Truyện Ái Khanh
La Ái Ái là một kỹ nữ nổi tiếng ở Gia Hưng. Về nhan sắc, tài nghệ, nàng đứng đầu một thời. Nàng lại thông minh, hiểu biết nhanh nhạy, giỏi làm thơ và từ (từ: một thể thơ phổ theo điệu nhạc, câu dài ngắn không đều). Vì thế ai cũng kính trọng, mến mộ, gọi nàng là Ái Khanh. Những bài thơ hay, lời đẹp của nàng được truyền tụng khắp nơi. Kẻ phong lưu đều sửa sang chải chuốt để mong được gần gũi, còn những kẻ học hành kém cỏi thì tự thấy mình thua thiếu. Một lần, các danh sĩ trong quận nhân ngày rằm tháng Sáu âm lịch, họp nhau ở gác Lăng Hư bên hồ Uyên để tránh nóng, ngắm trăng, làm thơ. Ái Khanh làm xong trước bốn bài, cả tiệc ai nấy đều gác bút. Thơ rằng:
Đầu đông gác vẽ hóng gió mát chiều hôm,
Sen đỏ chẳng thơm bằng sen trắng.
Một vầng trăng sáng, trời trong như nước,
Nơi nào có người thổi tiêu gọi phượng hoàng? (điển Tiêu Sử thời Xuân Thu thổi tiêu gọi được phượng hoàng bay đến, rồi cùng vợ là Lộng Ngọc cưỡi phượng bay lên tiên)
Trăng mọc bên trời, nước đầy mặt hồ,
Sóng lăn tăn in ngược bóng ngọn tháp như ngọc.
Vén rèm muốn cùng Hằng Nga trò chuyện,
Lẽ nào nỡ để thiếu một khúc Nghê Thường? (khúc nhạc múa "Nghê Thường vũ y", tương truyền vua Đường Minh Hoàng học được khi lên chơi cung trăng)
Tay mân mê cành hoa nhài nở đôi bông,
Hát hết khúc chẳng hay mái tóc mây đã xổ lệch.
Nơi tiếng ngọc đeo leng keng, có tiên bay ngang qua,
Nguyện được cùng cưỡi chung một con chim loan xanh (loài chim thần tiên nhân cưỡi).
Lan can uốn khúc, bình phong ngay ngắn,
Áo mỏng như áo tiên nhẹ tênh, lười chẳng muốn tựa.
Đêm khuya gió sương mát lạnh đến thế,
Ngỡ thân mình đang ở tầng thứ nhất của Dao Đài (đài ngọc nơi tiên ở).
Cùng quận có một người con trai họ Triệu, thứ sáu trong nhà, cũng thuộc dòng trâm anh (dòng dõi quan lại quyền quý). Cha đã mất, mẹ còn sống, gia tài hàng vạn. Chàng mến tài sắc của Ái Khanh nên đem lễ vật đến hỏi cưới. Ái Khanh về nhà chồng, giữ đạo làm vợ rất chu đáo, nề nếp trong nhà rất nghiêm chỉnh; lựa lời mà nói, việc gì trái lễ thì không làm. Triệu sinh vừa yêu chiều vừa kính trọng nàng.
Chẳng bao lâu, có một người bạn của cha Triệu sinh làm Lại bộ Thượng thư (quan đứng đầu bộ Lại, coi việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại), gửi thư từ Đại Đô (kinh đô nhà Nguyên, nay là Bắc Kinh) gọi chàng lên, hứa sẽ cho một chức quan ở Giang Nam. Triệu sinh muốn đi thì sợ để mẹ và vợ lo buồn, mà không đi thì lại lỡ dịp lập công danh, nên chần chừ chưa quyết.
