĩ Tương) người Hàng Châu truyền một bài thuốc: dùng chân gà rừng một con trống một con mái thành đôi, sấy khô trên ngói, tán thành bột thật mịn, cất trong bình sứ. Phàm gót chân bị giày đinh cọ xát mà loét, và những chỗ như đùi, đầu gối bị va dập trầy rách, lấy bột này rắc vào thì đóng vảy mà khỏi. Nhân nhớ đến "xuy tân cao" của chùa Thanh Đà ở Sơn Đông chữa vết thương gót chân rất linh, nay có bài này thì không cần tìm đâu xa nữa.

 Bài "Thái Ất tử kim đĩnh" xuất xứ từ *Đạo tạng* (bộ kinh điển của Đạo giáo). Sách *Vệ tế bảo thư tục thiêm phương* do người đời Nguyên biên soạn có chép bài này, gọi là "Thần tiên giải độc vạn bệnh hoàn", cho là bài của Dụ Lương Năng, do Cát Thừa Tổ (?) truyền lại. Sau bài thuốc ghi kỹ cách dùng cho từng chứng, lại có thể cứu người thắt cổ và người chết đuối (mài với nước lạnh đổ cho uống). Sách kể có viên quan đứng đầu phủ Thiệu Hưng từng phát thuốc này cho người; một đứa con của ông chết đuối đã tắt thở, dùng cách ấy cứu thì sống lại.

 Chữa ôn dịch (bệnh dịch có sốt) gây phù thũng và chứng đại đầu ôn (bệnh dịch làm sưng to đầu mặt): dùng hai hợp đậu đen rang chín, cam thảo nướng hai tấc, hai bát nước sắc lấy nước, thỉnh thoảng nhấp từng ngụm. Đó là bài gọi là "bài thuốc của người lạ đời Tĩnh Khang". (Năm Tĩnh Khang thứ hai, kinh đô có dịch lớn, có người lạ viết ra bài này.)

 Ngoài ra kể sơ lược: sách *Thánh tế tổng lục* chữa lỵ ra máu mũi đỏ trắng, dùng nửa thăng đậu đen rang bỏ vỏ, tán bột lấy bốn hợp, cam thảo một lạng, bọc vải, cho ba thăng nước hồ vào, sắc còn một thăng, chia làm hai lần uống. Sách *Hồng thị tập nghiệm phương* chữa chân sưng, dùng đậu đen, cam thảo sắc nước uống. Sách *Thọ thân dưỡng lão tân thư* chữa các chứng nóng của người già và trẻ nhỏ trong mùa đông, dùng ba thăng đậu đen to rửa sạch, ba lạng cam thảo băm nhỏ, sáu thăng nước, nấu cho nhừ, thỉnh thoảng cho ăn ba năm chục hạt, nước cũng uống được. Sách *Hoạt nhân nhất thuật* của Ngô Hiểu Chinh nói: giải độc đan dược (thuốc luyện từ khoáng vật, như thuốc tiên), lấy đậu đen, cam thảo sắc nước uống. Bài này dùng rất rộng, đều lấy công dụng giải độc, thanh nhiệt (làm mát, trừ nóng). Lưu Tùng Phong nói: cam thảo nướng thì thiên về bổ, nên dùng loại sống. Quả đúng vậy.

 Bài "Đại hoạt lạc đan" trong *Thánh tế tổng lục* và bài "Hồi sinh tái tạo hoàn" truyền ở đời gần đây, các vị thuốc đại thể giống nhau, chỉ khác chút ít. Đại hoạt lạc đan có năm mươi vị, khác với tái tạo hoàn tám vị, là: bạch hoa xà, ô tiêu xà, thảo ô, quán chúng, mộc hương, trầm hương, thủy an tức hương, hoàng cầm.

