Thiên 3 — Chuyện gặp bạn cũ ở Hoa Đình

 Chuyện gặp bạn cũ ở Hoa Đình (Hoa Đình: tên huyện thuộc phủ Tùng Giang, nay thuộc vùng Thượng Hải)

 Ở Tùng Giang có hai kẻ sĩ (người có học) họ Toàn và họ Giả. Cả hai đều giỏi văn chương, tính phóng khoáng, tự đắc, mê rượu, sống buông thả, không câu nệ chuyện vặt, thường tự nhận mình là du hiệp (người hào hiệp đi khắp nơi, trọng nghĩa khinh tài, hay ra tay giúp người). Cuối niên hiệu Chí Chính (niên hiệu của vua Thuận Đế nhà Nguyên, 1341–1368), họ Trương (tức Trương Sĩ Thành, thủ lĩnh nổi dậy cuối đời Nguyên) chiếm giữ vùng Chiết Tây (phía tây sông Tiền Đường, tỉnh Chiết Giang), Tùng Giang là một quận thuộc quyền ông ta. Hai người qua lại trong vùng ấy, nói năng to tát, tranh luận hùng hồn, coi như bên cạnh không có ai. Các nhà quyền thế, các dòng họ lớn (?) nghe tiếng đều vội ra đón tiếp, chỉ sợ mình chậm chân hơn người khác. Toàn có bài thơ rằng:

 Tóc hoa râm dựng đứng chạm mũ (ý giận dữ), xót mình tóc đã điểm bạc; gió tây lạnh thấu tấm áo lông chim túc sương (?) (loại áo quý làm bằng lông chim).

 Ngửa mặt lên trời chẳng dám thở dài, sợ hơi thở hóa thành cầu vồng cao muôn trượng (ý: nỗi uất hận dồn nén lớn đến mức ấy).

 Giả cũng có thơ rằng:

 Bốn biển giáo mác binh đao chưa lúc nào được ngơi vai, kẻ thư sinh sao lại nên già đi nơi rừng suối!

 Trong tay áo có một thanh kiếm Long Tuyền (tên một thanh kiếm quý nổi tiếng thời xưa), đủ chống đỡ nửa vùng trời đông nam.

 Thơ của họ đại để đều như thế, người ta càng tin rằng họ quả là người tự phụ. Năm Ngô nguyên niên (năm 1367, năm Chu Nguyên Chương xưng Ngô vương, trước khi lập nhà Minh), quân triều đình vây Cô Tô (tức Tô Châu, đất gốc của Trương Sĩ Thành) mà chưa hạ được. Người Thượng Dương (vùng Thượng Hải ngày nay) là Tiền Hạc Cao khởi binh cứu viện họ Trương. Hai người tự ví mình với Nghiêm Trang và Thượng Nhượng (Nghiêm Trang là mưu sĩ của An Lộc Sơn, Thượng Nhượng là mưu sĩ, tướng của Hoàng Sào – những người theo phe nổi loạn đời Đường), chống gậy tìm đến cửa xin theo, tham dự bàn bạc mưu kế, rồi đánh chiếm được các quận như Gia Hưng. Chẳng bao lâu quân tan vỡ, cả hai đều nhảy xuống nước mà chết.

 Năm Hồng Vũ thứ tư (năm 1371, đời vua Minh Thái Tổ), kẻ sĩ ở Hoa Đình là Thạch Nhược Hư có việc ra vùng ngoại ô. Ông vốn chơi thân với hai người kia, bỗng gặp họ giữa đường, theo sau có mấy (?) tiểu đồng, đầy tớ, dáng vẻ y hệt ngày trước. Họ ra đón và hỏi Nhược Hư: "Anh Thạch vẫn mạnh khỏe chứ?" Nhược Hư quên rằng họ đã chết, cùng họ vái chào, nhường nhau, rồi trải cỏ ngồi giữa đồng (theo điển "ban kinh": bạn cũ gặp nhau giữa đường, trải cành cây xuống đất ngồi trò chuyện), bàn chuyện hơn một canh giờ.