Ái Khanh bảo chàng: "Thiếp nghe nói con trai sinh ra thì người ta lấy cung gỗ dâu, tên cỏ bồng bắn ra bốn phương (tục xưa, tỏ ý con trai phải có chí bốn phương); đàn ông lớn lên thì phải lập thân, nổi danh để làm vẻ vang cha mẹ. Sao lại vì tình ân ái nồng thắm mà lỡ dịp công danh? Mẹ chàng còn ở nhà, việc mùa đông giữ ấm, mùa hè giữ mát, dâng đồ ăn ngon ngọt, thiếp đủ sức gánh vác. Có điều mẹ đã tuổi cao, nhiều bệnh, mà chàng đi xa vạn dặm. Người xưa có nói: ngày phụng sự vua còn dài, ngày báo đáp cha mẹ thì ngắn. Chàng nên luôn nhớ điều ấy. Hễ trông thấy đám mây lẻ trên núi Thái Hàng (điển Địch Nhân Kiệt đời Đường lên núi Thái Hàng, nhìn mây trắng mà nhớ cha mẹ ở quê), ngắm bóng mặt trời sắp lặn ở núi tây (ví cha mẹ già như mặt trời sắp tắt), thì không thể không sớm trở về."
Triệu sinh bèn chọn ngày lên kinh, bày rượu từ biệt ở nhà giữa. Rượu qua ba tuần, Ái Khanh mời Triệu sinh nâng chén chúc thọ mẹ, rồi tự làm một bài theo điệu "Tề Thiên Lạc", hát lên để mời rượu. Lời rằng:
Ân tình chẳng để lỡ công danh, tiệc chia tay lại hát khúc Kim Lũ (khúc "Áo tơ vàng", khuyên người đừng phụ tuổi xuân). Mẹ hiền tóc bạc, vợ trẻ má hồng, chàng đi rồi ai làm chủ nhà? Năm tháng trôi đi được mấy? Huống chi buồn buồn bã bã, gió gió mưa mưa. Phượng gãy loan lìa (vợ chồng chia cách), chưa biết ngày nào lại sum vầy! Được chàng dặn đi dặn lại: ở nhà hầu hạ mẹ, chớ quản nhọc nhằn. Mong chàng có tờ sắc phong vẽ hoa, áo bào bằng gấm, để được phong tước cho vợ, ban vinh cho mẹ. Chàng nên nghe lấy: chỉ sợ mặt trời đã sát núi tây (mẹ già sắp mất), dễ sinh buồn lo cách trở. Hãy sớm giục đường về, mặc áo sặc sỡ múa trước mẹ (điển Lão Lai Tử bảy mươi tuổi còn mặc áo sặc sỡ múa làm vui cha mẹ).
Hát xong, người trong tiệc ai cũng rơi lệ. Triệu sinh nhân lúc say, cởi dây thuyền lên đường. Đến kinh đô thì vị Thượng thư đã vì bệnh mà thôi chức, chàng không còn nơi nương nhờ, cứ lần lữa ở quán trọ, lâu ngày không về được. Bà mẹ vì nhớ con mà mắc bệnh nặng, nằm liệt giường. Ái Khanh hầu hạ rất chu đáo: thuốc thang ắt tự mình nếm trước, cháo loãng ắt tự mình nấu. Nàng cầu thần lễ Phật để mong tránh tai họa cho mẹ, lại bịa lời khéo nói để mẹ được yên lòng. Bệnh dằng dai nửa năm, rồi bà không qua khỏi.
Lúc sắp mất, bà gọi Ái Khanh đến dặn rằng: "Con trai ta vì công danh mà đi xa đến kinh đô, rồi bặt tin tức. Ta lại không may mắc bệnh, con dâu hầu hạ ta thật hết lòng! Nay ta sắp chết mà không có gì đền đáp. Chỉ mong con ta sớm về, ngày sau con có con có cháu, đều hiếu thảo kính trọng như con vậy. Trời xanh có biết, ắt chẳng phụ con!" Nói xong thì mất. Ái Khanh thương xót đến gầy mòn đúng như lễ, tự mình lo sắm quan quách (quan: hòm trong; quách: hòm bọc ngoài), chôn bà ở làng Bạch Trữ. Chôn cất xong, sớm tối nàng đều khóc trước bàn thờ, đau buồn quá độ mà người gầy rộc đi.