 Tái tạo hoàn có năm mươi sáu vị, khác với đại hoạt lạc đan mười bốn vị, là: xuyên khung một lạng (lạng là đơn vị cân thời ấy, khoảng ba mươi bảy gam), hoàng kỳ một lạng hai tiền (tiền bằng một phần mười lạng), bạch chỉ một lạng, tang ký sinh một lạng, hải nam hương một lạng, thảo khấu nhân một lạng, thiên trúc hoàng một lạng, tỳ giải tám tiền, hồng hoa tám tiền, khương hoàng một lạng, chu sa một lạng, hổ phách một lạng, kỳ xà bốn lạng, xuyên sơn giáp bốn lạng.

 Những vị mà cả hai bài đều có gồm bốn mươi hai vị: nhân sâm một lạng, bạch truật tám tiền, phục linh một lạng, cam thảo nướng một lạng, thục địa một lạng hai tiền, xích thược tám tiền, đương quy một lạng, hà thủ ô một lạng, nhục quế một lạng hai tiền, phụ tử tám tiền, ma hoàng một lạng, phòng phong một lạng, uy linh tiên một lạng, tế tân một lạng, khương hoạt hai lạng, cát căn một lạng, thiên ma một lạng, cương tàm một lạng, nhũ hương một lạng, một dược một lạng, đinh hương một lạng, hoắc hương một lạng, hương phụ tám tiền, thanh bì tám tiền, ô dược tám tiền, tùng hương sáu tiền, bạch khấu nhân tám tiền, cốt toái bổ một lạng, nguyên sâm tám tiền, xuyên liên một lạng, đại hoàng một lạng, huyết kiệt tám tiền, đởm tinh một lạng, quy bản một lạng, xương ống chân hổ một đôi, tê giác tám tiền, lưỡng đầu tiêm một lạng, ngưu hoàng ba tiền, toàn yết một lạng năm tiền, địa long tám tiền, băng phiến hai tiền, xạ hương tám tiền. Tán bột, luyện mật làm viên, mỗi viên nặng một tiền hai phân (phân bằng một phần mười tiền), lấy vàng lá làm áo, phơi khô trong bóng râm, bọc vỏ sáp niêm kín.

 Bài này chữa các chứng: trúng phong (đột quỵ, méo miệng, liệt người) bại liệt, nuy tý (chân tay teo yếu, tê bại), đàm quyết (đờm dãi làm ngất xỉu), co quắp đau nhức, tê dại khắp người, ung thư lưu chú (nhọt độc lan chạy nhiều chỗ), té ngã tổn thương, trẻ con kinh giản (co giật, động kinh), phụ nữ tắt kinh. Sách *Tôn sinh bát tiên* nói: tuổi quá bốn mươi nên uống trước mươi mấy liều thì đến già không mắc bệnh phong; tuổi quá sáu mươi thì không nên uống. Từ Linh Thai cho rằng đờm dai, gió độc, nhiệt độc, máu ứ đã vào kinh lạc (các đường dẫn khí huyết trong cơ thể) thì ngoài bài này không gì làm thông suốt được; đó là thuốc nhất thiết phải có khi chữa những bệnh lớn ở chân tay thân thể. (Sách *Hồi Khê y án* nói chữa chứng hư đàm lưu chú đều hiệu quả.) Sách thuốc cũng có bài "Hoạt lạc đan" chỉ dùng năm sáu vị như địa long, nhũ hương, đó là bài chữa thực tà (tà khí thịnh mà cơ thể chưa suy).

 Dư Dĩ Tường (?) trọ ở Hàng Châu, làm nghề cắt tóc, chú tâm vào y học. Tổ tiên ông theo nghề dương y (thầy chữa nhọt lở, bệnh ngoài da và vết thương). Tuy sách để lại đã thất lạc, nhưng ông còn nhớ được nhiều bài thuốc bí truyền, có bài chữa [đoạn văn khuyết, ?]... đáy lò luyện thăng đan (thuốc luyện từ thủy ngân và khoáng vật dùng cho mụn nhọt), tiệm tạp hóa có bán), cùng tán thành bột mịn rắc vào, hiệu nghiệm như thần. (Chân lở mà ngứa, chảy nước, không đi được, tục gọi là "cước chú" (sâu ăn chân), người phương nam phần nhiều mắc bệnh này. Cước chú mà rắc bột phèn chua thì ngứa không dứt, lại thêm đau. Bài gia truyền nhà tôi dùng bột thuốc lá lâu năm rắc vào, làm khô ẩm, hết ngứa, cũng khá hiệu nghiệm.)