 Toàn bỗng thở dài đầy cảm khái mà nói: "Gia Cát Trường Dân (một viên tướng thời Đông Tấn, về sau bị giết) có câu: 'Nghèo hèn thì luôn mong giàu sang, giàu sang rồi lại giẫm vào chỗ nguy hiểm.' Câu ấy không phải lời đúng đắn. Đã ham giàu sang thì sao tránh được nguy hiểm? Thế gian há lại có chuyện 'cưỡi hạc lên Dương Châu' sao? (điển: có người ước vừa làm quan Dương Châu, vừa có nhiều tiền, vừa cưỡi hạc thành tiên; ý nói không thể có hết mọi điều tốt cùng lúc). Bậc trượng phu nếu không lưu được tiếng thơm trăm đời thì cũng phải để lại tiếng xấu muôn năm. Lưu Hắc Thát (thủ lĩnh nổi dậy cuối đời Tùy, đầu đời Đường) đã được lập làm Hán Đông vương, thế mà lúc sắp chết lại nói: 'Ta vốn ở nhà cày cuốc trồng rau, bị bọn Cao Nhã Hiền làm hại đến nỗi này!' Lời ấy hèn kém thay, đủ khiến nghìn đời phải bật cười!"

 Giả nói: "Hắc Thát có đáng kể gì! Như Điền Hoành đời Hán, Lý Mật đời Đường, mới có thể gọi là sắt thép vang tiếng giữa đám sắt thường (ý: người nổi trội hơn hẳn kẻ tầm thường). Điền Hoành lúc đầu cùng Hán Cao Tổ đều ngồi quay mặt về hướng nam mà xưng 'cô' (tức đều làm vua một phương), nên thấy nhục khi phải đổi sang xưng thần, bèn trốn ra hải đảo; lẽ ra lúc ấy chết là được rồi, vậy mà lại bị lóa mắt bởi lời hứa 'lớn thì phong vương, nhỏ thì phong hầu', đi đến gần Đông Đô (Lạc Dương) mới chết. Lý Mật khởi binh, Đường Cao Tổ gửi thư chúc mừng, tôn làm minh chủ (người đứng đầu liên minh); đến khi thua trận phải vào Quan Trung đầu hàng, lại còn mong được xếp vào hàng đài ti (chức quan cao nhất triều đình, như tể tướng, tam công), thiếu hiểu biết đến thế! Đại trượng phu chết thì chết thôi, sao nỡ đi thở nhờ dưới cổ họng người ta (ý: sống nhờ vào kẻ khác, phải nhìn sắc mặt người mà sống)? Kìa như Hàn Tín dựng nên cơ nghiệp nhà Hán, rốt cuộc bị giết cả họ; Lưu Văn Tĩnh mở đường cho vận nước nhà Đường từ đất Tấn Dương, cuối cùng cũng bị giết và chịu nhục. Công thần của chính họ còn như thế, huống chi người khác!"

 Toàn nói: "Lạc Tân Vương giúp Lý Kính Nghiệp khởi binh, viết bài hịch kể tội ác của họ Võ (tức Võ Tắc Thiên); đến khi thua trận, vẫn còn thong dong ở chùa Linh Ẩn, ngâm câu thơ 'hạt quế rơi từ cung trăng, hương trời bay ngát'. Hoàng Sào làm loạn nhà Đường, tội đáng chết vẫn chưa hết, đến khi việc hỏng thì cạo tóc, khoác áo đen nhà sư, trốn biệt tung tích, đề thơ rằng: 'Áo giáp sắt mặc đã chán, nay mặc áo nhà sư.' Hai người ấy thân là đầu sỏ gây loạn, vậy mà cuối cùng vẫn thoát được tai họa, có thể nói là mưu trí sâu xa vậy."