Năm Chí Chính thứ mười sáu (niên hiệu vua Thuận Đế nhà Nguyên, năm 1356), Trương Sĩ Thành chiếm Bình Giang (nay là Tô Châu). Năm thứ mười bảy, Đạt thừa tướng ra lệnh cho viên tướng quân Miêu (đạo quân gồm người dân tộc Miêu) là Dương Hoàn Giả làm Giang Chiết tham chính (quan phó coi việc chính sự ở hành tỉnh Giang Chiết), đóng ở Gia Hưng để chống giữ. Dương không kiềm chế quân lính, để chúng cướp bóc dân chúng tơi bời. Nhà họ Triệu bị một viên Vạn hộ (chức quan võ nhà Nguyên, chỉ huy một đạo quân) họ Lưu chiếm ở. Hắn thấy Ái Khanh xinh đẹp, muốn ép lấy làm vợ. Ái Khanh dùng lời ngọt ngào lừa hắn, rồi tắm gội, vào phòng, lấy khăn lụa tự thắt cổ chết. Viên Vạn hộ chạy đến cứu thì đã không kịp. Hắn bèn lấy chiếc nệm thêu bọc xác, chôn dưới gốc cây ngân hạnh ở vườn sau.
Chẳng bao lâu, họ Trương xin quy hàng, viên tham chính họ Dương ở tỉnh Chiết bị họ Trương giết hại, quân dưới trướng tan tác như sao rụng. Bấy giờ Triệu sinh mới lặn lội theo đường biển, lên bờ ở Thái Thương, đi thẳng về Gia Hưng, thì thành quách, người dân đều không còn như xưa. Về đến nhà cũ thì hoang phế, không ai ở, chỉ thấy chuột chạy trên xà nhà, cú kêu trên cây, rêu xanh cỏ biếc phủ kín thềm sân mà thôi. Tìm mẹ và vợ thì không biết đi đâu, chỉ còn gian nhà giữa sừng sững trơ trọi, chàng bèn quét dọn rồi nghỉ ở đó.
Hôm sau, chàng đi ra ngoài cửa Đông, đến đầu cầu Hồng thì gặp người đầy tớ già ngày trước ngoài đường. Chàng gọi lại hỏi, người ấy kể lại đầy đủ mọi chuyện: mẹ già đã qua đời, vợ hiền cũng đã mất. Rồi người ấy dẫn Triệu sinh đến chỗ chôn mẹ ở làng Bạch Trữ, chỉ hàng tùng bách mà bảo: "Những cây này đều do Lục nương tử (mợ Sáu) trồng." Lại chỉ nấm mộ mà bảo: "Mộ phần này đều do Lục nương tử sửa sang. Bà lớn vì cậu không về mà nhớ thương sinh bệnh, mợ hầu hạ hết mực, bà không may qua đời, mợ chọn đất chôn ở đây. Mợ mình mặc áo tang, tay vịn quan tài, tự mình gánh đất, kêu khóc dưới mộ. Chôn được ba tháng thì quân Miêu vào thành, nhà cửa bị chiếm. Có viên Vạn hộ họ Lưu muốn làm điều trái lễ với mợ, mợ không theo, liền thắt cổ chết, hắn chôn mợ ngay ở vườn sau."
Triệu sinh vô cùng đau xót, lập tức đến dưới gốc cây ngân hạnh đào lên xem, thì thấy mặt mũi như còn sống, da thịt không hề thay đổi. Chàng ôm xác khóc lớn, ngất đi rồi mới tỉnh lại. Chàng bèn tắm cho nàng bằng nước thơm, mặc cho nàng áo đẹp, mua quan tài chôn bên cạnh mộ mẹ, rồi khóc rằng: "Nàng ngày thường thông minh tài giỏi, người cùng lứa không ai bằng. Nay dù đã chết, sao lại có thể giống như người thường, bặt hẳn tin tức? Nếu nơi chín suối (cõi chết) có biết, xin cho được gặp một lần. Dù người sống kẻ chết khác đường, ai cũng kiêng sợ, nhưng tình nghĩa thiết tha, ta thật chẳng chút ngờ ngại."