 Trịnh Chuyết Ngôn (tên Phong Thương, làm học bác) cùng huyện, tính ưa đơn phương (bài thuốc đơn giản ít vị), nói rằng những bài ông đã dùng mà linh nghiệm nhất có bốn bài. Năm Nhâm Dần niên hiệu Đạo Quang (năm 1842), ông dạy học ở nhà quân môn (tướng đề đốc) Uông Đạo tại Lạc Bình. Ông bị nổi một cục rắn ở phía trước hậu môn, phía sau bìu, dần dần thấy đau, lúc rét lúc nóng do suy nhược. Trên bàn có sách *Đồng thọ lục*, tra được một bài: "Nhọt khóa mã (nhọt ở vùng đáy chậu, như chỗ ngồi cưỡi ngựa) mới phát, dùng năm tiền cam thảo, rượu và nước mỗi thứ một bát, sắc uống." Theo bài mà uống thì cục dần mềm, hôm sau rỉ ra chút nước trong, chưa mấy ngày thì khỏi hẳn.

 Nhà anh họ ông là San Hô có một người hầu gái mười sáu, mười bảy tuổi, bỗng trên người nổi quầng đỏ như rôm [chữ khuyết] (?), từ lưng lan dần đến ngực, ăn uống kém. Người biết bệnh nói: "Đây là bệnh rắn quấn (zona), lan đến vùng tim thì không cứu được." Tình cờ tra sách *Hồi sinh tập* có một bài: dùng cái đai bị đứt trên gáo múc phân (tục gọi là "liệu tử"; lấy cái dùng lâu năm, dùng nhiều, không nhất thiết phải đứt), đốt trên ngói mới cho cháy mà vẫn giữ được tính thuốc, trộn dầu vừng bôi lên. Cho thử thì chưa mấy ngày vảy bong, ăn uống khỏe như thường.

 Bài thuốc thần hiệu chữa hầu phong (họng sưng đau cấp, khó nuốt khó thở): lấy mơ xanh ngâm muối cho ra nước, bắt những con sên lớn bỏ vào, không kể nhiều ít. Mùa thu năm Giáp Ngọ, nghe tin đỗ kỳ thi hương, ngày ngày bày cỗ đãi những người báo tin (?). Trong số ấy có một người bỗng đau họng như mắc xương, tình thế rất nguy. Lấy quả mơ ngâm sên đã chế cho nuốt một quả, liền bình phục như thường, đến tối đã ăn được cơm.

 Vào giờ ngọ ngày Đoan ngọ (mùng năm tháng năm), bắt ngài tằm muộn (tục gọi là đầu nhị tàm), không kể nhiều ít, bỏ vào ống tre, lấy giấy dán kín, treo chỗ đón gió, phải để mưa dầm nắng rọi, chưa đủ (?) bốn mươi chín ngày. Sau này gặp ai bị dằm tre, dằm gỗ đâm vào thịt không ra được, lấy thứ này nghiền bột, trộn nước bọt bôi vào chỗ đau, dằm ra ngay. Một bà lão nhà Thái Tình Giang cùng làng bị dằm tre đâm tay, đau không giặt giũ được, bôi thuốc này vào liền khỏi.