 Giả cười nói: "Nếu quả như thế, bọn ta phải lấy làm hổ thẹn với họ!" Toàn vội nói: "Bạn cũ đang ngồi đây (?), không cần bàn chuyện khác cho thêm buồn lòng." Rồi cởi chiếc áo lông cừu màu xanh đang mặc, sai đầy tớ đem đến làng gần đó cầm lấy rượu về uống. Rượu đến, uống được mấy tuần, Nhược Hư xin hai người: "Thơ văn ngày thường của hai anh được truyền tụng khắp miệng người, cuộc gặp hôm nay lẽ nào lại không có bài hay để ghi lại?" Thế là hai người suy nghĩ một lúc. Thơ của Toàn xong trước, liền ngâm rằng:

 Mấy năm khói lửa binh đao nối tận chân trời, giữa đống xương trắng trải qua bao năm tháng.

 Chim đỗ quyên mang oan còn biết kêu đến chảy máu (điển: vua nước Thục là Vọng Đế mất nước, hồn hóa chim đỗ quyên kêu thảm đến rỉ máu), như Đặng Du không con để nối dõi gia đình (điển: Đặng Du đời Tấn chạy loạn, bỏ con mình để cứu cháu, về sau không có con nối dõi).

 Ngày ấy tự khoe mình như con lợn Liêu Đông (điển: người Liêu Đông thấy lợn đẻ con đầu trắng, tưởng là vật lạ đem đi dâng, đến Hà Đông thấy lợn nào cũng thế, xấu hổ quay về; ví kẻ thấy ít mà tự cho mình là hiếm có), hôm nay lại hóa thành ếch ngồi đáy giếng.

 Một khoảng sắc xuân này ai là chủ? Chỉ có hoa dại nở đầy bãi cát mọc toàn cỏ gai tật lê.

 Giả tiếp theo ngâm rằng:

 Đồng hoang mênh mông chim bay tán loạn, than ôi người dân, thành quách đều đã khác xưa.

 Cát đã vùi xương khô, cần gì chôn cất, hồn lang thang nhuốm máu chẳng được trở về.

 Chẳng ai dâng bát cơm lúa mạch cúng tết Hàn thực (tết ăn đồ nguội, dịp con cháu đi tảo mộ cúng người đã khuất), tấm áo lụa dày của bạn cũ (điển: Tu Giả thương bạn cũ Phạm Thư nghèo khổ, tặng áo lụa dày; ý tình bạn cũ) đẫm lệ khóc trong ánh chiều tà.

 Kẻ còn sống hay người tàn lụi đều như thế cả, chỉ hận chí lớn một đời không thành.

 Ngâm xong, Nhược Hư kinh ngạc nói: "Thơ ngày thường của hai anh rất phóng khoáng, sao bài hôm nay lại bi thương quá đỗi, khác hẳn ngày trước vậy?" Hai người nhìn nhau không nói, chỉ buồn rầu huýt dài mấy tiếng. Chốc lát rượu cạn, họ từ biệt ra đi. Đi được hơn chục bước thì vắng lặng, không thấy gì nữa. Nhược Hư vô cùng kinh hãi, lúc ấy mới hiểu ra họ đã chết từ lâu. Chỉ thấy khói chiều mờ tối trên ngọn cây, mặt trời lặn xuống đầu núi, quạ kêu, chim khách ríu rít trong bụi rậm mà thôi. Ông vội vào quán rượu ở làng phía trước, hỏi lại sự việc (?) và lấy chiếc áo đã đem cầm rượu ra xem, thì vừa chạm tay vào, áo đã vụn ra rơi lả tả, như cánh bướm bị gió cuốn. Nhược Hư ngủ nhờ ở quán rượu, sáng sớm hôm sau vội vã trở về. Từ đó về sau không dám đi qua con đường ấy nữa.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video