Từ đó, ra ngoài thì chàng khấn vái ở mộ, về nhà thì khóc trong vườn. Được gần mười ngày, vào đêm cuối tháng không trăng, Triệu sinh ngồi một mình ở nhà giữa, nằm không ngủ được, bỗng nghe trong bóng tối có tiếng khóc, lúc đầu xa rồi gần dần. Chàng thấy lạ, liền đứng dậy khấn rằng: "Nếu là hồn Lục nương tử, sao lại tiếc một lần gặp để kể chuyện cũ?" Liền nghe có tiếng nói: "Thiếp chính là La thị đây. Cảm động vì chàng thương nhớ, thiếp dù ở cõi âm cũng thật xót xa, cho nên đêm nay đến để chàng được biết." Nói xong, như có người bước đi, từ từ tiến đến; còn cách năm sáu bước thì đã nhận rõ dáng mạo, quả đúng là Ái Khanh. Nàng trang điểm nhạt, mặc áo trắng, y hệt như xưa, chỉ có chiếc khăn lụa quấn quanh cổ. Thấy Triệu sinh, nàng chào hỏi theo lễ xong, vừa khóc vừa hát một bài theo điệu "Thấm Viên Xuân" do nàng tự làm. Lời rằng:
Một lần xa cách đã ba năm, một ngày dài như ba mùa thu (?), sao chàng không về? Nhớ khi mẹ chồng mang bệnh, thiếp tự tay dâng thuốc thang; nấm mộ cao chôn cất, thiếp tự mình khoác áo gai tang. Đêm bói hoa đèn, sớm đoán chim khách báo tin vui (tục tin rằng tim đèn nở hoa, chim khách kêu là điềm có tin mừng), mưa dập hoa lê, ban ngày cũng khép cửa. Nào ai biết, ân tình bị cách biệt mãi mãi, thư tín vắng bặt! Giáo mác khắp nơi tung hoành chém giết, khổ nỗi số mệnh mỏng manh, thời vận trái ngang, gặp phải bước họa. Trong màn thêu kim tuyến, vượn hoảng hạc than (cảnh tan nát, đau thương); dưới chiếc khăn lụa thơm, ngọc vỡ hoa bay (người đẹp liều chết giữ tiết). Muốn giữ trọn đạo trinh tiết, phải liều một cái chết, để khỏi bị người đời dị nghị đúng sai. Chàng có nhớ thương thì chỉ còn cách nhìn trong tranh mà gặp lại Thôi Huy (kỹ nữ đời Đường, yêu Bùi Kính Trung, nhờ người vẽ chân dung gửi cho chàng rồi chết vì nhớ)!
Cứ hát một câu, nàng lại khóc nấc mấy tiếng, thê lương ai oán nghẹn ngào, gần như không thành điệu. Triệu sinh mời nàng vào phòng, cảm tạ lòng hiếu thảo phụng dưỡng mẹ, công khó nhọc lo mồ mả, và tiết nghĩa liều thân của nàng, vừa cảm kích vừa hổ thẹn khôn nguôi.
Nàng bèn gạt nước mắt mà tự kể rằng: "Thiếp vốn xuất thân kỹ nữ, chẳng phải con nhà lương thiện. Như gà rừng vịt trời, nhà nào nuôi cho thuần được; như liễu ven đường hoa bên tường, ai cũng có thể bẻ. Chỉ biết tựa cửa đưa cười mời khách, đâu hiểu nâng mâm ngang mày (điển Mạnh Quang đời Hán dâng cơm cho chồng là Lương Hồng, nâng mâm ngang mày tỏ lòng kính trọng). Mặt mày đẹp đẽ, lời lẽ khéo léo, đón người mới, tiễn người cũ. Ăn nhà đông, ngủ nhà tây (điển cô gái nước Tề muốn lấy cả hai chồng, ý nói lẳng lơ không chung thủy), đã quen nếp cũ; làm vợ chàng Trương rồi làm vợ chàng Lý, vốn chẳng có lòng ổn định.