 Có một người mới cưới mắc bệnh, các thầy thuốc chữa theo chứng hư, cho uống lẫn lộn các thuốc bổ, người ngày càng nguy. Thầy thuốc nổi tiếng Thẩm Cảnh Văn (người huyện Đồng Hương, sau ở thôn Châu) đến xem, thấy trong phòng ngủ có rất nhiều đồ hồi môn đều mới sơn xong, bèn nói: "Đây là bị hơi sơn làm hại (tục gọi là sơn ăn), không phải bệnh." Bảo đến nhà thợ mộc lấy mùn gỗ sam sắc nước rửa, lại cho uống thuốc giải độc sơn, không mấy ngày thì khỏi hẳn. Xét: sách *Khôn nguyên thị bảo* nói: từng có người mới cưới bị sơn ăn, người ta nhận lầm là chứng phát phong độc, không biết là do đồ cưới mới sơn gây ra; lấy phèn chua sắc đặc mà lau, ba bốn lần thì hiệu nghiệm. Kiến giải của họ Thẩm đúng là giống như vậy.

 Uông Sinh Tác người Hưu Ninh nói: năm vừa mười lăm tuổi, bỗng mắc chứng trường hồng (đi ngoài ra máu), sáng dậy nhất định đi ngoài nhiều một lần, máu nhiều phân ít. Qua hơn hai tháng thì ngày càng gầy. Có người truyền bài thuốc: mộc nhĩ trắng (?) nấu với nước ăn nhạt, mỗi ngày ăn một tiền, chưa hết một lạng thì khỏi hẳn. Thuốc mà đúng bệnh thì cần gì phải nhiều mới quý?

 Ăn nhầm tóc mà thành [chữ khuyết] (?, chỉ khối tích trong bụng), trong ngực, trong họng như có con trùng bò lên xuống qua lại. Bài thuốc cổ dùng nấm mọc trên lược gỗ cũ đã vùi trong đất, sắc nước uống; nhưng thứ này không thể kiếm được. Một bài khác dùng năm tiền hùng hoàng hòa nước uống. Phân biệt chứng này thì lấy dấu hiệu thích uống dầu làm bằng, mỗi lần uống bốn năm thăng mới thấy khoái. Bởi tóc vào trong dạ dày, bị máu bọc lại mà hóa thành trùng.

 Người bạn đã khuất của tôi là Tiền Thạch Lâm (thượng xá, tức giám sinh trường Quốc tử giám; tên [chữ khuyết]), tính rất hiếu thảo. Mẹ ông là Từ nhũ nhân (danh hiệu phong cho mẹ, vợ quan lại, cũng dùng để tôn xưng phụ nữ) vốn mắc phong thấp, phát đi phát lại không khỏi. Thạch Lâm trăm phương chạy chữa, tìm được hoa hải phong đằng, phối với táo đỏ, nấu với rượu lâu năm cho uống thì có hiệu quả, bèn uống thường xuyên, bệnh không phát lại nữa, thọ đến hơn tám mươi tuổi. Tưởng Dần Phường (tên Quang) người Hải Ninh tình cờ mắc chứng hỏa đan (quầng đỏ nóng rát trên da), hai cánh tay sưng đỏ mà đau, các thuốc đều không hiệu quả. Sau được một bài: dùng củ bách hợp tán bột mịn, cùng đường trắng giã nát đắp vào thì khỏi. Bài này thầy thuốc ít khi biết, rẻ tiền mà hiệu quả nhanh, có thể truyền lại.

 Sách thuốc nói chứng can vị khí thống (đau dạ dày do khí ở gan uất kết phạm vào dạ dày), dùng hoa hồng phơi khô trong bóng râm, pha nước sôi uống thay trà. Thang Chỉ Khanh thêm long nhãn nấu thành cao, chữa khỏi chứng đau vùng thượng vị cho mẹ của quan huyện Ngô Lạc Sinh. Một vị vào tỳ mà điều hòa huyết, một vị vào can mà làm huyết lưu thông, bổ và tả đều thích hợp, nên được hiệu quả.

 Sách *Bảo thọ đường kinh nghiệm phương* ba quyển, do Lưu Thiên Hòa đời Minh soạn, các bài thuốc đều tinh tế xác đáng. Trong đó bài chữa đi tả, ăn uống kém lại càng đơn giản mà tuyệt diệu.

 Gạo một thăng (thăng là đơn vị đong thời xưa), ngâm nước một đêm, để ráo, rang lửa nhỏ cho thật nóng, xay mịn, rây qua cho như bột mì mịn. Lấy một lạng hoài sơn (củ mài vùng Hoài Khánh) nghiền bột trộn vào bột gạo. Mỗi sáng sớm dùng nửa chén, thêm một thìa đường cát, chút ít bột hồ tiêu, lấy nước thật sôi khuấy mà ăn. Vị rất ngon, ăn không ngán, rất bồi bổ, nên ăn lâu dài. Người tinh khí lạnh không thể có thai cũng có thai được, là vì có hoài sơn ở trong. Đây là một bài bí truyền, chớ coi thường.

 Người làm thuê nhà tôi là Ngô Pháp Tài mắc chứng đại cước phong (chân sưng to, nặng nề). Mẹ tôi là Chu thái nhũ nhân truyền cho một đơn phương: dùng hải đồng bì, phòng kỷ, phiến khương hoàng, nguyên tàm sa mỗi thứ ba tiền, thương truật hai tiền, sắc nước xông và rửa, mỗi ngày ba bốn lần thì khỏi. (Bài này đã chữa khỏi cho nhiều người.) Khỏi rồi, vì đi đường quá nhiều mà hai chân lở loét, các thuốc đều không khỏi. Mẹ tôi bảo lấy bột mịn vôi trong mộ cổ rắc vào thì khỏi. Sau dùng chữa chân lở loét, không ai là không khỏi.

 Phép yếm thắng (phép dùng bùa chú, chữ viết hay vật thiêng để trấn áp tà ma) thời xưa cũng có khi dùng chữa bệnh mà hiệu quả. Sách *Bách nhất tuyển phương* nói: kín đáo lấy giấy sạch viết họ tên quan thái thú (quan đứng đầu quận) sở tại, đốt trên ngọn đèn thành tro, hòa nước nóng cho uống thì đẻ được ngay. Thẩm Tòng Tiên nói: tôi từng thấy viết họ tên người chính nhân quân tử, đốt thành tro hòa uống chữa đẻ khó; lấy khăn sạch trân trọng buộc vào cánh tay (nam bên trái, nữ bên phải) chữa quỷ ngược (sốt rét dai dẳng, xưa cho là do ma quỷ) rất linh. Lại người đất Mân đến nay đều viết họ tên tiên sinh họ Lâm ở Long Giang để chữa các chứng quái lạ, đó chính là ý của sách tuyển phương kia. Từ Ngu Đình người Ngô Giang truyền một cách chữa sốt rét cũng hiệu nghiệm: lấy một lát bánh vân phiến (bánh ngọt cắt lát mỏng), viết bảy chữ "Hoàng Đế Chuyên Húc chi thần vị" (bài vị thần của Hoàng Đế và Chuyên Húc), lại lấy một lát khác úp lên, đừng để người bệnh thấy chữ, cho ăn trước cơn sốt rét hai canh giờ (khoảng bốn tiếng).

 Quyển năm

 Đính chính

 *Tống sử*, truyện Bàng An Thường và *Minh sử*, truyện Lăng Vân đều chép việc chữa sản phụ thai không ra, châm qua bụng trúng tay đứa trẻ mà mẹ con được sống. *Dương Châu phủ chí* chép về Ân Củ, *Gia Hưng phủ chí* chép về Tôn Phố, thì sản phụ đều đã chết, thầy thuốc thấy máu bèn bảo mở quan tài, châm qua bụng mà sống lại. Điều này không hợp tình lý, không đáng tin hẳn.