May được quân tử cầu làm vợ, thiếp liền bỏ hết vết nhơ đã nhiễm, sửa hết lỗi lầm ngày trước. Thiếp lo việc kéo nước giã gạo, hái rau tần rau phiền để cúng tế (theo Kinh Thi, việc người vợ hiền lo đồ cúng). Giữ nghiêm nghi lễ thờ tổ tiên, hết lòng theo đạo thờ mẹ chồng. Lúc sống thờ phụng theo lễ, lúc mất chôn cất theo lễ, lòng không hổ thẹn. Ca hát ở nhà này, khóc tang ở nhà này, chưa từng dòm ra ngoài cửa.
Nào ngờ trời cao không thương, tai họa lớn ập đến! Tay độc nắm đấm già, tranh giành khắp bốn cõi; giáo dài kiếm lớn, diễu võ giương oai trong ba quân. Đã chiếm nhà của Lý Tung (người đời Ngũ Đại bị kẻ khác chiếm nhà cửa), lại cướp vợ của Hàn Hoằng (người đời Đường, vợ là Liễu thị bị tướng giặc cướp mất). Chồng hiền ở xa vạn dặm, thân thiếp chỉ có một mình. Há chẳng biết sống cầu toàn thì được yên, nhẫn nhục thì sống được lâu? Thế mà thiếp cam lòng như ngọc vỡ, quyết chí như ngọc trai chìm. Như thiêu thân lao vào đèn, như đứa trẻ sa xuống giếng, ấy là tự mình chuốc lấy, chứ chẳng phải người ta không dung tha. Có lẽ là để làm hổ thẹn những kẻ làm vợ làm thiếp mà phản chồng bỏ nhà, những kẻ nhận tước lộc của người mà quên vua phụ nước vậy."
Triệu sinh vỗ về an ủi hồi lâu, nhân hỏi bà mẹ nay ở đâu. Nàng đáp: "Mẹ khi sống không có tội, nghe nói đã đầu thai làm người rồi." Triệu sinh hỏi: "Thế sao nàng vẫn còn sa vào cõi quỷ (một trong các nẻo luân hồi theo đạo Phật, nơi hồn ma đói khổ)?" Nàng đáp: "Khi thiếp chết, quan coi cõi âm thấy thiếp trinh liệt, liền cho đi đầu thai vào nhà họ Tống ở Vô Tích, làm con trai. Thiếp vì tình duyên với chàng sâu nặng, nhất định muốn đợi gặp chàng một lần để giãi bày lòng mình, nên mới lần lữa ngày tháng. Nay đã gặp chàng rồi, ngày mai thiếp sẽ đi đầu thai. Nếu chàng không bỏ tình xưa, có thể đến nhà ấy thăm, thiếp sẽ cười một tiếng làm bằng."
Rồi nàng cùng Triệu sinh vào buồng ân ái, đằm thắm như lúc còn sống. Gà gáy nàng trở dậy, bước xuống thềm, chậm bước rồi ngoảnh lại lau nước mắt nói: "Chàng Triệu hãy giữ gìn, từ đây vĩnh biệt!" Rồi nghẹn ngào đứng lặng. Trời sáng dần, nàng bỗng vụt biến mất, không còn thấy đâu nữa. Chỉ còn căn phòng trống vắng lặng lẽ, ngọn đèn lạnh tàn quá nửa mà thôi.
Triệu sinh dậy sửa soạn hành trang, đi thẳng đến Vô Tích, tìm nhà họ Tống mà gõ cửa, thì quả nhà ấy có một đứa con trai, mẹ mang thai hai mươi tháng mới sinh. Nhưng từ khi ra đời đến nay, đứa bé khóc không ngớt tiếng. Triệu sinh kể rõ đầu đuôi, xin được gặp đứa bé. Quả nhiên nó cười một tiếng rồi nín khóc. Nhà ấy bèn đặt tên cho bé là La sinh. Triệu sinh xin kết làm thân thích, từ đó qua lại biếu tặng, thăm hỏi tin tức không dứt.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video