 Sách *Khúc lễ* (một thiên trong *Lễ ký*) nói: "Thầy thuốc không đủ ba đời thì không uống thuốc của họ." Lời chú của họ Trịnh (Trịnh Huyền) nói: "Là để thận trọng về thuốc và cách pha chế." Lời sớ (lời giảng giải thêm cho lời chú) của họ Khổng (Khổng Dĩnh Đạt) nói: "Phàm người có bệnh là do gân huyết không điều hòa, nên uống thuốc để chữa. Thuốc ấy nếu không cẩn thận về vị thuốc thì ắt không có hiệu nghiệm, cho nên phải răn. Chọn người cha truyền con nối đến ba đời, đó là cẩn thận về thuốc và điều chế." Lại có thuyết nói: "Ba đời" là: một là *Hoàng Đế châm cứu*, hai là *Thần Nông bản thảo*, ba là *Tố Nữ mạch quyết*.

 Lại nói là *Phu Tử mạch quyết*. Nếu không học ba bộ sách "ba đời" ấy thì không được uống thuốc của họ. Nhưng họ Trịnh đã nói "là để thận trọng về thuốc và cách pha chế", vậy thì không phải chỉ *Bản thảo*, *Châm cứu*, *Mạch quyết*; về lý không thỏa đáng, nghĩa ấy là sai. Xét: theo đây thì cái gọi là "ba đời", lời chú và lời sớ đều chủ trương thuyết cha truyền con nối. Đời gần đây có người chỉ chủ trương là thông thạo sách của "ba đời", lại cho thuyết ba đời truyền nối là cách hiểu sai của người tầm thường. Có lẽ họ chưa đọc chú sớ. Vả lại văn nghĩa kinh sách tuy cổ mà lời không chỗ nào không rõ; nếu đã muốn nói thông thạo sách của ba đời thì sao không nói thẳng ra, mà lại nói "thầy thuốc không đủ ba đời"? Lẽ nào cố ý nói câu lửng lơ ấy để làm mê hoặc đời sau?

 Vương Phác Trang cho rằng một lạng trong bài thuốc cổ bằng bảy phân sáu ly ngày nay (ly bằng một phần mười phân); một thăng cổ bằng sáu thược bảy sao ngày nay (thược và sao là đơn vị đong rất nhỏ: mười sao là một thược, mười thược là một hợp, mười hợp là một thăng). Sách *Đông y bảo giám* (sách thuốc Triều Tiên) cho rằng một lạng (?) trong bài cổ bằng ba tiền hai phân năm ly ngày nay, một thăng bằng hai hợp năm thược ngày nay. Như bài "Chích cam thảo thang" của Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh) vị thuốc nhiều nhất, tổng cộng mười sáu lạng, dùng bảy thăng rượu, tám thăng nước. Theo thuyết của Vương thì thành ba lạng bốn tiền chín phân sáu ly ngày nay, còn rượu nước chỉ hơn bảy hợp ngày nay, thì rượu nước quá ít. Theo thuyết của *Đông y bảo giám* thì thành mười bốn lạng chín tiền năm phân ngày nay, rượu nước ba thăng bảy hợp năm thược ngày nay, thì vị thuốc quá nhiều. Có lẽ nên theo số lạng của Vương và số thăng của *Đông y bảo giám* thì mới đúng.

 Phí Tinh Phủ người Hồ Châu trong sách *Dã ngữ* kể: cậu của nho y (nhà nho làm thầy thuốc) Trương Mộng Lư là ông Thẩm, nổi tiếng về ngoại khoa. Ông có cô con gái bụng to phồng lên, trong có cục kết, trông y như có thai hoang. Kéo dài lâu ngày, bụng càng căng [chữ khuyết] (?). Mộng Lư bắt mạch nói: "Đây là trường ung (ổ nhọt mủ trong ruột), không có cách chữa, nguy rồi." Ông Thẩm bèn tỉnh ngộ, cho người đỡ con gái đứng hai chân lên hai đầu ghế băng (?), bất ngờ đá mạnh vào bụng con. Cô ngã xuống đất ngất đi, ổ nhọt vỡ vào trong, mủ theo đường đại tiện, tiểu tiện ra đến mấy đấu, rồi chữa theo phép mà khỏi.

 Tôi cho rằng trường ung đã thành mủ thì *Kim quỹ*, *Thiên kim* đều có phép sẵn để theo, cần gì phải làm chuyện lạ lùng mạo hiểm mà chữa? Vả lại sách kinh nói: "Trường ung thành bệnh thì không được làm cho kinh động, kinh động thì đứt ruột mà chết." Cô gái này mắc ung đã lâu, lại thêm bị đá mạnh, ruột lẽ nào không đứt? Đây là lời truyền sai, không thể tin.

 Sách *Di Kiên chí* kể: một tù nhân ở ngục Đài Châu bị tra khảo, phổi bị thương, nôn ra máu. Dùng bạch cập tán bột, mỗi ngày uống với nước cơm. Sau người tù ấy bị xử lăng trì (xẻo thịt từng miếng cho đến chết), đao phủ mổ ngực thì thấy ở phổi có mấy chục lỗ hổng đều được bạch cập lấp vá, màu vẫn chưa đổi. Lý Đông Bích (tức Lý Thời Trân) đã đưa chuyện này vào *Bản thảo cương mục*, các thầy thuốc đều tin. Chỉ có Thư Trì Viễn (tên Chiêu) người Tiến Hiền trong sách *Thương hàn tập chú* nói: "Có các xương sống, xương sườn che ngăn, không thể làm thương đến phổi; sao lại phổi bị đánh hỏng mà xương không hỏng? Vả bạch cập đi qua thực quản vào dạ dày, không thể theo khí quản mà vào phổi; điều dối trá đã rõ ràng."

 Nhân đó nghĩ đến các bài thuốc giục sinh thời xưa dùng "thử thận hoàn" (viên thận chuột), "thố não hoàn" (viên óc thỏ), nói rằng thuốc ấy ra theo tay đứa trẻ. Suy theo thuyết của họ Thư thì thai ở ngoài ruột, thuốc vào dạ dày, sao lại vào được tay đứa trẻ? Nhưng xem *Từ Linh Thai y án*: con gái họ Tiền ở Hoành Kính bị nhọt ở đùi thành đường rò, trong đường rò có hạt cơm chảy ra; con trai họ Chu ở Trường Hưng bị nhọt ở cánh tay hằng năm, hạt cơm ăn vào có hạt ra từ chỗ nhọt. Lại sách *Hòe Tây tạp chí* kể chữa gãy xương nối xương, dùng đồng tiền Khai Nguyên Thông Bảo nung đỏ nhúng giấm, nghiền thành bột mịn, hòa rượu uống, bột đồng tự kết thành vòng bó quanh chỗ gãy; từng thử với con gà gãy chân, quả nhiên như vậy. Đó đều là những lẽ không giải thích được. Vậy lời người xưa không thể nhất mực bác là sai.

 Sách *Triều dã thiêm tái* của Trương [chữ khuyết] (?) chép: ở Lạc Châu có một người học trò mắc chứng "ứng thanh" (trong bụng có tiếng đáp lại), hễ nói là trong họng có tiếng đáp theo. Thầy thuốc giỏi Trương Văn Trọng bảo lấy sách *Bản thảo* ra đọc, đọc vị nào cũng có tiếng đáp; đến vị mà nó sợ thì không có tiếng. Bèn chép lấy các vị ấy hợp lại làm viên cho uống, liền khỏi. Về sau sách *Độn trai nhàn lãm* chép Dương [chữ khuyết] (?) trong bụng có tiếng đáp, đọc *Bản thảo* đến vị lôi hoàn thì không đáp, uống mấy viên thì khỏi. Sách *Bạc trạch biên* chép Mao Cảnh trong họng có vật đáp tiếng, đọc *Bản thảo* đến vị lam (cây chàm) thì không đáp, uống nước chàm, nôn ra con trùng mà khỏi. Các thuyết ấy đều được sách thuốc dẫn lại. Tôi trộm nghĩ: con trùng đáp tiếng là do khí trái thường cảm ứng mà sinh, không có cái linh tính biết suy nghĩ, sao có thể nghe thấy tên vật nó sợ mà liền im tiếng? Có lẽ đều là lời gán ghép của nhà viết truyện.

 Sách *Linh khu kinh* nói người ta thở ra hít vào trọn một hơi thì khí đi được sáu tấc, một ngày đêm đi được tám trăm mười trượng, tính ra là một vạn ba nghìn năm trăm hơi thở. Hà Tây Trì cho đó là thuyết sai, vì người ta một ngày đêm đâu chỉ có một vạn ba nghìn năm trăm hơi thở. Tôi từng ngồi tĩnh đếm hơi thở, lấy đồng hồ để kiểm, mỗi khắc (một phần trăm của ngày đêm, khoảng mười bốn phút) chừng hai trăm bốn mươi hơi thở. Một ngày đêm có một trăm khắc, phải có hai vạn bốn nghìn hơi thở. Tuy hơi thở người dài ngắn không giống nhau, nhưng chênh lệch không nhiều, chắc chắn không chỉ một vạn ba nghìn năm trăm hơi. Vậy thuyết của họ Hà là không sai, còn điều sách kinh nói chưa đủ làm bằng. "Tin hết vào sách thì chẳng bằng không có sách", chính là nói việc này vậy.

 Về chữ "uế" và "ái", các nhà nói khác nhau. Họ Vương trong sách *Chuẩn thằng* (tức *Chứng trị chuẩn thằng* của Vương Khẳng Đường) dẫn *Nội kinh* làm chứng, sửa lại chỗ sai của Lý Đông Viên, Vương Hải Tạng (cho uế là nôn khan) và Trần Vô Trạch (cho uế là ho nghịch), mà theo thuyết của Thành Vô Kỷ, Hứa Thúc Vi, cho uế là ách nghịch (nấc), ái là ợ hơi. Điều này có thể coi là kết luận chắc chắn.

 Từ Linh Thai khi phê sách *Lâm chứng chỉ nam*, thiên "Y ái", nói: "Y" tức là nấc, người bệnh rất kỵ; "ái" là hơi do ăn no, không phải bệnh. Sao có thể gộp làm một chứng? Vương Mạnh Anh trong *Tiềm trai y thoại* chê lời ấy, nói chữ "y" ở đây không đọc theo âm thường, mà đọc theo phép phiên thiết "ư giới" (tức đọc thành "ái"), nghĩa là hơi thở ra khi ăn no. Chia ra thiên "y" và thiên "ái" thì về nghĩa thật là thừa; họ Từ lầm cho là hai thứ, thật thiếu khảo cứu. Huống chi ợ hơi cũng có khi không phải do ăn no mà phát ra, thì cũng là bệnh. Trọng Cảnh đặt ra bài "Toàn phúc đại giả thang" chữa chứng ợ hơi sau khi ốm; họ Từ lầm chữ "y" (ợ hơi) là "uế", cho là nấc. Bài thang này vốn có thể suy rộng mà dùng: phàm những chứng nôn mửa, nấc mà do phần giữa (tỳ vị) hư, có hàn ẩm (nước dịch lạnh ứ đọng) gây bệnh đều chữa được. Tôi từng dùng chữa cho mấy người ợ hơi nhiều năm, cho uống là khỏi. Càng thấy họ Từ chỉ câu nệ cho là hơi do ăn no là không thỏa đáng. Lời này đại khái theo thuyết của họ Vương, mà nghĩa lại càng thấu suốt hơn.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video